BOZAŃDAǴY BOZTORǴAI

Qasıetti qara óleń. Júrekke jaryq, sezimge sáýle túsirer tylsymy kóp qudyret. Poezııa – aqynnyń jany, tamyrynda búlkildegen qany. Onyń qupııa qubylystaryn, beımálim burylys­taryn, shyńyraýdan shymyrlap shyqqan zámzámdaı móldirliginiń syryn da esh synshy tap basyp aıtyp bere almaıdy. Poezııanyń berik ustanar dogmasy da joq. Onyń teorııasy da ómirdiń dıalektıkasy sekil­di ózgerip otyra­dy. О́zgermeıtini óleń ataý­ly­daǵy júrektiń soǵysy, jannyń jarqyly, sezimniń sáýlesi. Qazaqtyń qanatty aqyny Esenbaı Dúısen­baıuly jyrlaryn oqyǵan saıyn onyń alǵaý­syz aq sóıler adaldyǵyna, óleńderiniń baı palıtrasyna, shynaıy polotnolaryna, jan qubylystary men arnaly aǵystaryna tánti bolasyń. Onyń óleńderi syrbaz tabı­ǵatymen ishki ıirimderińdi terbetip, jan tol­qyn­daryńdy arnasynan asyryp ketetin qudyret­ke ıe. Esenbaı jyrynyń kıesi de, ıesi – bozala tań men boztorǵaı. Onyń kókireginde osy eki qasıet bir nyshandy, ol – aqyndyq álemniń ǵana emes ómirdiń jaratylys kúıi. Alańsyz dáýren aspany juldyz, qus toly, Jalt ete qaldy synaptaı keıde syrǵanap. Jatyr áıel, Gınekologııa stoly Uıatsyz tún terezeden tur qarap. “Bir úmitti, bir ómirdi tolǵatyp, japyraq­taı bozaryp” jatqan áıel – ananyń azapty baqytyna seniń de janyń kúıedi. Esenbaı aqyn ol áıel “jan áleminiń jaryq sáýlesin tolǵatyp jatyr” degen adamzattyq oı aıtady da, sharana-ǵumyrdyń shyr etip dúnıe esigin ashqan shaǵynda: Kenelte mine, jarylqaý úshin aǵynan, Kelip te jetti tyqsyra qýyp túnekti. Bir ómir sonda Áıeldiń aıaq jaǵynan Bozala tańda boztorǵaı bolyp shyr etti – dep salmaqty oı túıedi. Shyn aqyn eshkimniń enshisine alańdamaı dara týady, bólek otaý saılaıdy. Osy jerde Esenbaı aqynnyń bozala tańy da, boztorǵaıy da perishte beıne kıeli uǵymǵa aınalady. Aqyn kókiregindegi kıeli uǵymnyń totemi – bozala tań men boztorǵaı. Budan ári bul egiz uǵym aqynnyń ózine, qara orman jurtqa aıtar sózine, aınalyp júre beredi. Tipti aqynnyń lırıkalyq meni de osy uǵymdarmen úndesip ketken. ...О́zińsiz kúnder ozar ma, Otyrmyn tańnan oı tolǵaı. Tańymnyń aty – Bozala, Torǵaıdyń aty – Boztorǵaı – dep jyrlaǵan aqyn endi birde: ... Qulandaı qaqqa qanǵan qula dúzde, Qumardan shyǵamyz ba myna biz de? Boztorǵaı bozańdaǵy – bulbul emes Bozjorǵam – dúldúl emes bul ázirge – dep tebirenedi. Qalaı aıtsa da aqyn sózine senesiń, Esenbaı jyrlarynyń tabıǵaty da ósken el, óleń tósegine tartyp turýy zańdy­lyq. Tipti aqyndyq degen beımálim álemniń ózi maǵan keıde shýaqqa shomylyp, meıirimge qanyp ósken jany jaryq jandardyń jaılaýy sekildi elesteıdi. Janarynda jaryq nurlar samsaǵan sáýlege ińkár aqynnyń alar notasy, shyrqar dıapazony da tek dalaǵa jarasqandaı. Aqtóbeniń alys qumyndaǵy Qaldaıbek aýyly bala aqynnyń qııalyn