Orman alqaby kóbeıtiledi

Jaqynda ótken oblystyq máslıhattyń VII sessııasynda depýtattar Muǵaljar aýdany aýma­ǵynda Orqash orman mekemesiniń qurylýyn maquldady. Onyń aýmaǵy 57 myń 469 gektardy quraıdy. Bul jer ejelden Kók­jıde tushy jerasty sý qorymen jalǵasqan tabıǵı oazıs. Orqash shatqalynyń qumdy beldeýinde ejelden qaıyń, kókterek, qa­raǵash, qaraǵaı ósken biregeı orman alqaby bolsa da, kóp jyldan beri qorǵaýsyz qalǵan. Toǵaı qaraýyl ormanshysy bolmaǵan soń tozaly. Birtindep aǵashy sıreı beredi de, aqyry joǵalyp, shóbi az qý jazyqqa aınalady. Orqash ta sondaı jer. Keńes ókimeti jyldary Kókjıde jer­asty sý qory erekshe qorǵaýǵa alynyp, jıegindegi Orqashtyń qum beldeýindegi toǵaıyna da balta tıgen emes. Biraq sońǵy otyz jylda Orqash toǵaıy da munaı kompanııalarynyń taptaýyna tústi. Jerasty munaıyn alyp jatqan Kókjıde qumynyń tabıǵı kesheni, Qumjarǵan qumy men Jem ózeni ańǵaryndaǵy Orqash toǵaıynyń múshkil jaǵ­daıyna jergilikti turǵyndar birneshe jyldan beri qatty alań­dap keledi.

Bıylǵy sáýirden bastap aýdandardaǵy barlyq orman sharýashylyǵy mekemelerindegi qýra­ǵan aǵashtar 15 mln túp jas óskinmen almastyrylyp, bos jatqan 5 165 gektar alańǵa qurǵaq klımatqa tózimdi aǵash kóshetteri men kópjyldyq buta­lar egiledi. Kóshetter Oıyl, Qob­da jáne Mártók aýdanyndaǵy orman sharýashylyqtaryndaǵy tálimbaqtardan alynady. Aqtóbe oblysyndaǵy respýblıkalyq, oblysaralyq mańyzy bar tasjol­dardyń boıyndaǵy aǵashtar da kóp jyldan beri kútimsiz qalyp, qýraǵan. Osy olqylyqtyń ornyn toltyrý maqsatynda sáýirden bastap avtokólik joldarynyń boıyndaǵy 77 myń gektar jerge kóshetter men butalar egiledi.

Aıta ketý kerek, Aqtóbe oblysynda tek Baıǵanın aýdanynan basqa aýdandardyń bárinde de memlekettik orman sharýashylyǵy mekemeleri jumys isteıdi. Biraq jasyratyny joq, uzaq jyldan beri osy mekemeler qaraýsyz qaldy. Ormanshysy, tehnıkalary bolmaǵan soń tarap ketken, ne qaǵaz júzinde ǵana qalǵan mekemelerge úsh jyldan beri oblystyq bıýdjetten qarjy bólinip, shtattar ashylyp, birneshe traktor, jer jyrtatyn tehnıkalar satyp alyndy. Qaıta jańartylǵan sharýashylyqtardyń arasynan Qarabutaq jáne Temir orman sharýashylyǵy mekemeleri ǵana jaqsy jumys istep keledi.

Sonyń ishinde Oıyl jáne Temir orman sharýashylyqtary HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Orynbor general gýber­natorynyń buıryǵymen qurylǵan. Patsha bekinisi janynan qum beldeýine kóshetter Orynbordan ákelinip, ony soldattar ózderi kútken. Taǵy bir tarıhy ejelden bastaý alatyn orman sharýashylyǵy mekemesi Yrǵyz bekinisi janynda, Yrǵyz ózeniniń boıynda qurylǵan. Biraq zamanynda jaıqalǵan tal-teregi kóp alqap 1980 jyldary qýrap joǵalǵan. Keńes ókimeti ornaǵanǵa deıin Tolǵanaı orman sharýashylyǵy dep atalǵan Temir orman sharýashylyǵy mekemesiniń qazirgi aýmaǵy – 77 myń gektar. Júzge jýyq tal-terek, buta túri ósetin alqaptyń orta­synan dińi óte jýan, óte bıik júzjyldyq emender ushyrasady. Búginde Temir orman sharýashylyǵy mekemesiniń 13 myń gektary ǵana ormanmen kómkerilgen. Temir ózeni tartylǵan soń jaǵasyndaǵy toǵaı alqaby da sırep qaldy. Búginde Temir orman sharýashylyǵy mekemesinde 77 ormanshy jumys isteıdi. Degenmen osy mekemeniń shtatynda alty oryn bos tur. Sonyń ishinde traktor-mehanızatorlar jetispeıdi. Ádette Temir, Muǵaljar aýdanynyń turǵyndary ormanshy bolýǵa emes, munaıshy bolýǵa qushtar. Sebebi, ormanshynyń eńbekaqysy 100 myń teńgege jetip jyǵylady. Ormanshy bolý úshin tabıǵatty súıe bilý kerek. Ekinshi jaǵynan osy mamandyqty qalaıtyn adam azdap romantık te bolady. Kúni-túni jaıaý júrip, toǵaıdy aralaý, jer bederin jaqsy taný, ár aǵashty, ár butanyń qaıda ósip turǵanyn, onyń kútimin jaqsy bilý kez kelgen adamnyń qolynan kele bermeıdi.

Jaz bastalsa, dala órti kó­beıedi. Orman órtense, ony són­dirý óte qıyn. Qasaqana órt qoıý­shylardy aıtpaǵanda, shylymyn da jóndi sóndirmeı órt tutandyratyn jaýapsyz adamdar qatary kóp. Adamdarymyzda ekologııalyq mádenıet deńgeıi tómen ekenin moıyndaýymyz kerek. О́rt shyqsa ony sóndirýge kúreginen basqa eshteńesi joq ormanshynyń shamasy jete bermeıdi. Sol sebepti ormanda kúshti kúzet bolýy úshin eń aldymen órt sóndiretin kólikter qyraǵy kúzette turýy tıis. Qala­nyń órtin sóndire almaı jat­qanda, dalanyń órtin sóndirýge asyqpaıtyn jaıba­sar­lyǵymyz taǵy bar. Osy máse­leler ormandy kóbeıtý úshin aǵashty egip qana qoımaı, onyń kúzetin kúsheıtý kerektigin taǵy eske salady.

Aqtóbe oblysy