1960-1980 jyldar aralyǵyndaǵy kezeńde Amýdarııa men Syrdarııa ózenderiniń joǵarǵy aǵysynda gıdroenergetıkanyń damýy Aral teńiziniń qajettilikterin eskermeı, jylyna 60 km³-ke teń tarıhı aǵymnyń ornyna sý aǵynyn 9-12 km³-ke deıin qysqartýǵa ákelgen edi.
Saldarynan:
Aral teńizi balyq sharýashylyǵyn, kólik jáne rekreasııalyq mańyzyn joǵaltty;
Amýdarııa men Syrdarııa ózenderiniń biregeı landshaftyq aımaqtarynyń tozýy oryn aldy;
teńizge irgeles aýdandardaǵy klımattyq jaǵdaılar nasharlady;
Aral óńirindegi sanıtarııalyq-epıdemıologııalyq jaǵdaı kúrt shıelenise tústi;
teńiz keıbir jerlerde burynǵy jaǵalaý syzyǵynan 100-150 km-den astam qashyqtyqqa shegindi;
irgeles aýmaqtarǵa shań-tuz shyǵarýdyń kúsheıýi jáne basqa da standartty emes saldar oryn aldy.
Aral teńiziniń sý sharýashylyǵy jaǵdaıy kúrt ózgerdi, osylaısha 40 jyldan astam ýaqyt ishinde 950 km³-ten astam ózen sýy jetispedi, sonyń kesirinen teńiz deńgeıi 20 m-den astam tómendedi, sý kólemi tórtten úshke, aıdyn aýmaǵynyń jartysynan astamy azaıdy. Teńizdegi sýdyń mıneraldanýynyń (tuzdylyǵynyń) 10-15 g/l-den 30 g/l-ge deıin kúrt ósýi baıqaldy. 1998 jyly teńiz eni shamamen 50-70 m tabıǵı jolmen (kanal) ózara baılanysqan Kishi (Soltústik) Aral men Úlken (ońtústik) Aral teńizine bólindi.
О́ńirde júzege asyrylyp jatqan iri jobalardyń biri retinde «Syrdarııa ózeniniń arnasyn retteý jáne Aral teńiziniń soltústik bóligin saqtaý» jobasyyn aıtýǵa bolady.
«Ǵasyr jobasy» dep atalǵan «Syrdarııa ózeniniń arnasyn retteý jáne Aral teńiziniń soltústik bóligin saqtaý» jobasynyń birinshi kezeńi Qyzylorda oblysynyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna múmkindik berdi. Jobany iske asyrý barysynda kelesi nátıjelerge qol jetkizildi: Soltústik Aral teńiziniń bógeti (Kókaral bógeti), Áıtek qurylys kesheni, Syrdarııa ózenindegi qorǵanys bógetteri salyndy jáne de Qyzylorda, Qazaly qalalarynyń gıdrotoraptarynda, Shardara jáne Arnasaı sý qoımalarynyń bógetterinde qurylys jumystarynyń edáýir kólemi júrgizildi. Osyǵan baılanysty Aral teńiziniń soltústik bóligine aǵatyn sý kólemi ulǵaıdy, Aral óńiriniń kóptegen bıologııalyq túrleri qalpyna keltirildi, aýyl sharýashylyǵy alqaptaryn sýarmaly sýmen qamtamasyz etý jaqsardy.
Jobanyń birinshi kezeńin iske asyrý nátıjesinde:
1. Syrdarııa ózeni arnasynyń ótkizý qabileti 350-den 700 m3/s deıin artty.
2. Aral teńiziniń soltústik bóligin geografııalyq klımat túzýshi obekt retinde saqtaý maqsatynda:
* teńizdiń qurǵaǵan túbiniń aýmaǵy 870 km2 kóleminde (2414 km2-den 3288 km2-ge deıin) sý aınasymen jabylǵan;
* teńizdegi sý kólemi 11,5 km3-ke (15,6 km3-ten 27,1 km3-ke deıin) artty;
* sýdyń mıneraldanýy 23-ten 17 g/l-ge deıin tómendedi;
3. Irrıgasııalyq jáne kóldik júıelerdiń sýmen qamtamasyz etilýi artty;
4. Shardara bógetin paıdalaný qaýipsizdigi jáne Shardara SES-iniń jumys rejımi turaqtandyryldy (qysqy ýaqytta elektr energııasyn óndirý ulǵaıdy).
5. Aral óńiri men halqynyń ekologııalyq jáne áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy jaqsardy.
- jergilikti balyq túrleriniń damýy artyp, bekire tuqymdas balyq túrlerin ósirý úshin qolaıly jaǵdaılar jasaldy;
- aýlaý kólemi 0,4-ten 6 myń tonnaǵa deıin ulǵaıdy jáne perspektıvada balyq aýlaýdy 11 myń tonnaǵa deıin ulǵaıtý kútilýde.
6. О́zendegi qoldanystaǵy qurylystardyń senimdiligi artty, olardy paıdalaný merzimi uzartyldy, sý toraptarynyń paıdalaný sıpattamalary jaqsartyldy.
7. Aral óńiriniń qazaqstandyq bóliginiń bıoalýantúrliligi qalpyna keltirildi.
Bul óz kezeginde kólderdi qalpyna keltirýge alyp keldi jáne de balyq sharýashylyǵyn damytýǵa múmkindik berdi. Buryn teńizde joǵalyp ketken balyqtyń 13 túri qalpyna keltirilip, balyq aýlaý kólemi 400-den 7 myń tonnaǵa deıin ósti.
Jobanyń aımaqtaǵy áleýmettik aspektilerge áseri:
* kelisimshartty iske asyrý barysynda Aral teńizi soltústik bóliginiń bógeti men Aqlaq sý toraby salyndy;
* buryn qaraýsyz qalǵan Qaratereń, Qarashalań, Bógen jáne t. b. balyq aýlaıtyn aýyldardaǵy ómir qaıta jańǵyrýda;
* ondaǵan jańa úıler salynýda, buryn ketken adamdar týǵan jerlerine oralýda;
* Aral teńiziniń soltústik bóliginde balyq aýlaý 10 eseden astam ósti jáne shamamen 6 myń tonnaǵa jetti, bul sýdyń tuzdylyǵynyń tómendeý deńgeıin kórsetedi;
* Aqlaq kesheniniń qurylysy jergilikti halyqqa balyq aýlaýmen aınalysyp qana qoımaı, mal basyn edáýir arttyrýǵa múmkindik berdi, óıtkeni keshen kólderdiń, shabyndyqtar men jaıylymdardyń aýdanyn ulǵaıtýǵa múmkindik beredi.
Joba aıasynda Soltústik teńiz bógeti (Kókaral bógeti), Aqlaq gıdrotoraby, Áıtek qurylys kesheni, Syrdarııa ózenindegi qorǵanys bógetteri salynyp, Aqsý aýyly mańyndaǵy ózen arnasy túzetildi.
Qazaly jáne Qyzylorda sý toraptary, Shardara jáne Arnasaı bógetteri sııaqty qoldanystaǵy qurylystarynda da jóndeý-qalpyna keltirý jumystary oryndaldy.
Qazirgi tańda Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha «Aral teńiziniń soltústik bóligin qalpyna keltirý» ekinshi kezeńiniń jobasy daıyndalýda. Jobany iske asyrý barysynda: gıdrotehnıkalyq qurylystardy salý jáne rekonstrýksııalaý, sondaı-aq Aral teńizindegi balyq pıtomnıkterin qaıta qurý josparlanýda.
