Mońǵol qupııasy

Tarıhshy-jazýshy Qoıshyǵara Salǵaraulynyń jańa eńbegi osy qupııany ashýǵa jasalǵan qadam. Ol qanshalyqty qundy?

Álemdik kóne tarıhqa úńilip, yqylym zamandar qoınaýy­­­nan otyz jyldan astam ýaqyt­tan beri túrik tektes halyq­tardyń ortaq tarıhyna, onyń ishinde qazaq halqy­­­na qatysty sýyrtpaqtap syr izdegen ta­rıhshy-jazýshy, ǵalym Qoıshyǵara Sal­ǵara­uly­nyń ǵylymı qaýymǵa usyn­ǵan jańa eńbegi «Myńǵul men mońǵol jáne úsh Shyń­ǵys» dep atalady (Almaty, «Úsh qııan», 2013 jyl, taralymy 1 000 dana, 172 bet). Álemdik tarıh ǵylymy mońǵol halqynyń tarıhyn VIII ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Altaıda Ergene-qon degen qoınaýdan órbigen, kósemderi erli-zaıypty Bórte-chıno men Goa-maral bastaǵan eldiń tarıhynan taratady. Biraq Ergene-qon mońǵoldarynyń osy jerge qaıdan kelgenin, ata-babasy kimder ekendigin, qandaı tarıhı-áleýmettik jaǵdaılardy bastan keshkendigin anyqtaıtyn suraqtarǵa jaýap joq. Ergene-qon tarıhy hrıstıan jyl sanaýynan bergi VI ǵasyrdyń oqıǵasy. Ergene-qonnan shyqqandar túrik tekti halyq, Altaı – túrik halqynyń altyn besigi degen túsinik tarıh ǵylymynda ornyqqany belgili. Sonda mońǵolymyz túrik tekti halyqtardyń biri bolǵany ǵoı degen oı birden kóńilge keledi. Kásibı «shyńǵystanýshy» nemese «moń­ǵoltanýshy» maman bolmaǵa­nymyz­ben, izdenip júrgen jan bolǵannan keıin ortaq tarıhymyzdy tanyp, bilýge septigi tıe me degen úmitpen joǵaryda aıtylǵan san suraqqa ózimizshe jaýap berý izgi nıeti­­­­­men qo­lymyzǵa qalam aldyq, deıdi ǵalym. Tóre­ligin zerdeli oqyrmannyń ózine qaldyrady. Resmı tarıh derekteri boıynsha Shyń­ǵys han 1206 jyly ózi qurǵan mem­leketin «Mońǵol» dep ataıdy, ıaǵnı bul HIII ǵasyr­dyń basy. Al Shyńǵys hannyń atasy Qabýl (Qabyl) handyq etken memlekettiń ataýy «Ha­maǵ mońǵol ulysy» dep atalady, bul – HII ǵasyr. Zertteýshi osyǵan oraı ataý mánin ashýǵa kómegi tıedi-aý degen janama derek­­ter­ge den qoıady. Baǵzy tarıhshylar Ra­­shıd ad-Dın, Ábilǵazy, keıingi ǵa­lym­­dar D.Ban­zarov, Ch.Hasdorj, Lı Dý­fan, V.P.Va­sılev, E.V.Shavkýnov jáne bas­qalar «mońǵol» halyqtyq ataýy eki sózden quralady dep, oılary bir jer­den shyǵatyndyǵyna nazar aýdarady. Soǵan oraı ǵalym ataýdyń «ǵol» («qol») sózine negizdelgen «mońǵol», «myńǵol» nus­qalaryn bir topqa, al «ǵul» («qul») sózine negizdelgen «myńǵul», «muń­ǵul» nus­qalaryn ekinshi topqa bólip jiktep, ózi­niń zertteý ádisin alǵa tartady. Buryn pikir aıtqan ǵalymdardyń taǵy bir ortaq tu­jy­rymy – «moń», «myń», «muń» sózderi keıin­gi «qol», «qul» sózderiniń anyqta­ýy­shy, ıaǵnı ataý syrynyń kilti «qol», «qul» sóz­deri sııaqty. Osylaı oıdy oı jete­leıdi. Qazirgi mońǵol tilinde «qol» degen sóz joq eken. Al túrki tildes halyqtarda, onyń ishinde qazaqtarda bul sózdiń