Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Epıdemııalyq ahýal óndirýshiler men tutynýshylar arasyndaǵy ádettegi baılanystardy úzip, logıstıkalyq kompanııalardyń bıznesine eleýli ózgerister engizdi. Qazir avtomobıl jáne temirjol tasymaly ósý qarqynyn kórsetkenimen, daǵdarysqa deıingi deńgeıge orala almaı otyr.
2021 jyldyń qorytyndysy boıynsha kólik salasynyń ishki jalpy ónim qurylymyndaǵy úlesi 6,5 paıyzdy qurap, 5,26 trln teńgege jetti. Bir jyl ishinde kórsetkish 9 paıyzǵa ósken. Biraq pandemııaǵa deıingi deńgeıge áli jetken joq. 2019 jyly kólik logıstıkasy ishki jalpy ónimniń 8 paıyzyn qamtamasyz ete otyryp, 5,59 trln teńge kóleminde qyzmet kórsetken bolatyn.
FinReview.info-nyń dereginshe, damyǵan elderde kólik logıstıkasynyń ishki jalpy ónimdegi úlesi 13-14 paıyzdy quraıdy. Aıtalyq, bul kórsetkish Irlandııada – 14,2 paıyzǵa, Sıngapýrda – 13,9 paıyzǵa, Gonkongta – 13,7 paıyzǵa, Germanııada 13 paıyzǵa teń. Al jahandyq logıstıkalyq naryq 2,7 trln dollarǵa baǵalanady. Bul degenimiz – álemdik ishki jalpy ónimniń 7 paıyzy.
Qazaqstanda respýblıkalyq, oblystyq jáne aýdandyq mańyzy bar avtomobıl joldarynyń jalpy uzyndyǵy shamamen 100 myń shaqyrymdy quraıdy. Temirjoldardyń uzyndaǵy – 21 myń shaqyrym. Olar arqyly jyl saıyn 7 mlrd-tan astam jolaýshy júredi. Mysaly, 2021 jyly 7,6 mlrd jolaýshy tasymaldansa, bir jyl burynǵy kórsetkish odan da joǵary. 2020 jyly 8,3 mlrd-tan astam adam tasymaldanǵan.
Júk tasymalynyń kólemi 1,1 paıyzǵa ósken. Buǵan elektrondy saýdanyń ulǵaıýy men Qazaqstan arqyly ótetin tranzıttik reıster sanynyń artýy septigin tıgizdi. Byltyr barlyǵy 4 mlrd tonnaǵa jýyq júk tasymaldanǵan. Al júk aınalymy 1,4 paıyzǵa ósip, shaqyrymyna 597,2 mlrd teńgeni qurapty.
FinReview.info sarapshylarynyń aıtýynsha, tasymaldanǵan júkterdiń jalpy kólemindegi avtomobıl kóliginiń úlesi – 82,9 paıyz, temirjol kóliginiń úlesi – 10,4 paıyz, qubyr kóliginiń úlesi – 6,7 paıyz. Júk tasymaldaý kóleminiń 0,04 paıyzyn quraıtyn áýe, teńiz jáne ishki kólik túrleri arqyly júk tasymaldaýdyń áleýeti múlde ashylmaǵan. Degenmen bul baǵytta jumystar júrgizilýde. Mysaly, Batys Qazaqstandaǵy Aqtaý portynyń bazasynda «konteınerlik hab» qurý josparlanýda. Al 2025 jylǵa qaraı konteınerlik tasymaldyń ósimi jylyna 100 myń JFE-ni (jıyrma fýttyq ekvıvalentti) quraýǵa tıis. 2025 jylǵa qaraı ózen tasymaly kólemi 3,8 mln tonnaǵa deıin ulǵaıtylady degen boljam bar.
Qazaqstan óziniń geografııalyq ornalasýyna baılanysty kólik-logıstıkalyq júıeni damytýda aıtarlyqtaı áleýetke ıe. Teńizge shyǵý múmkindigi shekteýli bolsa da, elimiz ekonomıkalyq damyǵan eki aımaq – Eýropalyq odaq pen Azııa elderi arasynda tıimdi ornalasýyn paıdalana alady. Qytaı men Ońtústik-Shyǵys Azııadan Eýropalyq odaq elderine kólik aǵynyn keńeıte otyryp, Qazaqstan óziniń ulttyq ekonomıkasyn álemdik ekonomıkalyq keńistikke biriktirý múmkindigine ıe.
