Agrosektor tájirıbe alańy emes

Sýbsıdııa sany qysqarmaıtyn boldy

Jalpy, bizdiń eldiń agrosektory Aýyl sharýashylyǵy mınıstrleriniń tájirıbe alańy ispetti. Árqaısysy tarıhta atyn qaldyrý ıakı jalpaq jurtqa jumys istep jatqanyn kórsetý úshin «tyń bastamalardy» qolǵa alyp tyrashtanady da jatady. О́kinishke qaraı, osynyń bárinen zardap shegetin aýyldaǵy sharýa­lar. Bul joly Aýyl sharýa­shy­lyǵy mınıstri Erbol Qara­shókeev qyzmetke kirise salysymen sýbsıdııalardyń sanyn qys­qartý kerek dep bastama kó­terdi. Sóıtip, aınalasyna jaq­­taýshy emes, jaý jınap alǵan­daı. Sharýalardyń mundaı bas­tamaǵa qarsy shyǵary áý bas­tan belgili edi ǵoı.

Dálirek aıtsaq, mınıstrlik agroónerkásip keshenin qoldaýǵa baǵyttalǵan qoldanystaǵy sýbsıdııalar sanyn 42-den 20-ǵa deıin qysqartýdy usyn­dy. Sóıtsek, mundaı usynys Mem­leket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń agro­ónerkásiptik keshendegi memle­kettik qoldaýdy jetildirý týraly tapsyrmasynan keıin qol­ǵa alynǵan. Biraq Prezıdent naq­ty sýbsıdııalar sanyn qysqar­tý týraly aıtqan joq. Tek ju­mys­ty jetildirý úshin usynystar ázirleýdi tapsyrdy. Al mınıstr­liktiń usynǵany – sýbsıdııalardy qys­qartý.

Agroónerkásiptik keshendegi memle­ket­tik qoldaýdy jetildirý úshin arna­ıy jumys toby qurylǵany málim. Oǵan salalyq qaýymdastyqtar men odaqtardyń, agrobıznestiń, ǵylymnyń, múddeli memlekettik jáne jergilikti atqarýshy organdardyń ókilderi, Senat pen Májilis depýtattary kirdi. Búginge deıin Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary Roman Sklıardyń tóraǵalyǵymen jumys tobynyń úsh otyrysy jáne mınıstrlik deńgeıinde eki otyrys ótti.

Mınıstrliktiń bizge bergen resmı málimetinde otyrystar sheńberinde sýbsıdııa alý rásimin jeńildetýdi, onyń baǵyttaryn ońtaılandyrýdy, barlyq sýbekti úshin qoljetimdilikti qamta­ma­syz etýdi, zamanaýı tehnologııalar­dy engizýdi yntalandyrýdy jáne agro­óner­kásipke ınvestısııalar tartýdy, naq­ty ındıkatıvtik kórsetkishterge qol jetkizý boıynsha sharýalardyń qarsy min­dettemeler alý normasyn engizýdi kózdeıtin jańa tásilder tanystyrylǵany aıtylǵan.

«Jumys toptarynyń qorytyndysy boıynsha óńirlerden, salalyq odaqtar men qaýymdastyqtardan, jumys toby múshe­lerinen agroónerkásipti sýbsı­dııa­laýdyń jańa júıesine kóptegen usynys pen eskertý kelip tústi. Olar sýbsıdııalaý júıesin pysyqtaý kezinde júıelendirildi jáne eskerildi. Alaıda aǵymdaǵy ahýaldy jáne onyń damý úrdisterin keshendi taldaýdy, geosaıa­sı daǵdarystyń el ekonomıkasyna teris áserin barynsha azaıtý jóninde barabar sharalar qabyldaý qajettiligin negizge ala otyryp, sýbsıdııalaýdyń jańa te­ti­gin engizý máselesin kelesi jylǵa deıin ke­ıin­ge qaldyrý jáne osy jyly agro­ónerkásipti memlekettik qoldaýdy qol­da­nys­taǵy qaǵıdalar boıynsha júzege asyrý týraly sheshim qabyldandy», degen jaýap aldyq Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstr­ligine joldaǵan jýrnalıstik saýalymyzǵa.

Osylaısha, E.Qarashókeevtiń sýbsıdııalar sanyn qysqartý týraly bas­tamasy keıinge qaldyryldy. Demek, sharýalardyń úni, depýtattardyń sózi eskerildi.