bir­neshe maǵynasy bar. Birinshiden, adamǵa qatysty: dene múshesi – «qol», ekinshiden, malǵa qatysty: dene múshesi – «qol», sodan týyndaıtyn «qol jilik», «qol et» uǵymdary, úshinshiden, áskerge qatysty – «qol», odan «qolbasshy» degen sóz týyndaıdy. Taǵy bir nazar aýdararlyq jáıt – tarıhqa málim burynǵy-keıingi bir­de-bir kóshkinshi halyqtyń ataýynda týra ne aýyspaly maǵynada «qol» sózi kezdespeıdi. Sondyqtan zertteýshilerdiń «mońǵol» ataýynyń tórkinin dybys úndes­tigine ǵana oraı «qol» («ǵol») sózi arqy­ly tabýǵa baǵyttalǵan «myńǵol», «muńǵol» degen topshylaýlaryn tarıhı negizi joq tujyrymdar dep paıymdaıdy Q.Salǵarauly. Zertteýshi endi «qul» («ǵul») sózine negizdelgen «myńǵul», «muńǵul» ataý nusqalaryn taldaıdy. Baıyrǵy kóshkinshi halyqtardyń birde-birinde «qul» sózine baılanysty halyqtyq ataý kezdespeıdi eken. Kerisinshe «qul» sózin tirkep ataý otyryqshy halyqtarda bar. Ejelgi zamanda qul ıelenýshi otyryqshy elder óktemdikpen kóshkinshi kórshilerin muqatý maqsatynda olardy túrli kemsitýshi, qorlaýshy ataýlarmen atap, tipti sondaı qorlyq sózdiń keıbirin álgi jábirlenýshi halyqtyń ataýyna aınaldyryp ta jibergen jáıtter tarıhta kezdesedi. Osyny este ustaǵan zertteýshi baǵzy zamanda kóshkinshi halyqtarmen qarym-qatynasta bolǵan batystaǵy, shyǵystaǵy qul ıelenýshi memleketter tarıhyna osy turǵydan úńiledi. Osy oraıda tarıh atasy atanǵan grek Gerodottyń áıgili «Tarıh» eńbeginde baıandalatyn bir derekke nazar aýady. Bul qaı jolǵa túserin bilmeı daǵdarǵan zertteýshiniń talaıdan umyt qalǵan eski súrleý silemine kezikkenindeı, alystan talyp jetken emis-emis shyraqtyń kómeski jaryǵy jyltyrap shaqyrǵanyndaı edi. Al Gerodot ol derekti estigen ańyz áńgimesi retinde emes, naqty tarıhı oqıǵa retinde hrıstıan jyl sanaýyna deıingi V ǵasyrdyń ortasynda jazyp ketken. Ol derek bylaı deıdi. Skıfter kım­mer­lerdi qýyp Aldyńǵy Azııaǵa barady. Eýropalyqtar skıf dep ataǵan halyq ejelgi ǵuzdar, ıaǵnı túrikter, ol «ishǵuz» jáne «syrtǵuz» bolyp ekige bólinetini tarıhtan málim. Osy ishǵuzdar Mıdııany (Batys Iran jeri) jaýlap alyp, sonda 28 jyl uzaq ýaqyt jaılasyp qalady. Elde qalǵandardyń bas kótererleri osy jaǵdaıdy paıdalanyp, bılikti qoldaryna, qatyn-qalashty qoıyndaryna alady. («Alpamys» jyrynda Ultan quldyń joryqtan habarsyz ketken Alpamys eliniń bıligin qolyna alatyn osyǵan uqsas oqıǵany eske túsirińiz). Bul ýaqytta jańa bıleýshilerden týǵan jańa urpaq ósip-jetiledi. Joryqshylar eline qaıta oralǵanda eldi bılep otyrǵandar eseıip, qolyna qarý ustaýǵa jarap qalǵan óz urpaǵymen olarǵa qarsy shyǵady. О́ıtkeni, el bıligin basyp alǵan, áıelderdi azǵyrǵan kúnálary bar ǵoı. Bir eldiń ýaqyt ekige bólip, jat baýyr etken týys halqy bir-birimen qyrylysady. О́zara uzaq soǵysta elge oralǵandar