Qazirgi tańda Qazaqstan aýmaǵy arqyly 11 halyqaralyq tranzıttik dáliz ótedi. Bular – 5 temirjol jáne 6 avtomobıl joly. Solar arqyly Azııadan Eýropaǵa júk tasymaldaý jáne taýardy jetkizý merzimi 13-15 kúnge deıin qysqardy. Bul teńiz kóligine qaraǵanda eki ese jyldam. Sondyqtan Qazaqstannyń tranzıttik dálizderi arqyly jetkizý kún sanap suranysqa ıe bolýda. 2021 jyldyń toǵyz aıynda Qytaı-Eýropa-Qytaı baǵyty boıynsha shamamen 600 myń JFE tasymaldandy. Bul 2020 jylmen salystyrǵanda 47 paıyzǵa kóp.
Qazaqstannyń Qytaı jáne Eýropanyń álemdik jetekshi naryqtarymen saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyǵynyń odan ári damýyna «Bir jol, bir beldeý» bastamasy septigin tıgizýde. Ortalyq Azııa elderinen jańa qurlyq dálizderin iske qosý jáne olardyń «Jańa Jibek jolyna» ıntegrasııalanýy EAEO keńistigindegi tranzıttik aǵyndardy arttyrýǵa jaǵdaı jasaıdy. Munyń ulttyq ekonomıkaǵa tıgizetin áseri mol. Bul ishki jalpy ónimniń ósimin shamamen 3,5 paıyzǵa arttyra alady. Biraq bul úshin memleket birqatar negizgi problemany joıýǵa tıis.
– Qazaqstannyń kólik-logıstıka salasy birte-birte qalpyna kelýde. Biraq kedergiler bar. Reseı men Ýkraına arasyndaǵy qaqtyǵys úshin Batys elderi Reseıge qarsy sanksııalar engizgendikten, jaqyn bolashaqta munaı jetkizýde irkilister bolýy múmkin. Bul benzın baǵasynyń kóterilýine, janarmaı tapshylyǵyna jáne keıbir saýda bazarlarynyń jabylýyna ákelýi múmkin. Búgingi tańda logıstıka únemi ózgerip otyratyn jaǵdaılarǵa jáne jyldam áreket etý men tez sheshimderdi talap etetin máselelerge beıimdelýge tyrysýda. Ázirge álemde turaqtylyq joq jáne jaqyn bolashaqta turaqtylyqtyń ornaı qoıýy da ekitalaı. Sondyqtan Qazaqstannyń kólik-logıstıka salasy ózgermeli naryqtyq jaǵdaıatqa qatysty negizgi problemalardy joıa otyryp, barynsha ıkemdi bolýy kerek, – deıdi FinReview.info sarapshylary.
Bul rette FinReview.info sarapshylary birneshe máseleni atap ótti. Birinshiden, logıstıkalyq shyǵyndardyń joǵarylyǵy. Tasymaldaý shyǵyndarynyń úlesi túpkilikti ónim baǵasynyń 25 paıyzyna jetýi múmkin. Bul rette álemdik ortasha kórsetkish 11 paıyz deńgeıinde. Atalǵan kórsetkish Qytaıda – 14 paıyzǵa, Eýropalyq odaqta – 11 paıyzǵa, AQSh pen Kanadada 10 paıyzǵa teń. Kórsetkishter Qazaqstan ekonomıkasynyń basqa eldermen salystyrǵanda kólik júktemesin eki ese kóptigin ańǵartady. Bul eldegi qoldanystaǵy kólik ınfraqurylymynyń ábden tozýyna baılanysty. Buǵan jol boıyndaǵy servısterdiń durys damymaýy da sebep. Halyqaralyq standarttarǵa sáıkestendirý sharalary tek 2025 jylǵa qaraı josparlanǵan.
