Bilim salasyna ózgeris qajet ekenine Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ta nazar aýdarǵan bolatyn. Byltyr qyrkúıekte jarııalaǵan halyqqa Joldaýynda Prezıdent «Qazirgi jahandyq ózgerister kezeńinde túlektiń bilimi eńbek naryǵyna shyqqanǵa deıin-aq jetkiliksiz bolyp qalýy ábden múmkin. Sondyqtan, quzyrly mınıstrliktiń aldynda oqý baǵdarlamalaryn jańa jaǵdaıǵa beıimdeý mindeti tur», dep málimdedi.
Osy oraıda, jer-jahanda shákirt tárbıeleýde artyqshylyǵy anyq ańǵarylǵan birneshe tásil jóninde sóz qozǵaýdy jón kórip otyrmyz. Sonyń birinshisi – onlaın sabaq. Koronavırýs pandemııasy búkil ómirimizge ózgeris engizdi. Indet áser etken salanyń biri – osy bilim baǵyty.
Munyń artyqshylyǵy mynada. Onlaın oqytý arqyly úıden jumys isteý arqyly muǵalim de, oqýshy da bos ýaqytyn erkin paıdalanady. Uzaq ýaqytyn jolǵa sarp etpeıdi. Onlaın oqytýdyń taǵy bir artyqshylyǵy buǵan kóptegen adamnyń qoly jetedi. Árkim mektepke bara almaýy múmkin. Biraq damyǵan jáne damýshy elderde ınternetke shyǵý ońaı.
Sondaı-aq tájirıbe arqyly oqytý da keıingi kezde keń taralǵan. Bul ıdeıany alǵash usynǵan Devıd Kolb esimdi pedagog. Onyń paıymdaýynsha, oqýshy qorshaǵan ortamen baılanysa otyra úırengende, bilimdi meńgerýi ońaıǵa túsedi. Tájirıbe arqyly oqytý – tamasha oqytý ádisi. Sebebi ol shyǵarmashylyqty yntalandyrady, stýdentterge qatelerden úırenýge kómektesedi, refleksıvti oılaýdy damytady jáne stýdentterdi bolashaq tájirıbege daıyndaıdy. Bul tásil birneshe pán úshin tıimdi. Ásirese ǵylymı eksperımentter, sporttyq jattyqtyrýlar jáne toptyq jobalar kezinde artyqshylyǵy kóp.
Saralap oqytý – oqýshylardyń jeke qajettilikterine baılanysty nusqaýlardy beıimdeıtin oqytý ádisi. Bul ádis qabileti ártúrli balalardy oqytýǵa taptyrmas múmkindik beredi. Munyń eń jaqsy joly – kitaptardy, fılmderdi, sýretterdi jáne aýyzsha túsindirýdi paıdalana otyryp, ártúrli tásildermen oqytý. Bul túrli ortadan shyqqan oqýshylardyń sabaqqa qatysýyna jáne sabaq mazmunyn túsinýine múmkindik ashady.
Keıingi kezde tanymal oqytý tásiliniń biri – oıyn arqyly úıretý. Sabaqty qyzyqtyraq, tartymdy jáne ınteraktıvti etýge jol ashady. Oıynǵa negizdelgen oqytý oqýshylardy, ásirese bastaýysh jáne orta bilim berýde oqıtyndardy tartýdyń tamasha tásili. Munyń basty maqsaty oıynǵa uqsas elementterdi oıynnan tys áreketterge engizý arqyly oqýshyny yntalandyratyn strategııa. Balalarǵa vıdeo oıyndar men mobıldi qosymshalardan bastap qarapaıym oıyndarǵa deıingi túrli ádisterdi qoldana alasyz.
Tanymal taǵy bir tásil – oqýshylardyń qalaýyna qaraı oqytý. Osy arqyly olardyń neni bilgisi keletinin jáne ony qalaı úırengisi keletinin tańdaýǵa kóbirek múmkindikter beriledi. Bul derbes oqytý retinde de belgili. Oqýshyǵa beıimdelgen oqytý tásilinde stýdentter dáris tyńdaý nemese esse jazý sekildi áreketterdiń ornyna, sabaqta belsendi ról atqarýǵa kóńil bólinedi. Olar ózderiniń qurdastarymen jáne muǵalimderimen kóp pikirtalas júrgizedi. Sonymen qatar olar suraq qoıý tásilderin meńgeredi.
Osy oraıda, oqý ordalaryndaǵy myna bir úrdisti aıta ketken jón. Qazirgi bilim salasy qatty daǵdydan (hard skills) ıkemdi daǵdyǵa (soft skills) den qoıa bastady. Ras, qatty daǵdy, ıaǵnı kásibı sheberlik árdaıym mańyzyn joǵaltpaı keldi. Mysaly, kez kelgen IT kompanııaǵa baǵdarlamalaýshy qajet. Ony mektepte, joǵary oqý oryndarynda úırenýge bolady. Sol sekildi bilim ordalarynda beriletin bilimniń basym bóligi osy qatty daǵdyǵa kiredi. Sondyqtan jumysqa turý kezinde osy kásibı daǵdyǵa árdaıym kóńil aýdaratyn.
Biraq keıingi kezde bul úrdis ózgergendeı. Kompanııalar ıkemdi daǵdysy bar adamdarǵa basymdyq bere bastady. Máselen, Stenford zertteý ınstıtýty men Karnegı Melon qory álemdegi 500 úzdik kompanııa basshylaryna zertteý júrgizipti. Soǵan súıensek, jumysta sáttilikke qol jetkizýge ıkemdi daǵdy qatty áser etedi eken (75 paıyz).
Jasandy ıntellekt pen túrli tehnologııanyń damýy qatty daǵdylarǵa qajettilikti tómendetip keledi. Máselen, qazir aǵash súrip, buıym jasaýdy úırenýdiń qajeti shamaly. Buryn osyndaı qara kúshti qajet etetin jumystar qazir kompıýter men robot arqyly jasalady. Bir jaǵynan qatty daǵdylardyń ózin qatty daǵdylar almastyryp jatqandaı. Álemdik ekonomıkalyq forýmnyń boljamyna súıensek, 2025 jyly álemdegi 85 mıllıon adam zamanaýı tehnologııalardyń damýy saldarynan jumyssyz qalady eken. Sondyqtan olar jańa daǵdylar meńgerýi qajet.
Sarapshylar keleshekte ıkemdi daǵdylar basymdyqqa ıe bolatynyn aıtady. Máselen, Álemdik ekonomıkalyq forýmnyń «Bolashaqtyń jumysy» baıandamasynda mundaı mashyqqa qajettilik jyldan jylǵa artyp kele jatqany keltirilgen. Deloitte júrgizgen taldaýǵa súıensek, 2030 jyly Aýstralııada búkil jumystyń úshten ekisi ıkemdi mashyqty qajet etedi eken. Mundaı trend AQSh-ta da baıqalady.
Endeshe, bilim berý salasyn úlken ózgeris kútip tur dep aıtsaq qatelespeımiz. Dástúrli oqytý tásilderi búginde eskirip, zamanaýı oqý úrdisi kún tártibine enip keledi.
Shymkent qalasy, «Cambridge Line» lıseıi
Aǵylshyn tili páni muǵalimi
Esbenbetova Perızat Altynbekovna