aqyry amalyn taýyp jeńedi de, qarsylasqandar bala-shaǵasymen, qaýymymen údere qashady. Olardy óksheleı qýýǵa jeńiske zorǵa jetken jeńimpazdardyń murshasy bolmaıdy. Mine, osy jurtynan jyryla qashqan qaýymdy Gerodot «quldar» dep atapty. Gerodot solaı dep jazǵanda muny óz oıynan shyǵarmaı, elde qalyptasyp qalǵan ataýdy alsa kerek. Bul sirá Mıdııadan otanyna oralǵan ishǵuzdardyń ózderiniń qashqyndarǵa bergen ataýy sııaqty, bul olardyń qul ıelenýshi elder arasynda uzaq ýaqyt turyp, solardyń turmys-tirshilik, salt-dástúriniń birazyn boılaryna sińirip úlgergendigin kórsetkendeı. Mońǵol ataýynyń nusqalary ishinde «myńǵul» («myń qul») ataýy osy oqıǵamen oraılas shyǵýy tarıhshylar mán beretin jáıt. «Myń» sóziniń «kóp» degen uǵymdy beretini taǵy bar. Alaıda, avtor osymen bári dáleldendi dep, kesip-pishpeıdi, «myń qul» qashqyndardyń izin tabýǵa tyrysady. Al izdi tabý dittegen jerge adastyrmaı al­yp baratyn qubylanama ustap, jolǵa tús­kenmen birdeı dese de bolǵandaı emes pe. Azaý (Azov) teńiziniń (Meotıı kóliniń) mańynda ózara soǵysqan týystardyń jeńilis tapqandary shyǵysqa qaraı údere qashyp, «quldar» atanýy «myń+qul» («kóp qul») ataýynyń tórkinin tabýǵa megzegenimen, qazirgi mońǵoldarǵa qandaı qatysy baryn ashyp bere almaıdy, ıaǵnı bir suraqtyń tabylǵandaı bolǵan jaýaby ekinshi suraqty týyndatyp tur. Uly Dalanyń biri batysyn, biri shyǵysyn mekendegen, tipten jyraq jatqan bólek halyqtar emes pe? Batystan shyǵysqa qash­q­an halyq qaıda baryp mekendedi? Osy rette «mońǵol» («myńǵul») ataýy ta­rıhta HII ǵasyrda Shyńǵys hannyń atasy Qabýl (Qabyl) bılik etken «Hamaǵ moń­ǵol ulysy» ataýynda bir-aq kezdesedi, oǵan de­ıin esh jazba derekte ushyraspaıdy eken. «Azııa tarıhshylary» nemese «Shyǵys tarıhshylary» atanǵan Rashıd ad-Dın, Hondemır, Ábilǵazy, Qadyrǵalı Jala­ıyrı jazyp qaldyrǵan aýyzsha derekter talaı kádege jarap kele jatqany bar. Ol derekterde «mońǵol» áýelde kisi esimi retinde beriledi de, kele-kele halyqtyq ataýǵa aınalady. Bul derek boıynsha Moń­ǵol áıgili Nuh paıǵambardyń úsh balasy­nyń biri Iafettiń segiz ulynyń úlke­ni Túrikten taraǵan urpaqtyń altyn­shy býyny Alansha (Alancha) hannyń egiz balasynyń kishisi. Egizdiń úlkeni – Tatar. Tarıhshy Ábilǵazy osylaı taratady. Mońǵoldan taraǵan urpaq tutas halyqqa, «Mońǵol handyǵy» degen elge aınalypty. Ábilǵazy men Rashıd ad-Dın mońǵoldardy Qarahan degen han bılep turǵan, olardyń jaz jaılaýy Er-tag pen Ger-tag (Ortaý men Kertaý), qys qystaýy Qaraqum (Qaraqorym) men Syr boıy dep kórsetedi. Al bul jerler qazirgi Qazaq jurty. Eger geografııalyq jaǵdaıǵa mán bersek, Gerodot jazǵan «quldar» qashatyn Azaý teńizi óńiri men Syr boıy ǵasyrlar boıy jyljyp otyrǵan kóshkinshi elge sonshalyqty qashyq ta emes. Sonda bul mońǵoldar Azaýdan