Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Qazaqstannyń quqyqtyq júıesi tutastaı alǵanda kontınentaldyq (romano-germandyq) quqyqtyq otbasyǵa jatady. Sonyń ishinde romandyq baǵytqa keletin belgileri basymdaý (al reseılik quqyqqa germandyq sıpat kóbirek tán). Romandyq baǵyttaǵy Fransııa quqyǵynda Konstıtýsııalyq ádil sot ınstıtýty joq. Sondyqtan onyń ornyna bizdegi sııaqty konsýltatıvti organ – Konstıtýsııalyq keńes jumys isteıdi. Anyǵynda biz Fransııa tájirıbesin kóshirip alǵanbyz.
Konstıtýsııalyq sotty qurý týraly másele qoıylǵan tusta, qaı eldiń tájirıbesin eskerýge tıispiz degen zańdy suraq týyndaıdy? Romandyq dástúrde bul ınstıtýt joq nemese asa jetile qoımaǵan. Qalyp otyrǵany germandyq baǵyttaǵy elderdiń tájirıbesi (Skandınav elderi bul ınstıtýttan bas tartqan), sonyń ishinde jaqsy bolsyn, jaman bolsyn Zorkın, Týmanovtar basqarǵan, áli de basqaryp kele jatqan Reseı tájirıbesi bar.
Jalpy ıýrısdıksııadaǵy sottar óz aldyna quqyq normasyn túze alatyndyqtan AQSh sekildi anglo-saksondyq elder úshin konstıtýsııalyq ıýstısııany ádeıilep qurýǵa qajettilik joq. Sondyqtan bul elderdiń quqyqtyq modeli úlgi bolýǵa kelmeıdi. Dese de ádil sot, jalpy quqyq týraly tanymymyz empırızmi basym aǵylshyn-amerıkalyq quqyqtyq mádenıetke kóbirek týysatyndyqtan, onyń fýndamentaldy zańdylyqtary men prosessýaldyq prınsıpterin (jaryspashylyq, jarııalyq) sózsiz eskerýge tıispiz. Onyń ústine álem ǵana emes, quqyq ta jahandanyp, onyń ınterkommýnıkatıvti sulbasy kún ótken saıyn keńeıýde.
Bul máseleniń sondaı-aq ekinshi jaǵy bar. Tek sheteldik tájirıbeni emes, ádil sot týraly qalyptasqan ulttyq quqyqtyq oı men tujyrymdardy, tarıhı-mádenıettanýshylyq negizderdi teń eskerý qajet. Osylaı qaraǵanda ǵana qurylýy kózdelip otyrǵan Konstıtýsııalyq sot tıimdi jumys isteıtin ınstıtýtqa aınalady.
Konstıtýsııalyq sottyń basty artyqshylyǵy, onyń tek adam quqyǵyn joǵary deńgeıde qorǵaýynda ǵana emes, sonymen qatar Konstıtýsııa normalaryn tikeleı qoldanýy jáne iske asyrýy bolyp tabylady.
Álemdik tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, Konstıtýsııalyq sottyń korpýsy negizinen akademııalyq synmen qaraı alatyn quqyq professorlarynan qalyptasady. Olardyń shyǵarǵan sheshimderin, ondaǵy keltiretin konseptýaldy ýájder men beıtarap negizdeýlerin oqýdyń ózi nege turady?! Bul túptep kelgende otandyq konstıtýsıonalızm men konstıtýsııalyq quqyq ǵylymynyń damýyna da úlken serpin beretini sózsiz.
Konstıtýsııalyq sottyń korpýsyn qalyptastyrýda Prezıdent pen Parlament teńdeı qatysqany jón. Qaısybirine basymdyq berý sot táýelsizdigine nuqsan keltirýi yqtımal.
Quramy 12 sýdıadan turǵany jón. Bul álemdik tájirıbemen salystyratyn bolsaq kóp te emes, az da emes, dál ortasy bolyp shyǵady. Máselen, bul kórsetkish Mońǵolııada – 9, Brazılııada – 11, Ispanııa men Iranda – 12, Grekııada – 13, Polshada –15, Germanııada – 16. Onyń ústine qazaqtyń ádil sot tarıhynda 12 bıden turatyn han keńesteri jıi kezdesetin qubylys. Máselen, Shyńǵys hannyń, Jáńgir hannyń janynda 12 bıden turatyn keńesteri bolǵan degen derek bar. Jańa qalyptasyp jatqan ınstıtýt bolǵandyqtan, azamattar tarapynan joldanatyn ister de kóp bolady, sondaı-aq Konstıtýsııa normalaryn qoldanýdyń sottyq praktıkasyn qalyptastyrý da mańyzdy jumys.
Endigi jerde Konstıtýsııalyq soty bar eldiń aldynda turǵan kezekti mindet ol – Adam quqyqtary jónindegi Eýropalyq sotqa (ESPCh) múshe bolý. Qazaqstannyń buǵan terrıtorııalyq qana emes (Fransııa syıyp ketetin Batys Qazaqstan oblysy Eýropa kontınentine jatady), ıýrısdıksııalyq ta negizdemesi bar. Sondyqtan Konstıtýsııaǵa otandyq quqyqtyń egemendigin qamtamasyz etetin normalardy aldyn ala eskerip engizý qajet bolady.
Qazybek DAÝTALIEV,
zań ǵylymdarynyń kandıdaty,
Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń aǵa oqytýshysy
