Memleket basshysynyń sodan keıin qabyldaǵan saıası reformalar toptamalary men jýyrda jarııalaǵan «Jańa Qazaqstan: Jańarý men jańǵyrý joly» Joldaýy Prezıdenttiń memleketimizdiń demokratııalyq damý baǵytyn berik ustanyp, júıeli iske asyryp kele jatqanyn aıǵaqtady. Árıne, bul rette bıylǵy Joldaýdyń mán-mańyzy aıryqsha.
Osy baǵdarlamalyq qujatta Memleket basshysy kópshilik kókeıinde kópten júrgen, buqaralyq kommýnıkasııa quraldarynda ashyq aıtylyp, ótkir pikirsaıys týǵyzǵan ózekti máselelerdi oń sheship, qoǵamymyzdy odan ári demokratııalandyrýǵa baǵyttalǵan bastamalaryn usynyp otyr.
«Qaǵaz betinde ǵana júzege asyrylǵan, biraq shyndyqqa esh janaspaıtyn jalǵan tabystarǵa masattanyp otyratyn zaman kelmeske ketti. Halyqqa kópirme sóz, bos ýáde emes, kózben kórip, qolmen ustaýǵa bolatyn oń ózgerister kerek.
Biz kez kelgen máseleni ashyq aıtyp, ony sheshýdiń ońtaıly joldaryn birge izdeýimiz qajet. Ekonomıkadaǵy, saıasattaǵy jasandy monopolııalardy túbirimen joıýǵa tıispiz. Onyń ornyna ashyq ári ádil báseke ornatý óte mańyzdy. Sebebi naǵyz báseke bolǵanda ǵana halyqtyń ál-aýqaty artyp, jaǵdaıy jaqsarady», dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysynyń, eń aldymen, basqarýdyń qazirgi sýperprezıdenttik úlgisinen myqty Parlamenti bar prezıdenttik respýblıkaǵa birjola kóshý týraly usynysy óte mańyzdy. El táýelsizdiginiń alǵashqy jyldarynda týyndaǵan aýyr ekonomıkalyq daǵdarysty joıý, jańa naryqtyq qatynastarǵa kóshý kezinde ózin aqtaǵan sýperprezıdenttik júıe odan keıingi kezeńde syr berip, qoǵamnyń demokratııalyq jolmen damýyn tejeýshi faktorǵa aınalǵany anyq.
«Biz qasiretti qańtardan mynadaı mańyzdy sabaq aldyq: memlekettegi eń joǵary laýazymdy tulǵanyń qolynda barlyq ókilettiktiń shoǵyrlanýy oǵan jaqyn tulǵalar men qarjylyq-olıgarhııalyq toptardyń yqpalyn orynsyz kúsheıtedi. Sosyn olar memleketti jeke menshigi sııaqty kóre bastaıdy. Qaı elde bolsa da tamyr-tanystyq kadr irikteý isin burmalap, sybaılas jemqorlyqtyń tamyr jaıýyna ákep soqtyrady. Tamyr-tanystyq pen rýshyldyq qurdymǵa bastaıtynyn naqty uǵyný qajet. Mundaı qarym-qatynas shaǵyn ǵana toptyń shalqyp ómir súrýine jol ashady. Al ózgelerdi ómiriniń eshqandaı bolashaǵy joq ekenine birjola moıynsunyp, tek ólmestiń kúnin kórý úshin arpalysýǵa májbúrleıdi.
Barlyq azamatqa birdeı múmkindik beriletinine Memleket basshysy myzǵymas kepil bolýǵa tıis. Sondyqtan Prezıdenttiń jaqyn týystaryna saıası memlekettik qyzmetshi bolýǵa jáne kvazımemlekettik sektorda basshylyq laýazymdardy ıelenýge zań júzinde tyıym salynady. Mundaı normany Konstıtýsııaǵa engizsek te artyq bolmaıdy dep sanaımyn», dedi Qasym-Jomart Toqaev. Osylaısha, óz bıligin shekteı bilgen Sıngapýrdyń alǵashqy Premer-Mınıstri Lı Kýan Iý syndy áıgili saıası kóshbasshylardyń qatelespegeni, kez kelgen memleketti ishinen iritip, jegideı jeıtin basty jaý – sybaılas jemqorlyqty túbegeıli jeńip, óz elderin órleý jolyna jetelegeni álem tarıhynan belgili.