qashqan «quldardyń» urpaǵy bolýy múmkin-aý. О́ıtkeni olardyń ataýynda «qul» («ǵul») sózi bar. Bul osyǵan deıin tarıhshylar mán bermeı kelgen jáıt. Tarıhshy-jazýshy osy oraıda taǵy bir negizdi alǵa tartady. Álemdik tarıh, «Mońǵoldyń qupııa shejiresi» Shyńǵys han zamanyndaǵy mońǵoldardy qııat jáne núkús degen eki taıpadan quralady dep kórsetedi. Al Ámýdarııa men Syrdarııa aralyǵynda osy eki taıpanyń atymen atalatyn qalalar bolypty. Olar Shyńǵys han Qypshaq Dalasyn jaýlap alǵanǵa deıin bolǵan kentter. Núkis ataýly qala qazir de bar, qaraqalpaq eliniń astanasy. Qııat –Amýdarııa boıynda. Bul óńirdiń Qarahan bılegen mońǵoldar mekendegen aımaq bolyp shyǵýy da oılantýy tıis. Osy arada Q.Salǵarauly álemdik tarıhtan málim ishǵuzdardyń Aldyńǵy Azııaǵa basyp kirip, Mıdııany jaýlap alǵany hrıs­tıan jyl sanaýyna deıingi VII ǵasyrdyń jet­pisinshi jyldary degen derekke súıene otyryp, Azaý teńizinen shyǵysqa yǵysqan myńǵuldardyń (kóp «quldyń») jańa jerde es jıyp, eńse kótergeni, óz memleketi – mońǵol handyǵyn qurǵan kezi hrıstıan jyl sanaýyna deıingi VI ǵasyrdyń mejesi dep topshylaıdy. Baǵ­zy tarıhshy Rashıd ad-Dınniń jáne keıin­gi ǵalym H.Perlenniń keltiretin derekteri avtordyń osy topshylaýyn rastaı túsetinin bilikti tarıhshy ǵalymdar teriske shyǵara qoımas. Demek, myńǵuldar álemdegi ejelgi halyqtardyń biri jáne túptegi túrik bolyp shyǵady. О́ıtkeni, Gero­dottyń «quldary» ishǵuzdar, al ǵuzdar túrik hal­qy. Bul – mońǵol tarıhy úshin jańa­lyq. Aýyzsha tarıh aǵaıyndy eki halyq Mońǵol handyǵy men Tatar handyǵy (osynyń aldynda Mońǵol men Tatar Alansha (Alancha) hannyń egiz uldary eken degen derek keltirdik) ózara toǵyz ret soǵysyp, birin-biri qýalap qytaı shekarasyna jetkenin baıandaıdy. Tarıhshy Ábilǵazy olardyń arasyndaǵy soǵys órtiniń órshigeni sondaı, «Ámý-darııanyń búkil sýyn quısań da basylmaıtyn kúıge jetedi» dep jazady. Biraq aýyzsha tarıh baǵzy zamanda qazirgi Qazaqstan jerin mekendegen myńǵuldardyń qytaı shekarasyna qaı kezde barǵany týraly eshteńe aıtpaıdy, qytaı jazbalarynda da tatarlar men myńǵuldar ataýlary kezdespeıdi eken. Esesine hrıstıan jyl sanaýyna deıingi IV ǵasyrdyń aıaǵy men III ǵasyrdyń basyn­daǵy oqıǵalar sıpattalatyn qytaı jaz­balarynda «sıýńný» jáne «dýńhý» degen halyqtar týraly sóz bolady. Bul qytaılardyń jańa kórshilerin bilgen, sóıtip olarmen bolǵan oqıǵalardy qaǵazǵa túsirgen kezi. Qytaıtanýshy ǵalymdar «sıýńný» sózin «kekshil qul», «órkókirek qul», «jaýyz qul» dep aýdaryp júr. Bul jerde «qul» sóziniń kezdesýi Syr boıy­nan keıin izin joǵaltyp alǵan myń­ǵuldy meńzep turǵandaı. «Dýńhý» ataýy «shyǵystaǵy jabaıylar» dep aýdarylypty. Budan kórip otyrǵanymyzdaı, «sıýńný», «dýńhý» sol halyqtardyń ózderiniń tól ataýlary emes, qytaılar tańǵan