Sharýalar bıyl qoldaýǵa muqtaj

Máselen, osy máseleni naýryz aıynda senator Álı Bektaev kóterdi. Ol Úkimet basshysyna joldaǵan depýtattyq saýalynda 2022 jyldyń eki jarym aıy ótse de, aýyl sharýashylyǵyn sýbsıdııalaý tártibi áli kúnge deıin bekitilmegenin aıta kelip, bıyl osy maqsatta bólinetin respýblıkalyq transfertter kólemi azaıyp, sýbsıdııalandyrýdyń túrleri qysqaryp, olardy bólýdiń tártibi meılin­she ózgeretinin jetkizdi.

– Árıne, jemqorlyqqa qarsy is qı­myl agenttiginiń tekserýlerinen keıin agrar­lyq sektordy sýbsıdııalaýdyń reformasyn júrgizý kerek. Biraq ol asyǵys, aıaq astynan, 2-3 aıdyń kóleminde jasalatyn nárse emes. Ásirese bıyl aýyl sharýashylyǵy úshin óte aýyr jyl bolaıyn dep tur.

Qurǵaqshylyq, sýdyń tapshylyǵy, mıneral­dyq tyńaıtqyshtar men pestı­sıd­terdiń qymbattaýy, onyń ústine Reseıge salynǵan sanksııalarǵa baılanysty azyq-túlik taýarlarynyń Qazaq­stan­ǵa aǵylýy kútilýde. Ol óz kezeginde bizdiń sharýalardy tyǵyryqqa tireýi múmkin. Osyny eskersek, agrarlyq sektordy qoldaý sharalary arta túsýi kerek. Sýbsıdııalardyń biraz bóligin jergilikti bıýdjetterge arta salý da sala problemasyn kúrdelendire túsetini anyq.

Árıne, sýbsıdııalandyrýdyń tártibi qatyp qalǵan dogma emes. Salany damytý­dyń maqsattaryna saı ózgertilip turýy da kerek. Biraq aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshilerine «ótpeli kezeń» úshin keminde bir jyl ýaqyt berilýi tıis. О́zge­ris­ter jaıy aldyn ala eskertilýi kerek. О́kinishke qaraı, naqty jaǵdaı kerisinshe bolýda.

Birinshi vıse-premer Roman Sklıar myrzanyń qatysýymen ótkizilgen sýbsıdııalaý tártibiniń tanystyrylymynda aıtylǵandaı, qarjylaı qoldaýdyń aqparattyq júıesi 2022 jyldyń 1 shil­desine ǵana daıyn bolmaq. Al ońtús­tik­te bastalyp ketken kóktemgi dala ju­mys­tarynyń problemalary shash etekten. Janarmaıǵa, mıneraldy tyńaıtqyshqa, aǵyn sýǵa qatysty túıindi máselelerdiń birde-bireýi sheshilgen joq. Soǵan qara­maı sýbsıdııalardyń kólemi men túrleri, olardy bólýdiń tártibi aıaqastynan óz­ger­­tilmek. Agrarlyq sektor – eksperı­ment jasaıtyn alań emes. Kerisinshe, ásirese bıyl aýyl sharýashylyǵyna qosymsha qoldaý kórsetý qajet.

Múmkin, «Jasyl damý» kompanııa­sy­nyń esepshotyndaǵy ýtıl alymnan quralǵan 200 mlrd teńgeden astam bos qaldyqtyń bir bóligin agrarlyq sek­tor­ǵa jumsaǵan durys bolar. Qazirgi tań­da halyqty avtokólikpen emes, azyq-túlik­pen qamtamasyz etý mańyzdyraq, – deıdi Á.Bektaev.

Sheneýnikterdiń kesiri sharýalarǵa tımesin

Al Májilis depýtaty Albert Raý qol­danystaǵy sýbsıdııalardy 2025 jyl­ǵa deıin qaldyrý kerek degen pikir aıtty.

– О́ńirlerdi aralaǵan kezde aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshiler kóptegen ótinish aıtady. Olar Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń saladaǵy memlekettik qoldaý júıesin ózgertý qadamdaryna alańdaýly. Mınıstrlik usynǵan sýbsıdııa túrlerin qysqartý, taýarlyq-spesıfıkalyq sýbsıdııalardan bas tartý uzaq merzimdi ınvestısııalardy talap etetin agroónerkásip sektorlaryna zalal keltiredi. Amanat partııasynyń saılaýaldy baǵdarlamasynda 2025 jylǵa qaraı eldiń taýyq etine, sút ónimderi men et ónimderine, almaǵa jáne taǵy da basqa taýarlarǵa degen qajettiligin to­lyq qamtamasyz etý kózdelgen. Bul rette alǵa qoıylǵan mindetterge tabysty qol jetkizý agroónerkásiptiń ımporttyq sektorlaryn memlekettik qoldaý sharalaryn kúsheıtýdi kózdeıdi. Sebebi atalǵan sektorlardaǵy ınvestısııalyq jobalar kapıtaldy jáne tıisti qoldaýdy qajet etedi.

