QAZAǴYŃA KEREK EDIŃ, BAÝYRYM

Baýyrym Dálelhan Kamal­­bekuly jaıly aıtý maǵan ońaı emes. Týra kózdep kelgen qapyl qaza jany jaısań, aqyly baıtaq altynymnan kóz jazdyryp ketti. Ol qaı iste de qaımana qazaǵyna tartqan aq kóılek azamat edi. Bul sózdi men ǵana emes, ony bile­tin­derdiń, kózi kórip, qyzmettes bol­ǵan­dardyń bári aıtady. Aq­jar­qyn, aq kóńilimen aınalasyna shýaq shashyp turatyn Dálelhan baýyrymnyń árbir is-áreketinde úlken bir syr jatqandaı, tereń­dik bardaı bolatyn. О́miriniń qaı kezeńinde bolmasyn ol osaldyq tanytqan joq. Únemi alǵa umty­lyp, eline, halqyna adal qyzmet atqara bildi. О́tken jyldyń qara­sha aıynda mezgilsiz dúnıeden oz­ǵan Qazaqstan polısııasynyń qyzmetkeri, Ishki ister mınıstrli­giniń Esirtki bıznesine qarsy kú­res komıteti tóraǵasynyń oryn­ba­sary, polısııa polkovnıgi Dá­lel­han Sabýrovtyń ishki ister or­gandaryna sińirgen eńbegin óz áriptesteri de joǵary baǵalap, azamatty qaster tutatyndyǵyna kózimiz jetti. Ishki ister salasyndaǵy qyzmetin ol Semeıdegi Aıagóz aýdandyq ishki ister bóliminiń tergeýshisi bolyp bas­tady. Osy Semeı óńirinde shırek ǵasyrǵa jýyq úzbeı eńbek etip, qarapaıym tergeýshiden oblystyq basqarma bastyǵynyń orynbasary dárejesine deıin kóterildi. Al 1997 jyldan bastap Astana qalasynda el ıgiligi jolynda quqyq qorǵaý salasynda eńbek etti. Elimizdiń tynyshtyǵyn qorǵaıtyn ishki ister organdarynda 35 jyldan astam qyzmet atqarǵan Dálelhan Kamalbekuly óz isine jaýapkershilikpen qaraıtyn, ujymdy jáne jumysty sheberlikpen uıymdastyra biletin. Sondyqtan da oǵan ishki ister organdarynyń asa jaýaptylyqty, biliktilik pen bilgirlikti, kóregendikti talap etetin tutqaly laýazymdary senip tapsyrylatyn. Buǵan dálel onyń Aqmola qalasy boıynsha MTK departamentiniń bastyǵy, IIM Ishki áskerleri Áskerı polısııasy bas basqarmasynyń basqarma bastyǵy, Áskerı polısııa departamentiniń bastyǵy, Áskerı-tergeý polısııa departamentiniń bastyǵy, Mańǵystaý oblystyq ishki ister departamentiniń bastyǵy laýazymdaryn min keltirmeı, úlken jaýapkershilikpen atqarýy der edik. Osy oraıda qanshama marapattarǵa ıe bolyp jatqanyna rııasyz qýanatyn edik. Qazaq dástúrinde ómirge kelgen balaǵa at qoıýdyń óte jaýapty ekeni belgili. Ákem ózi de áskerı adam bolǵandyqtan, osy ulynyń esimin qazaqtyń tuńǵysh generaly Dálelhan Súgirbaevtyń qurmetine Dálelhan dep qoıyp edi. Qamaldar kóp buzyp áli sen alar, Ýaqyt óter, zaman túlep jańarar. Bola bilgen ardaqtysy halqynyń, Bul Dálelhan – bolashaqta general, – dep baǵalap edi synyptasy aıtysker aqyn Sembaı Jansaqov. Áke yrymy qyryn ketpeı, tiri bolsa erligimen erekshe­lenip generaldyqqa da jeter edi-aý... Dálelhannyń boıynda erekshe izgi qasıetter kóp