ataýlar. HIH ǵasyrdyń alǵashqy jartysynda Qytaıǵa baryp, kóne tarıhqa den qoıǵan áıgili shyǵystanýshy sınolog chývash N.Iа.Bıchýrın (Iakınf) «sıýńný (hýnný)» – «mońǵol», al «dýńhý» – «tatar» dep dáleldedi. Qazir tarıh ǵylymynda sıýńnýlar (hýnnýlar, ǵundar) – túrik, olar búkil túrik tektes halyqtardyń atasy degen pikir qalyptasqan. Sıýńný halqynyń tili altaı tili júıesindegi tilge jatqyzylyp júr. Degenmen, HVIII ǵasyrdyń ortasynan HH ǵasyrdyń ortasyna deıin tarıhshy ǵalymdar arasynda sıýńný halqynyń tegi túrik, mońǵol, fın, slavıan degen ártúrli pikirler bolǵan. HH ǵasyrdyń ortasynan beri qaraı «sıýńný» ataýy mońǵoldyń «adam», «kisi» degen uǵymdy beretin «ǵun» sózinen shyqqan degen pikir beleń alǵan. Qazaq tarıhshylary da osyny qup kórgen. Osylardy jiktep saralaı kele, Q. Salǵarauly munyń bári ǵylymı negizi joq boljamdar dep oı túıedi. Kóshpeli kóne halyqtardyń shyǵý tegin anyqtaýda qytaı jazbalaryndaǵy ataýlardyń mán-maǵynasyn tek dybys úndestigi men sóz uqsastyǵy arqyly ashýǵa negizdelgen boljam bir jańsaqtyqtan ekinshisin týyndatyp, qate túsinikterdiń molaıyp ketýine jol ashqanyna nazar aýdarady. Sóıtip, qytaıdyń kóne jazbalaryndaǵy ataýlardyń berilýin shartty túrde úsh kezeńge bólip, taldaıdy. Tarıhshylardyń sıýńný halqyn túrik­ter dep tanyp, ǵylymǵa engizýine mynadaı tórt sebep negiz bolǵan, deıdi Q.Salǵarauly. Birinshisi – zertteýshilerdiń eýropalyq tanym-túsinikpen skıf-saq halyqtaryn úndi-eýropa tilinde sóılegen halyqtar dep paıymdap, túrik tektes halyqtardyń ata tegin tek Ortalyq Azııadan ǵana izdeýi. Ekinshisi – sıýńný halqynan jetken ondaǵan kóne sózdi tilshi ǵalymdardyń tú­rik tiline jatqyzýy, ıaǵnı sıýńnýlar túrik tilinde sóılegen degen qorytyndyǵa kelýi. Úshinshisi – Azııa tarıhshylary (Rashıd ad-Dın, Hondemır, Ábilǵazy) baıandaıtyn Túrik hannyń urpaǵy Oǵyz han men sıýńný bıleýshisi Maýdýnnyń (Móde, Múde, Mete) is-áreketteriniń uqsastyǵy. Osyǵan qarap Oǵyz han men Maýdýn chánıúı ekeýi bir adam degen boljam. Tórtinshisi – osy Oǵyz han men Maý­dýn chánıúı urpaqtary bastan keshken oqıǵalardyń birdeıligi. Olar dush­pan­dary­nan jeńilip, bir taýǵa (Ergene-qonǵa) baryp panalaıdy. Sol jerde 450 jyl tynysh ómir súrip, ábden kúsheıip alǵan soń tóńiregine tanylady. Mine, osydan baryp shyǵystanýshy ǵalymdar olardy Túrik qaǵanatynyń shańyraǵyn kóterýshilerdiń atategi dep tanıdy. Osy jáıtterdiń bárin saralaı kele zertteýshiler qytaı deregindegi «sıýńný» túrik halyqtarynyń atategi degen qory­tyn­dy jasaıdy. Tarıh ǵylymyna osylaı endi. Túrik – búkil túrik tektes halyqtardyń dińi. Al myńǵul men tatar sol dińnen ónip-ósip taraǵan kóp butaqtyń ekeýi ǵana. Qytaı dereginde «sıýńný» dep atalatyn halyqty túp negizimiz, ıaǵnı «túrik» dep júrgenimiz durys emes. Tól