О́telsary

Toqsanynshy jyldardyń belor­tasynda naǵashylarymnyń qolynda oqydym, qulansúıekti keıýana – keń shapandy, shapanynyń astyna shıetteı bala-shaǵany basyp, kirpish nanǵa talonsyz jurt kiriptar tusta, aqbalqash degen as qaınatyp, ólmestiń kúnin keshýshi edi. Baqýatty turǵan kisiler jekeshelendirý tusynda sovhozdyń malyn ótkizip, odan kemshin shyǵyp, qolda bardyń bárin belgisiz bireýlerdiń bótegesin tompaıtyp, yqylyq atqansha yndy­nyna quıyp, eki sıyr, bir jyl­qymen qumnyń ishinen qala mańyna, saryórik ósetin saryjurtqa kelip qonyp jatqan edi. Iri qaranyń ekeýi kóktemge ilikkenshe jersinbeı, jú­dep óldi, birin – biz jedik. Keler jyly kerden kesege aqbalqash quıyp júrgenimizdiń syry sonda.

Bala kúnimizde, deýshi edi ájem, bir ýys bıdaıdy úgip, ony sýǵa qaınatyp, unnan botqa jasap ish­tik. Aqbalqash degen as sol eken. Ashar­shylyq jyldaryndaǵy as qoı. Keı qońsy kebis qaınatyp ishýshi edi, deıtin jaryqtyq ájem.

О́tken ǵasyrdyń otyzynshy jyldarynda qyrdaǵy qazaq qıqý salyp, jylqy qýypty. Qalyń jylqy shurqyrap qý jany úshin andaǵaılap qashpasa kerek, quı­ryq-jaly úshin qashypty. Quı­ryq-jaly kúzelgen janýar soqyr attaı shoshaıyp, kózge qorash, kóńil­ge oǵash kórinedi eken.

Janýardyń quıryq-jalyn kúzeýge pármen bergen KSRO-nyń Halyq Saýda komıssarıaty edi. Jıyrlynyń jalpaq dalasynda 24 mıllıon bas jylqy bar, sonyń quıryq-jalyn kúzep, qyrǵyn jyl­qy qylyn Batys jurtyna ótkizsek, altynmen aptalamyz, sol altynǵa túrken traktor satyp alamyz da, qaryq bolamyz dep bilse kerek.

Jylqynyń qyly jarylqaı qoımaǵan soń, Batys jurtyna qurym kıiz, quryǵan buıym, tozyǵy jetken temir-tersek, aqsóńke bolǵan súıek-saıaq, qobyrap jatqan qalyń qaǵazdy ótkizbekke uıǵarady. Ári ótkizedi, ál jınaıdy. Tozǵan buıymdy satyp alǵan tor esiktiń arǵy jaǵyndaǵy jurt, ony qaıta óńdep, óz ıgiligine jaratypty. «Qoqysty altynǵa aınaldyraıyq» degen uran sonda shyqqan bolyp tur.

О́tken zamannyń adamdary ótelsary keledi dese, keıingi jurt­tyń balalary shara-barany kútip shýlasatyn, al bizdiń balalyq shaq aýyl-aýyldaǵy temir-tersekti Shyǵystaǵy jurtqa shyǵaryp berýshilerdiń sanatynda boldy. Toqsanynshy jyldary batpan-batpan temirdi Qytaı aldy. Qara temir qara baqyr tıynǵa ketti. Mysyń bar, jeziń bar, allıýmınıı, taǵy ne kerek, túgel jıyp, tıyn-tebenge berdik.

Aýyldaǵy aqsıraq balalar dala kezip, temir terdik. Sodan túsken tıynǵa saǵyz alǵamyz joq. Teri ót­kizdik, tátti jegemiz joq. Nan aldyq.

Eń soraqysy, arqadan aýǵan aqbókendi – arda janýardy múıizine bola qyryp saldy. Ony da Qytaı aldy. Teńkıip-teńkıip ólip jatqan tekti janýardy bir teýip óte shyqty toqsanynshy jyldar.

Osy menen bireý keńes balalary men toqsanynshy jylǵy balalardyń qandaı uqsas oıyndary boldy dep surasa, ekeýin aıtar em: qoqys jınaý men soǵys oınaý. Biz ol oıyndardan eseıip kettik, es jıyp úlgerdik, al keıbir eldegi sol balalardyń oıyny áli qanbaǵan sekildi.

Qaıyr, apam kúmis jalatylǵan qalyń qolaınasyn qurym kıizge ótelsarydan alǵan boldy. О́tel­sarymyz – kádimgi, ýtılsyrıa eken. О́tken ǵasyrdyń alpysynshy jyldary KSRO-nyń qoqysyn satyp alǵan Batys elderi ony shyn máninde altynǵa aınaldyrdy. Qytaı men ótkizgen úshaıaqty «Baldyrǵan» velosıpedin, árıne, synǵan soń, jańa velosıpedke aınaldyryp, qaıta bizdiń naryqqa alyp keldi. Ony balama satyp alyp berdim.