bolatyn. О́z basym úlken ápkesi retinde otbasynda qandaı da bir isti tyndyrýda onyń qoldaýyn kóp kórdim. Qandaı iste bolsa da Dálelhan aqyldasym, syrlasym edi. Qınalǵanda, qamyqqanda jan dúnıemdi ishki bar bolmysymen túsinýshi edi. Instıtýt bitirip aýylǵa kelgende áke-sheshemniń otyrǵan úıiniń tóbesin bir jazda tas-talqanyn shyǵaryp ashyp tastap, jańadan 2-3 bólme qosyp, úlken 8 bólmeli úı salýǵa uıytqy bolǵan da Dálelhan edi. О́zi stýdent bolyp júrip Qaraǵandyǵa teteles súıikti qaryndasy Gúlsimdi alyp ketip, ózi tárbıeledi. Sol Gúlsim árqashan da qamqorlyǵynda boldy. О́miriniń aqyryna deıin soǵan alańdaýmen ótti. Baýyrlarymnyń ishindegi erekshe jarqyraǵan juldyzdaı bolǵan Dálelhan búkil inilerine, qaryndastaryna úlgi-ónege boldy. “Týǵan jerdiń qadirin alys ketseń bilersiń”, – dep Maılyqoja babamyzdyń termesinde aıtylǵandaı, Dákeń asqaq Altaıyn, shuraıly Shyǵysyn, erke de sylqym Ertisin, ózine óte ystyq kórkem Kókjyrasyn kúndelikti esine alyp, aýzynan tastamaıtyn. Kóbine aýylynyń jaıyna alańdap, “qaıtsem qajetine jaraımyn” degen oı qushaǵynda júretin. Osyndaıda onyń únemi “Týǵan jerge týyńdy tik” degen ataly sózdi aıtyp júretini oıǵa oralady. Ol – óz týyn týǵan jerine tikken azamat. Aýylda jumyssyz júrgen jastarǵa jany aýyryp, “jumyssyzdyqtyń saldarynan jaman ádettermen aınalysyp ketedi-aý” degen qaýip­pen salamatty ómir saltyna baǵyttaýǵa kúsh saldy. О́z esebinen fýtbol týrnırin jıi ótkizýdi dástúrge aınaldyrdy. Tek Kókjyranyń ǵana emes, búkil Tarbaǵataı aýdanynyń oqý bólimi, sport komıtetteri qoldaý kórsetip, týǵan ólkesiniń dopqumar qaýymynan san ret alǵys aldy, úlkenderi rıza­shylyqpen aq batasyn berdi. Jastardyń patrıottyq sezimderin shyńdap, otansúıgishtik rýhta tárbıeleýge, sondaı-aq shymyr da shyńdalǵan naǵyz namysqoı azamat bolyp erjetýlerine az da bolsa septigin tıgizgenge shúkirshilik etip, osy rette qoldaý kórsetkenderge rıza bolatyn, biraq ózi toqmeıilsýden aýlaq edi. “Tilge qurmet – elge qurmet” ekenin jaqsy túsingen Dálelhannyń is-áreketinen ana tiline degen súıispenshiligi, halqymyzdyń ulttyq qundylyqtaryn qadirleı bilýi kórinis tabatyn. Semeı qalasynda qazaq mektepteri az bolsa da óz balalaryn taza qazaq mektebine berdi, sabaqtaryn ózi únemi qadaǵalap otyrdy. Onyń ylǵı aıtyp júretin: “Qazaq tilin bil dep májbúrleýdiń qajeti joq. Qazaqpyn degen ár adamnyń júreginde óz tiline degen qurmeti bolýy kerek. Ol anasyna degen súıispenshiligimen birdeı emes pe. Tek sony jastarymyz uǵyp, túsinse boldy. Olar ózderi umtylyp, aldaryna maqsat qoıyp, ana tiliniń qyr-syryn tereń meńgerýi kerek emes pe” degen sózderi qasyndaǵy kóp adamdarǵa oı tastaǵany belgili. Dálelhan kezinde Shyǵys Qazaqstan oblysynan