tarıhymyzǵa tól tanym aqıqatymen qaraý paryz. Sonda ǵana ejelgi qytaılardyń kóne zamanda kórshi bolǵan halyqtyń «myńǵul» ataýyn «sıýńný» dep alǵanyn paryqtaımyz. Qazirgi qazaq tarıhynda «sıýńný» ataýyn «ǵun» dep alyp júrgenimizdiń de eshqandaı negizi joq, qate túsinik ekenin ajyrata alamyz. «Sıýńný» ataýynyń balamasy «túrik» te, «ǵun» da emes, «myńǵul» dep, nyq tujyrady zertteýshi. Sóıtip, qazirgi qazaq tarıhynan myqtap oryn tepken, shynaıy halyqtyq ataýǵa túk qatysy joq, qazirgi «mońǵol» ataýynyń «kisi», «adam» degen maǵynany bildiretin «ǵun» ataýyn ózgertip, halyqty óziniń burynǵy tól ataýymen «myńǵul» dep ataýdy usynady. Sonymen qytaısha «sıýńný» atalyp kelgen halyq túrik tekti myńǵul bolsa, olardyń qazirgi mońǵoldarǵa qatysy bar ma degen suraq ózinen ózi týyndaıdy. Sıýńný (myńǵul) ımperııasy ózara ishteı qyrqysýdan jáne syrt jaýlarmen arpalysýdan álsiregen kezde, osy jaǵdaıdy paıdalanǵan qytaılar men sıánbılerdiń (tatarlardyń) birlesken soqqysynan memleket bir jolata kúıregenin, sóıtip halyqtyń bir bóligi Altaıda Ergene-qon degen jerge baryp panalaǵanyn aldynda aıtyp óttik. Sol jerde tórt jarym ǵasyr ómir súrip, keıin tarıhqa «mońǵol» degen atpen tanylǵan halyq osy Ergene-qondy panalaǵan myńǵuldar (sıýńnýlar) urpaǵy edi. Resmı tarıh olardy Túrik qaǵanatynyń negizin qalaýshylar dep sanaıdy. Alaıda bul qate tujyrym. Túrik qaǵanatyn qurýshylar Altyn taýdy mekendegen ejelgi qypshaqtar, al Altaıda Ergene-qonnan shyqqandar – myńǵuldar (sıýńnýlar), biraq bular da túrik tektes aǵaıyn halyqtar. Endi myńǵul men mońǵol bir halyq pa degen áýelgi suraǵymyzǵa qaıta oralaıyq. Hrıstıan jyl sanaýyna deıingi ejelgi myńǵuldar da, keıingi hrıstıan jyl sanaýynan keıingi ergeneqondyqtar da bir halyq – túrikter. Qazirgi mońǵoldar osy Ergene-qońnan shyqqandardyń urpaǵy. Osylaı tarıhı sabaqtastyqty úzbeı taratýǵa bolady. Biraq ejelgi myńǵuldar (sıýńnýlar, ergeneqondyqtar) men qazirgi mońǵoldar arasynda ótken júzdegen jyldar ýaqyt olardyń etnostyq quramyn ózgertip jibergen edi. Myńǵuldar (sıýńnýlar, ergeneqondyqtar) biryńǵaı túrik tektes halyqtardan quralsa, qazirgi mońǵoldar túrik tektes jáne týngýs-mánjúr taıpalardan turady, soǵan oraı til erekshelikteri de aıtarlyqtaı. Ejelgi myńǵuldar tarıhy hrıstıan jyl sanaýyna deıingi VII ǵasyrdyń aıaǵynda Azaý (Azov) teńizi mańynan qasha kóshýden bastalyp, hrıs­tıan jyl sanaýynan keıingi birinshi ǵasyrdyń sońynda memleketin qytaılar men sıánbıler (tatarlar) talqandap, Altaıda Ergene-qonǵa tyǵylýmen aıaqta­­la­dy. Al mońǵoldar (muńǵuldar) tarıhy osy Ergene-qonda es jııýmen ótken 450 jyldy qospaǵanda hrıstıan jyl sanaýy­nan keıingi VIII ǵasyrdan bastalyp, HIII ǵasyrda shańyraq kótergen Shyńǵys hannyń Mońǵol ımperııasymen jalǵasady. Jarty álemge