Ekinshiden, júk tasymaldaý kezindegi sybaılas jemqorlyqtyń deńgeıi joǵary. Táýekelderdi azaıtý úshin bıyldan bastap EAEO keńistiginde navıgasııalyq plombalardy paıdalaný týraly kelisim kúshine endi. Endi memlekettik qazynalyq organdar taýar aǵynyn onlaın rejimde baqylaı alady.
– Búginde dál sol aımaqta zań buzýshylyqtardyń kóptigi baıqalady. Navıgasııalyq plombalardy qoldanýdyń nátıjesinde Reseıge jetkizý máselesi jáne Eýropalyq odaq elderinen sanksııalanǵan ónimderdi tranzıtteý máselesi sheshiletin bolady. Sonymen qatar sybaılas jemqorlyq deńgeıin tómendetý Qytaıdan keletin taýarlardyń «sur» aınalymyn azaıtýǵa septigin tıgizedi. Qytaıdyń deklarasııalanbaǵan taýarlaryn júk kólikterdiń 90 paıyzy Qyrǵyzstannan Qazaqstanǵa tasymaldaıdy. Jalpy alǵanda, Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy kedendik statıstıka derekteriniń alshaqtyǵy 5,7 mlrd AQSh dollaryn quraıdy, – deıdi FinReview.info sarapshylary.
Úshinshiden, kólik logıstıkasynda sıfrlandyrýdyń damýy baıaý. Sıfrlandyrýdyń paıdasy qazirdiń ózinde taýarlardyń baǵa belgileý tizbeginde baıqalyp otyr. Bul degenimiz – navıgasııalyq plombalardy engizý, tasymaldaýshylardyń biryńǵaı derekter bazasyn qurý. Kólikte, sonyń ishinde taksı jáne qoǵamdyq kólikte onlaın tólem jasaý qazir jańalyq emes. Sıfrlyq tehnologııalardy engizý júk tasymaldaý shyǵynyn azaıtýǵa múmkindik beredi. Bul sektordyń kiristiliginiń artýyna jáne taýarlar baǵasynyń tómendeýine jaǵdaı jasaıdy. Sapaly, avtomattandyrylǵan basqarý mehanızmimen júk tasymaldaý kólemi ósýde. Al aqparattyq júıelerdi tutynýshylarmen jáne jetkizýshilermen biriktirý onyń ashyqtyǵy men operasııalarynyń jyldamdyǵyn arttyrady. Bul kompanııalardyń álemdik naryqqa shyǵýyn jeńildetedi.
Tórtinshi másele – geosaıası jaǵdaıdyń ózgerýi jáne sonyń saldarynan halyqaralyq saýdanyń ózgerýi. «Shyǵys pen Batysty baılanystyrýshy kópir» retinde Qazaqstan barlyq eldermen dostyq qarym-qatynasyn saqtaıdy. Degenmen bizdiń ekonomıka áli de álemdik naryqtaǵy aýytqýlarǵa asa táýeldi.
Joǵaryda atalǵan problemalardy sheshý úshin ınvestısııa qajet. 2025 jylǵa deıin Qazaqstan 20 mlrd dollar ınvestısııalaýdy josparlap otyr. Maqsat – tranzıttik-kólik baǵyttaryn ártaraptandyrý jáne ıntegrasııalanǵan logıstıkalyq sheshimderdi engizý. Sońǵy 15 jylda Qazaqstannyń kólik salasyn damytýǵa shamamen 35 mlrd dollar tartylǵan. Bul rette Astana halyqaralyq qarjy ortalyǵy ınvestısııa tartý men qarjy quraldaryn damytýdyń aımaqtyq habyna aınalýǵa tıis. Ortalyq otandyq kásipkerlerge «Bir beldeý, bir jol» bastamasyna qatysý múmkindigin usyna otyryp, Qazaqstandaǵy ıntegrasııalyq úderisterdiń damýyna úles qosýda. Bul óz kezeginde kóliktik-logıstıkalyq ınfraqurylymdy, ásirese tranzıttik dálizderdi jaqsartýǵa jol ashady.