depýtattyqqa úmitker bolyp túskeninde halyqtyń ony syılaıtynyna kózimiz jete túsip edi. Sonda onyń Yrǵyzbaı ata kesenesine kómek­teskeni, meshit saldyrǵany, mek­tep­terdi jón­deýde tyndyrǵan ju­mystary týraly burynǵy Aqsýat, qazirgi Tarbaǵataı aýdanynyń turǵyn­dary aıryqsha jyly le­biz­derin bildirip jatty. Dálelhan sol joly depýtat bolmasa da biz onyń eline ardaqty, halqyna qa­laýly ekenin, týǵan jerin súıgen asyl azamattyń jarqyn tulǵasyn eli tanıtynyn bildik. Bir bul ǵana emes, Qyzylorda oblysynda Tó­legetaı babanyń basyn qaraı­týǵa basshylyq jasap, Astanada Qa­ra­kereı Qabanbaı batyrdyń kese­ne­sin turǵyzýǵa at salysýy aza­mat­ty­­ǵynyń bir sarasyna jatady. Az ǵumyrynda bederli iz qaldyra bil­gen aıaýly beıne kimniń de bolsyn júreginen oryn alatyny sózsiz. General Murat Qalmataev aǵamyz­dyń: “Bul qaı­ǵynyń orny tol­maı­dy, men kóp­ten jylamap edim, Dálelhan qa­zasyn estigende kóz jasymdy tyıa almadym. Bárimizge kerek azamat edi. Jarqyldaǵan beı­­nesi máńgi esimizde bolmaq”, dep asynda sóılegen sózi kimge de bolsa oı tastary sózsiz. Dálelhan óz mamandyǵy – zań salasy boıynsha bilimdi maman bola júrip, bilikti basshylyqqa, utqyr uıymdastyrýshy dárejelerine qol jetkizgen jan. Istiń yǵytyn taýyp, jumysyna jaýapkershilikpen qaraı júrip, qoly qalt etse, týǵan eline qaraı jol tartatyn. Jerlesteriniń muń-muqtajy men talap-tilekterin eskerip, naqty is júzinde kómek kórsetilýine yqpal etti. Eńbegi elenip, jurtshylyq oblystyq máslıhattyń depýtaty, zań jáne quqyqtyq tártipti saqtaý jáne aýyldyq jerler jónindegi turaqty komıssııanyń tóraǵasy etip saılaǵan kezeń táýelsizdik alǵan alǵashqy jyldarmen tuspa-tus keldi. Aýyl jaǵdaıy asa máz emes-tin. Otyn-sýsyz qalǵan mektepterdiń jaǵdaıy tym tómen, bala-shaǵanyń kıim-keshegi tapshy, jumysshynyń jalaqysy, qarttardyń zeınetaqylary, balalardyń járdemaqysy aılap-jyldap berilmeı, jurt qolda bardy talǵajaý etip kún kórgen kezeńde oblystyq máslıhat depýtaty retinde elge kóp qolǵabys etti. О́zi eli jaıly egjeı-tegjeıli biletinin osy jolǵy isterimen dáleldep, qanshama adamdardyń ystyq yqylasyna bólendi. Aýyldyń shynaıy ómiriniń, aýyr turmys-tirshiliginiń tynysyn júregimen sezip, qoldan kelgenshe qam-qareket qyldy. Atap aıtsam, mektepke jetý muń bolyp otyrǵan jalańaıaq shákirtter men turmysy tómen otbasylardyń balalaryna arnap Almatydan 2 mln. teńgeniń aıaq kıimin aldyryp, tegin úlestirip berdi. “Qýantsań balany qýant, qýattansyn”, – dep bala júzine qýanysh uıalatqany, “Qarǵys alma, alǵys al” degen danalyq sózge sáıkes ata-analar men aýyl aqsaqaldarynan alǵys alýy – azamattyǵy edi. Dálelhan ata-baba rýhyna taǵzym etýdi tirligindegi eń basty paryzy sanaıtyn. Týǵan