jaıylǵan Mońǵol ımperııasynyń keıingi (búgingi) tarıh-talaıy barshaǵa belgili. Jazba tarıhtaǵy sheteldik tanym-túsiniktiń ústemdigimen «myńǵul» ataýy da «mońǵol» bolyp ózgerip, qalyptasyp ketken. Ǵylymda olar «kóne mońǵoldar» nemese «Shyńǵys han mońǵoldary» dep atalady. Shyńǵys han mońǵoldarynyń tili – túrik, dini – Táńir dini bolǵan. Demek, Shyńǵys han da Edil (Attıla) patsha sııaqty túrik halqynyń uly perzenti. Shyńǵys handy túrik tektes halyqtardyń ortaq uly perzenti dep qaraǵan jón deımiz. Kitaptyń ekinshi bólimi «Úsh Shyńǵys» dep atalady. «Shyńǵys» degen sóz ataq pa álde laýazym ba, ol ne maǵyna beredi, qaı tildiń sóz qoryna jatady? Qazirgi túrik tektester, qytaı, mońǵol tilderinde buǵan jaýap joq. Avtor bul saýaldardyń jaýabyn myńǵuldar tarıhynan izdeıdi. Qytaısha «sıýńný» degenimiz «myńǵul» degen tujyrymǵa keldik. Endi osy sıýńný eli bıleýshisiniń eń joǵary laýazymynyń ataýy «chánıúı» («shanıýı»), munyń laýazymdyq maǵynasy qytaılardyń «kóktiń uly» nemese ejelgi túrikterdiń «qaǵan» degenine jobalasady. Bir eskeretin jáıt – osy «chánıúı» laýazym ataýy qytaımen kórshi bolǵan basqa birde-bir kóshkinshi halyqta joq. Qazaq tarıhshylary «chánıúı» ataýyn HH ǵasyrdyń jetpisinshi jyldarynan bastap «táńirqut» dep aldy. Buǵan Qytaı elinde turatyn qazaq tarıhshylarynyń osylaı dep ataýy sebep bolypty. Degenmen, Q.Salǵarauly osy ornyǵyp qalǵan ataýǵa óziniń kúmáni barlyǵyn bildiredi. Qytaı deregin jan-jaqty taldaı kele «táńirqut» degen ataý onyń maǵynasyn tap basyp aıtý emes, boljam ǵana ekendigin paıymdaıdy. Sóıtip, sıýńný memleketiniń ornynda ornaǵan keıingi túrik memleketterindegi laýazym ataýlaryna da nazar aýdarady. Kóne qytaı tarıhshysy Ban Gýdiń «Hán kitabynda» osy «chánıúı» sóziniń «ulan-baıtaqtyqtyń, keńdiktiń belgisi» degen túsindirmesi túrikshe «tarhan» («darhan») laýazymyna maǵynalas kelip turǵany oı salady. Sonymen, myńǵul-sıýńnýlarda «shyń­ǵys» sózi laýazym ataýy bolmady. Sıýń­ný (myńǵul) bıleýshisiniń esimi tarıh zert­­­teýshileriniń nazaryna ilikpegen. Osy rette avtor taǵy da sıýńný (myńǵul) halyq­­­­tarynyń murageri esepteletin keıin­­gi túrik tektes halyqtar, memleketter tarı­­hyna úńilip, el bıleýshileriniń atta­ryna, ataq­taryna kóńil aýdarady. Mine, osy tusta HIII ǵasyrda Mońǵol ımperııa­synyń shańyraǵyn kótergen Temýjınniń «Shyńǵys» degen aıbarly laqap esimi aldan shyǵady. «Shyńǵys» sózi Sıýńný (myńǵul) ımpe­rııasynyń áıgili bıleýshisi Maýdýnge (Móde, Múde, Mete) tańylǵan qytaısha «Chıńtyjy» sózine uqsas, alǵashqy býy­nynyń dybystalýy úndes. Maýdýnnyń da, Temýjınniń de shyqqan tegi myńǵul halqy. Demek, «Chıńtyjy» men «Shyńǵys» biri qytaısha, biri myńǵulsha (sıýńnýsha) bir uǵymdy berip turǵan joq pa eken? Onyń ústine «shyńǵys» sóziniń