Memleket basshysy bıyl Amanat partııasynyń tóraǵalyǵynan bas tartatynyn málimdep, Prezıdent óz ókilettigin atqarý kezeńinde partııaǵa músheligin toqtata turýǵa mindetti ekenin zań júzinde resimdeýdi usynǵany elimizdegi saıası básekeni qyzdyrýǵa qolaıly múmkindik týǵyzady. Buǵan qosa, óńirler ákimderi men olardyń orynbasarlarynyń partııa fılıaldarynda qosymsha laýazym ıelenýlerine zań júzinde tyıym salynbaqshy. Shyntýaıtynda, buǵan deıin ákimderge jergilikti jerlerde «áı der aja, qoı der qoja bolmaı», keıbireýleri ózderin «jarty patsha» sezinip, «qolynan kelip turǵanda qonyshynan basyp» júrgeni belgili. Olar bıleýshi partııa fılıaldarynyń tóraǵalary bolǵandyqtan, barlyq deńgeıdegi máslıhattarǵa «óz adamdaryn» saılatyp, ókildi organdarǵa da bılik júrgizip keledi. Endi, Prezıdent usynǵandaı, partııa uıymdarynyń atqarýshy bılikpen ara jigi ajyratylýy, máslıhattardyń turaqty tóraǵalary ınstıtýty engizilýi ákimderdiń ókilettigin aıtarlyqtaı shektep, olardyń qyzmetine qoǵamdyq baqylaýdy kúsheıtýge tıis.
Senat depýtattarynyń sany – 5-ke, Májilis depýtattarynyń sany 9-ǵa qysqartylatyny, joǵarǵy palatanyń ókilettigi ózgertilip, ol aldaǵy ýaqytta, negizinen, óńirlerdiń múddesin qorǵaýmen aınalysatyny, sondaı-aq Qazaqstan halqy Assambleıasynyń qoǵamda legıtımdiligi kúmán týǵyzyp kelgen Parlamenttiń tómengi palatasyndaǵy kvotasy joıylatyny da jurtshylyq pikiri eskerilgen durys sheshimder boldy. Májilis qabyldaǵan zań jobalaryn Senattyń burynǵy tártippen qaıta talqylap qabyldaýy toqtatylyp, senatorlarǵa májilismender qabyldaǵan zań jobalaryn maquldaý nemese maquldamaý quqyǵy ǵana beriletini tómengi palatanyń bedelin nyǵaıtyp qana qoımaı, zań shyǵarý úderisin áldeqaıda jedeldetýge múmkindik beredi. Respýblıkalyq bıýdjettiń sapaly oryndalýyna baqylaýdy kúsheıtý maqsatynda Májilis Esep komıtetiniń ornyna qurylatyn Joǵary aýdıtorlyq palata tóraǵasynyń esebin jylyna eki ret tyńdaý quqyǵyna ıe bolatyny da májilismenderdiń mártebesin ǵana emes, jaýapkershiligin de arttyra túsedi.
Prezıdent elimizdiń saılaý zańnamasyn jetildirý jóninde aıtylyp júrgen synı pikirlerge de qulaq asyp, aralas saılaý júıesin engizýge bastamashylyq jasap otyr. Rasynda da, qazir partııada joq azamattardyń Májilis túgil, máslıhatqa da saılana almaıtyny – Ata Zańymyzǵa sáıkestigi kúmán týǵyzatyn jaıt. Endi, Prezıdent usynǵandaı, Májilis depýtattarynyń 70 paıyzy – proporsııalyq, 30 paıyzy majorıtarlyq tásilmen saılanatyny osy olqylyqtyń ornyn toltyrary daýsyz. Taıaý keleshekte Parlamentte jurt áli kúnge umytpaı, saǵyna izdeıtin Sherhan Murtaza syndy belgili de belsendi, ot aýyzdy, oraq tildi naǵyz halyq qalaýlylary paıda bolady dep oılaımyz. Aralas saılaý úlgisi oblystar men respýblıkalyq mańyzy bar qalalardaǵy máslıhattar saılaýyna da engiziletini, sondaı-aq aýdandyq jáne qalalyq máslıhattar saılaýy tolyǵymen majorıtarlyq júıege kóshiriletini – el ishindegi bedeldi de parasatty azamattardyń saıasat sahnasyna shyǵýyna jol ashpaq.
Aldaǵy ýaqytta elimizdegi saıası partııalar sany da kóbeıe túspek. Sebebi Memleket basshysy partııalardy tirkeý resimin áldeqaıda jeńildetýdi usynyp otyr. Sonymen qatar ádil de ashyq saılaý ótkizý úshin álemdegi úzdik tájirıbeler zerttelip, birtindep engizilmekshi. Taǵy bir jańashyldyq – depýtattyqqa kandıdattar men partııalardyń áleýmettik jelidegi úgit-nasıhatyn zańdastyrý. Sondaı-aq saılaýdyń ádil ótýin qadaǵalaıtyn baıqaýshylardyń qyzmeti de zań arqyly rettelmekshi. Al saılaýdy uıymdastyrý jáne ótkizýmen aınalysatyn aýmaqtyq saılaý komıssııalary budan bylaı kásibı túrde jumys isteıtin bolady.
