Tolaǵaılar tuǵyrdan taıdy

Ázerbaıjanda týyp-ósip, keıinnen Qazaqstanǵa qonys aýdarǵan Ragımovtiń Rıo Olımpıadasynda atoı salǵan kezi kúni keshegideı kóz aldymyzda. Jul­qyp kóterý jattyǵýynda barlyq qar­sylasynan qara úzip ketken Nıjat álem­dik rekordty ja­ńartty. Al serpe kóterýdegi sońǵy múm­kindigin sátti paı­­dalanǵannan keıin Qap taýy bók­terinde keńinen taraǵan lezgın bıin bılep, «Rıosentro» keshenine jınalǵan kórermenderdiń zor qoshemetine bólengen edi. Qossaıystyń qorytyndysy boıynsha 379 kılo salmaqty eńsergen ol bas júldeni qanjyǵasyna baılady. Olımpııa oıyndarynyń eki dúrkin jeńimpazy, úsh dúrkin álem chempıony, qytaılyq Lıýı Sıaoszıýn kúmis medaldi qanaǵat tutsa, álem birinshiliginiń eki dúrkin kúmis júldegeri, mysyrlyq Muham­med Mahmud qolaǵa qol sozdy.

Arada alty jyl ótken soń Nıjattyń eńbegi joqqa shyqty. Dopıngke qarsy kúres agenttigi (VADA) qazaqstandyq sportshyny «ruqsat etilmegen dári-dár­mek paıdalanǵan» dep aıyptap, oǵan qatań jaza qoldandy. Ragımovtiń ózi bul aıypty negizsiz dep esepteıdi. Kúni keshe ǵana BAQ ókilderine bergen suhbatynda ol tıisti organdarǵa shaǵymdanyp, óziniń «taza» ekenin dáleldeý úshin sońyna deıin baratynyn málimdedi. Alaıda odan bir nárse ózgeredi degenge sený qıyn. О́ıt­keni buǵan deıin de dál osyndaı qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan bir top zilte­mirshiler sondaı áreketterge barǵan. Tipti qyrýar qarjy jumsap, halyqaralyq uıym­dardyń kómegine júgingender de bar. Biraq odan eshteńe ónbedi. VADA-nyń sheshimi ózgerissiz qaldy.

Eger dopıng daýyna ilikpegende, táýelsizdik alǵan kezeńnen beri Olım­pıada chempıony degen dardaı ataǵy bar Qazaqstannyń aýyr atletteriniń sany jetige jetetin edi. Tarqatyp aıtsaq, 2008 jyly Beıjińde Ilıa Ilın teńdessiz ónerimen tanylyp, bas júldeni oljalady. 2012 jyly Londonda Ilınnen bólek, Zúlfııa Chınshanlo, Maııa Maneza jáne Svetlana Podobedova altyn tuǵyr­dan qol bulǵady. 2016 jyly Rıo-de-Ja­neıroda Nıjat Ragımov qarsylas shaq keltirmedi. Biraq sol ziltemirshilerdiń barlyǵyna «dopıng qoldandy» degen aıyp taǵyldy. Joǵaryda atalǵan jarys­tarda júldegerler qatarynan kóringen Irına Nekrasova men Marııa Graboveskaıa da dál sondaı jaǵdaıǵa dýshar boldy. Sonymen qatar ataqty Vladımır Sedov álem chempıonattarynda jeńip alǵan barlyq júldelerinen aıyryldy. Onyń arasynda 2009 jylǵy Goıangtaǵy bas júl­de de bar. 2015 jyly Vroslavta ót­ken dúnıejúzilik dodada kúmis pen qola medaldi qorjynǵa salǵan qazaqtyń qos qyrany – Almas О́teshov pen Jasulan Qydyrbaev ta VADA-nyń «qaharyna» ushyrady.

Osylaısha táýelsiz Qazaqstannyń aýyr atletıka tarıhynda jalǵyz Olım­pıada chempıony qaldy. Ol – Alla Vajenına. Negizi Alla Reseıdiń Qorǵan oblysyna qarasty Shadrınsk qalasynda dúnıege kelgen. Sol jaqta jattyǵyp, eleýli tabystarǵa qol jetkizdi. Reseıdiń ulttyq quramasy sapyna ilige almaǵan soń Vajenına bizdiń eldi jaǵalady. Beıjiń Olımpıadasynda 75 kılo salmaq dárejesinde baq synaǵan ol kúmis medaldi ıelendi. Biraq bul qyzdyń baǵy bar eken. Arada segiz jyl ótkende altynnan alqa taqqan qytaı sportshysy Sao Leıdiń dopıng qoldanǵany anyqtaldy. Sonyń arqasynda Alla Vajenına resmı túrde Olımpııa oıyndarynyń jeńimpazy retinde tanylyp, «máńgi tozbas» ataqqa qol jetkizdi.

Iá, dopıng daýy «taý kótergen» tolaǵaılardyń talaıynyń baǵyn baılady. Eń ókinishtisi, sol sańlaqtar júldeden ǵana aıyrylyp qoımaı, jyldar boıy tirnektep jıǵan bedel men abyroıdan da jurdaı boldy. Qazirgi kezde Olım­pııa oıyndarynda júlde alǵan aýyr atletter tiziminen sanaýly ǵana otandas­ymyzdyń esimderin keziktirýge bolady. 2008 jyly Qytaıda Alla Vajenınanyń altynnan alqa taqqanyn joǵaryda aıttyq. Onyń aldynda – 1996 jyly Atlantada Anatolıı Hrapatyı kúmis aldy. Dańqty jerlesimizdiń kúshi tek Grekııanyń týy astynda óner kórsetken grýzııalyq alyp Akakıos Kakıashvılıske jetpedi. 2004 jyly Afınada Sergeı Fılımonov dál sol mejeden kórindi. Ol Túrkııanyń tastúlegi Taner Sagyrdan qalyp qoıdy. 2012 jyly Londonda Anna Nurmuhambetova qolaǵa qol sozdy. 2016 jyly Rıo-de-Janeıroda baǵy janǵandar tiziminde bes jerlesimiz bar. Olar – Jazıra Japparqul (kúmis), Karına Gorıcheva, Farhad Harkı, Denıs Ýlanov jáne Aleksandr Zaıchıkov (qola). 2021 jylǵy Tokıodaǵy dodada Igor Son men Zúlfııa Chınshanlo úshinshi oryndardy enshiledi.

Mine, 1996-2021 jyldar aralyǵynda alaýy tutanǵan Olımpııa oıyndarynda jeńis tuǵyryna kóterilgender arasynda Qazaqstannyń 11 ziltemirshisi bar. Negizinde bul da jaman nátıje emes. Osy kórsetkishtiń arqasynda talaı múıizderi qaraǵaıdaı memleketterden ozyp turmyz. Biraq oǵan toqmeıilsýge bolmaıdy. О́ıtkeni «qadalǵan jerinen qan alatyn» VADA qaı kúni esigińdi qaǵaty­nyn bilmeısiz. Bálkim, erteń nemese basqa kúni atalǵan uıymnyń «janal­ǵysh­tary» saý etip kele qalsa, taǵy qan­shama tolaǵaılarymyzdyń tuǵyrdan taıatyny bir Allaǵa ǵana málim...