tórkinin tap basqan eshkim joq, joramal kóp. «Myqty kisi», «taq ıesi», «nurdan jaralǵan», «uly han», «teńiz han», «dala han», «telegeı han», «shyńdaı bıik han», «taý han», «shyń quz» degen túrli uǵymdarǵa jorý bar. Osylardyń bárin saralaı kele Q.Sal­ǵarauly óz paıymyn usynady. Avtor aıtady: «Shyńǵys» sózi áý basta «shyń» jáne «qys» («syq», «kúsh») degen eki sózden quralǵan. Shyń – taýdyń eń bıigi. Ejelgi túrikterdiń túsiniginde Táńirdiń mekeni kókte. Táńir – ejelgi túrikterdiń syıynar Qudaıy. Ol jylyna bir ret kókten túsip, shyń basynda otyrady eken. Sol jyldyń Jańa kúninde (Naýryzda) búkil el taýǵa baryp, Táńirge, Jerge, Ata-baba arýaǵyna arnap qurbandyq shalady. Bul kúni Táńir shyń basynda turyp bárin kórip, estip, tilegen tilekti qabyldap otyr degen túsi­nik bolǵan. Túrik tektester Qudaı otyr­ǵan shyńdy «taq», «Táńir taǵy» dep sanaǵan. Birte-birte «shyń» uǵymy «Táńir» («Qudaı»), al «taq» uǵymy «taý» degen maǵynaǵa aınalǵan. «Táńir taý», «Aspan taý», «Hantáńiri» degen ataýlar sol ejelgi túsinikten jetken belgiler. Osylaı taldaı kele «Shyńǵys» ataýy­nyń alǵashqy býyny «shyń» bastap­qy maǵynasyndaǵy «taý bıigi» degen uǵymnan «Táńir» («Qudaı») degen maǵynaǵa aýysqan. Al «qys» («syq») sózi «kúsh», «qýat» degen uǵymdy beredi. Sonda «Shyńǵys» sózi «Táńirdiń kúshi», «Qudaıdyń qýaty», «Qudaıdyń qahary» bolyp shyǵady. Batys jurty kezinde Edil (Attıla) qaharmandy «Qudaıdyń shybyrtqysy» («Bıch bojıı») ataýy da beker emes. Demek, kezinde Edil de – Shyńǵys atanǵan. Bul ataq-esim bıleýshilerdiń bárine emes, eliniń burynǵy ataq-dańqyn qaıta ornatqan, qýatty memleket qura alǵan, ózine teń keler qolbasshy joq uly tulǵa bıleýshilerdiń tańdaýlysyna ǵana halyqtyń uıǵarymymen berilgen eken. Shyńǵys ataq-esimi myńǵul (sıýńný) tuńǵysh ımperııasynyń shańyraǵyn kótergen, tóńiregin túgel jáne qytaıdy baǵyndyryp, tarıhta óshpes aty qalǵan Maýdýnǵa (Móde, Múde, Mete), jarty álemge Mońǵol ımperııasynyń bıligin júrgizgen Temýjınge jáne Eýropany tize búktirgen Edilge (Attılaǵa) buıyrǵan. Shyń­ǵys atanǵan basqa bıleýshi-qolbas­shy­lar boldy ma joq pa, ol tarıhta belgi­siz. Bul ataq-esim olarǵa halyq ókil­deriniń quryltaıynda berilgen. Olar­dyń úsheýi de myńǵul halqynyń uly perzentteri. Eýropalyqtar «gýnny», qytaılar «sıýńný», qazirgiler «mońǵol» dep túrlishe ataǵandarymen bári tegi bir halyqtan shyqqandar – ejelgi túrikter, ıaǵnı myńǵuldar, solardyń urpaqtary. Sonymen, «Shyńǵys» ataq ta, laýazym da emes, uly memleket ornatqan teńdessiz tulǵalarǵa beriletin biregeı qurmetti esim. Tarıhshy-jazýshy Qoıshyǵara Salǵa­rauly ashqan mońǵol qupııasy osyndaı. Bul jańalyqtarǵa, usynystarǵa maman tarıhshy qaýym ne der eken? Aqaıdar YSYMULY, jýrnalıst-zańger, Qazaqstannyń mádenıet qaıratkeri. ASTANA.