Qazaqstanda sút óndirý jáne qaıta óńdeý el qajettiliginiń 70 paıyzyn ǵana qamtamasyz etetini belgili. Sút tap­shy­lyǵy shamamen 500 myń tonnany quraıdy. Sonymen 1000 basqa keminde elý taýarly-sút fermasyn iske qosý kerek. Eger qazir qoldaý sharalarynan bas tartsaq, onda jańa jobalardy bastaýǵa nıettiler múldem bolmaıdy. Sondaı-aq jemshóp óndirisine, onyń ishinde sýarmaly júıelerdi damytýǵa qatysty sýbsıdııalaý deńgeıin saqtaý qajet. О́ıtkeni turaqty jemshóp bazasynsyz joǵary ónimdilikke qol jetkizý múmkin emes.

Sútke arnalǵan spesıfıkalyq sýb­sı­­dııa­lardyń tólemderin oblystyq deńgeıge berý de durys emes. Bul olar­dy joıýmen teń. Sonymen qatar bir­qatar sýbsıdııany alyp tastaý bi­rin­shi qajettiliktegi azyq-túlik baǵa­sy­nyń ósýine ákeledi. Osynyń saldarynan EAEO-daǵy áriptes elderden keletin ımport kólemin arttyra­dy. Bul elderde atalǵan ónimderge qatysty sýb­sıdııalar deńgeıi bizdikinen jo­ǵa­ry. Qazirdiń ózinde Reseıdegi sút ónim­de­ri eksportynyń eń úlken kólemi Qazaq­stan­ǵa tıesili, – deıdi A.Raý.

Osy oraıda Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligin de aqtap alýǵa bolady. О́ıtkeni sýbsıdııa úlestirýde sybaılas jemqorlyqtyń deńgeıi joǵary. Bul jerdegi aqsha aınalymy da qo­maq­­ty. Máselen, 2021 jyly aýyl sharýa­shy­ly­ǵyn sýbsıdııalaýǵa 374,9 mlrd teńge jumsalsa, osy jylǵa 309,4 mlrd teńge jumsaý josparlanyp otyr. Son­dyqtan mınıstrlik Sybaılas jem­qor­lyqqa qarsy kúres agenttiginiń nusqa­masyn es­ker­meı taǵy otyra almaıdy.

– Mınıstrlik birqatar qoldaý sharalarynan bas tartyp, olardy jeńildetilgen nesıemen almastyrýdy usynyp otyr. Demek, qarajat taǵy da fermerlerge emes, bankterge túsedi. Iá, sýbsıdııalardy bólý men paıdalanýda zań buzýshylyqtar bar. Biraq kóp jaǵdaıda mundaı kemshilikter sheneýnikter tarapynan jiberiledi. Endeshe, sheneý­nik­terdiń kesirinen sharýalar nege zardap shegýi tıis? Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi memlekettik qoldaý sharalaryn ákimshilendirýdi, onyń ishinde Qoldau-dy tártipke keltirýdiń ornyna, olardyń kúshin joıýdy jón kóredi. El Prezıdenti ár jańa mınıstrdiń kelýimen agroónerkásipti memlekettik qoldaýdyń oıyn erejeleri jıi ózgeretinin qatań synǵa alǵany esimizde. Biraq bul joly oıyn erejesin túbegeıli ózgertkisi keledi. Sondyqtan Úkimetke 2025 jylǵa deıin agroónerkásiptiń ımportqa táýeldi sektorlaryn memlekettik qoldaý sharalary men deńgeıin saqtaýdy usynamyz, – dedi A.Raý.

Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, sharý­­alardyń jappaı qarsylyǵy men depýtattardyń dáıekti pikirlerinen keıin Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi sýbsı­dııa­lardy ońtaılandyrý isin keıinge qal­dyrdy. Biraq bul másele túbegeıli sheshildi degen sóz emes. Degenmen, el Úkimetiniń qoǵamnyń únine qulaq asqanyn atap ótýge tıispiz.