anam Kúltáıdiń túsinde eki batyr atalary Seksenbaı men Egizbaı: “Jaýrap júrmiz, balam, jylytý tek seniń qolyńnan keledi”, – dep kelgen eken. Sol joly da Dálelhan anamnyń tilegin oryndap, qos babasynyń basyna kórnekti mazar turǵyzyp, Quran oqytyp, as bergen bolatyn. Qyzmet babyndaǵy Dálelhan – táýelsiz elimizdiń erteńi úshin únemi alań júrekti bolsa, halqymyzdyń tarıhyn tereń biletin parasatymen tanylsa, otba­syndaǵy áke Dálelhandy men óz ákeme uqsatamyn. Uldary Baýyrjan, Qanatjan, Serikti, qyzdary Baǵjan men Baljandy janyndaı jaqsy kórip, balalary úshin ómir súrdi. Qudaıym endi osy balalaryna ómir bersin, laıym. Dostarynyń arasynda “Dákeń” ataný dárejesine jetýi – onyń kópshil, adal, aqjarqyn minezinen bolar. Onyń qasynan únemi ózi sııaqty jany jaısań azamattardy kezdestiretinbiz. О́ziniń barlyq sanaly ǵumyryn “Otanymyzdyń ot kóser kóseýimin”, – dep súıispenshilikpen qyzmet etip ótkizgeni aıan. Boıynda Otanǵa, elge, jer-sýǵa degen patrıottyq sezimi erekshe, mamandyǵy, is-tájirıbesi, bilim deńgeıi sol sezimge saı bolatyn. Meniń baǵalaýymsha, Dálelhan “Elim! Seniń erttep miner arǵymaǵyń, aldaspan almas qylyshyń bolý – maqsatym” degen izgi oıdyń jeteginde júrip ǵumyr keshti. О́mirde ózgeniń ıgiligine jarar isteriniń eń bastysy – urpaqtar úlgi eterlik adaldyǵy der edim. Dálelhannyń ıman jolyn qarapaıym azamat retinde ustanýy áskerı qyzmetine esh nuqsan keltirmeıtin. Sharıǵatqa negizdelgen halqymyzdyń barlyq ádet-ǵurpyn, salt-dástúrin jaqsy biletin. Mańǵystaý oblystyq ishki ister departamentiniń bastyǵy qyzmetinde júrgende Mańǵystaý óńirin jaılaǵan úsh júz alpys áýlıeniń Qoja Ahmet Iаsaýı iliminen bastaý alǵandyǵyn tilge tıek etip aıtyp otyrýshy edi. Al Qoja Ahmet Iаsaýı babamyzdyń ult tarıhynda, qazirgi halyq sanasynda orny qandaı ekenin tarıhtan tarazylap, ımanı pikirlerin nasıhattaýdan jalyqpaıtyn. Sonymen qatar Mekke-Mádınege baryp, musylmandyqtyń bes paryzynyń birin ótep qaıtqan edi. Jan dosy general Kópen Ahmadıev Reseıde týyp-ósken azamat bolsa da, Dákeńniń ýaǵyzyna uıyp, namazǵa jyǵyldy. Dosyn ózimen birge namaz oqýyna yqpal etýi saýabyn alýy edi. Adamı pıǵyly aqjoltaı adal isterinen anyq tanylǵan ǵumyrynda saýapty isteriniń birshamasyn sanamalap shyqtym. Alla taǵalanyń jazýyna shúkirshilik ete otyryp, shynaıy baqılyq ómirde ımany joldas bolǵaı! Baýyrymdy joqtap, baqıǵa joldaǵan osy jarqyn saǵynyshqa toly qusnı hatymdy belgili aqyn Nesipbek Aıtulynyń myna bir shýmaq óleńimen aıaqtaıyn: Tuńǵıyqtaı tereń ediń, baýyrym! Tikken týdaı bólek ediń, baýyrym! Ajalyńa kónip turmyz amalsyz, Qazaǵyńa kerek ediń, baýyrym! Gúlsharban SABÝROVA, pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty. ALMATY.