Memleket basshysynyń taǵy bir mańyzdy bastamasy – Ata Zań erejeleriniń múltiksiz saqtalýyn qadaǵalaıtyn Konstıtýsııalyq sot qurylatyny. Osy oraıda qazirgi Konstıtýsııalyq keńeske azamattar zań normalary boıynsha túsinikteme alý úshin tikeleı júgine almaı kelgendigin aıtqan jón. Mundaı quqyq tipti Parlamenttiń jekelegen depýtattaryna da berilmeı, joǵary zań shyǵarýshy organ músheleri jalpy sanynyń besten birinen kem bolmaıtyn depýtattar tobyna ǵana berilgen. Endi, máselen, jasyna baılanysty zeınetaqylaryn esepteý kezinde Mońǵolııada joǵary oqý ornynda oqyǵan jáne áskerı qyzmet atqarǵan ýaqyttary eńbek ótiline jatqyzylmaı, edáýir qarjydan qaǵylyp, «konstıtýsııalyq quqyǵymyz buzyldy» dep renjip júrgen qandastarymyzdyń Konstıtýsııalyq sotqa tikeleı shaǵymdanýlaryna múmkindik týǵaly tur.
Prezıdenttiń osyǵan deıin tek asa aýyr qylmystar boıynsha úkim shyǵaryp kelgen alqabıler qaraýyna beriletin isterdiń sanatyn keńeıtýdi usynǵany elimizdiń sot júıesin demokratııalandyryp, ondaǵy paraqorlyqty tyıýǵa yqpalyn tıgizetin qadam dep bilemiz.
Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń (UQSK) ornyna quramy jaǵynan aýqymdy Ulttyq quryltaı qurý usynylǵany da – elimizdiń qoǵamdyq-saıası ómirinde sony serpilis týǵyzatyn bastama. «Jańa qurylym Ulttyq keńestiń qyzmetin jalpyhalyqtyq deńgeıde jalǵastyrady», dedi Memleket basshysy. Osy rette áleýmettik jelilerde aıtylyp júrgen: «Mundaı quryltaı bolsa, Parlamenttiń qajeti qansha?» degen pikir jańsaq ekenin aıta ketken jón. О́ıtkeni qazirgi UQSK-de jáne jańadan qurylatyn Ulttyq quryltaıda qoǵamda týyndaǵan ózekti máseleler kóterilip, olardy sheshý joldary qarastyrylady. Olar – Prezıdenttiń janyndaǵy konsýltatıvtik-keńesshi organdar. Al Parlament – zań shyǵarýmen josparly túrde aınalysatyn eń joǵary ókildi organ.
Prezıdent jaqyn arada Memlekettik apparat qyzmetin bıýrokratııadan aryltý týraly Jarlyqqa qol qoıatynyn habarlaı kelip: «Bul qujat memlekettik organdardaǵy ishki rásimderdi túbegeıli qaıta qarap, zań shyǵarý jáne bıýdjet úderisterin ońtaılandyrýdyń bastaýyna aınalady», dedi. Sybaılas jemqorlyqpen astasyp jatqan bıýrokratııalyq kedergilerden zapy bolǵan halyq bul jańalyqty qýana qabyldady.
«Saıası transformasııa búkil salada tamyr-tanystyq pen monopolııany túbirimen joıyp, adal ári ádil «oıyn erejesin» qalyptastyrýdy kózdeıdi. Biraq osy nıet pen jumys qarqyny jurttyń bárine birdeı unaı bermeıtini anyq. Bárin de barmaq basty, kóz qystymen sheship úırengen adamdar buǵan deıingi artyqshylyqtary men tabys kózderin joǵaltyp alýdan záre-quty qalmaı qorqýda», dep Prezıdent ashyq aıtqandaı, bıylǵy Joldaýda belgilengen saıası reformalarǵa qoǵamdaǵy keritartpa kúshter kedergi keltirip, olardy ádettegishe formalızmge aınaldyrýǵa, usynylǵan jańashyldyqtardy óz múddelerine paıdalanýdyń neshe túrli qıturqy aıla-sharǵylaryn qoldanýǵa tyrysýlary ábden múmkin. Ásirese «jarty patshalar» ámirlerin júrgizip turǵan jergilikti jerlerde. Sondyqtan da elimizdiń demokratııalyq jolmen alǵa basýyn jan-júregimen qalaıtyn sanaly azamattar osynaý syndarly kezeńde uıymshyldyq tanytyp, bilek biriktirip, Memleket basshysy alǵa qoıǵan mańyzdy mindetterdi iske asyrýǵa kóp bolyp jumylsa, ıgi. Jańa Qazaqstandy hám ádiletti qoǵamdy qurý endi ózimizge baılanysty.