qalyq­tatyp sanasyna sáýle, janyna jalqyn quı­ǵan. Jetimdik pen jesirlik, tasmańdaı taǵ­dyr­men taıtalas, baq pen sordyń ıtjyǵysy, jubatý men jubaný, dúrmek dúnıeniń aldyndaǵy dármensizdik bári-bári saıyp kelgende adamnyń sezimin tár­bıe­leıdi, kózqarasyn qalyptas­tyrady. Qalyp­tas­­tyryp qana qoımaı sol elge degen mahabbat otyn laýlatady. Sonaý alysta qalǵan qımas shaqtarǵa, meıirim men peıilge degen saǵyny­shyńdy saıalap bir ǵajap kúıdi taǵy keshesiń. Eki-aq úı ekinshi aýyl eldeı meken, Erttesem jelmaıamdy, jelmeı jetem. Álde men etegi elpi, jeńi jelpi Jyldarǵa qaıta oralǵym kelmeı me eken? ...Uly aǵys tolqyndaryn ulastyryp, Jyldardy domalatty qyr astyryp. Syrminez sol aýylǵa soqpaı kettim Syrtynan amandyǵyn surastyryp... Bul aqynnyń erterekte jazǵan “Eski jurt” óleńinen úzindi. О́leńniń ishine enip Esenbaı aǵa­men birge sol aýylǵa tartyp ketkiń keledi. Tipti onyń Qaldaıbekte qalyp ketken balalyq shaǵy seniń kóz aldyńnan úzik-úzik kınolen­talaryndaı óte bastaıdy. Sosyn óz aýylyń oıyńa túsedi. Onyń da keıbir jer-sý atynda ózgesheligi bolmasa tynys-tirligi, júreginiń soǵysy Esenbaı aqynnyń aýylynan aýmaı qalǵanyna tańyrqaısyń óz-óziń­nen. Aqyn tabıǵatymen týysyp bara jat­qanyńdy óziń de baıqamaı qalasyń. Talantty aqynnyń qudyreti de aıqaı-shýsyz, dańǵaza dúrmeksiz-aq júrekterdi jaýlap alǵanynda bolsa kerek. Aq jelkendi aqyndyq álemniń ıirimderi de tynymsyz. Ol úshin bozala tań men boztorǵaı óleń-ómiriniń ólshemi, osy qasıetti uǵymdardy aqyn bir sáýlemen kóredi. Esenbaı shyǵar­mashylyǵyndaǵy boztorǵaı qus elegııalyq eles emes, qasıet pen kıeniń nyshany. ...Alty qyrdan aqqý-qaz san jyrlaǵan, Arqasynan kún aýnap, tań zyrlaǵan. Aıdyn dúnıe, Aq tútek aǵys bershi, Taıyz sýlar qumardy qandyrmaǵan! – deıdi aqyn “Aq jelkendi aǵystar” toptamasynyń bastaýynda. Rasynda Esenbaı Dúısenbaıuly poezııa atalatyn asaý aǵystyń tolqyndarymen taıtalasyp jelkenin jeke kótergen aqyn. Onyń jyrlaryndaǵy Jarqamys ta, Jem ózeni de óleń súıer qazaq balasy úshin aıaly da, aıaýly mekenderge aınalady. Ol – adaldyqtyń jyrshysy. О́mirde ózi qandaı qarapaıym bolsa onyń jyrlary men-mendep keýde qaqpaı-aq názik te syrshyl bolmysymen tórge ozǵaly qashan. Sonda da keńestik qoǵam ınternatynyń qarshadaıdan qara nanyn jep ósken aqyn: ...Ýaqytymnyń ýaıymymen syrlaspyn, Muńym meniń – qaıǵysy emes bir bastyń. Aqyn Abaıdy ashyndyrǵan qoǵamnyń Qaıǵysymen qurdaspyn. Qyzyl tilge erik bersem – qyzynyp, Ynjyqtanyp turmaýshy edim yzylyp... Qaztýǵandar qatarynda barmyn ba, Qaldym ba álde syzylyp?! – dep erteńine alań aqyn “Týǵan kúngi tolǵanys” jyrynda osylaısha syr aqtarady. Esenbaı aqyn eshqashan talant qunyn túsirip, aqyndyq qadirin kemitip kórmepti. Onyń jyrlary ómir men bolmystyń dáne­kershisindeı. ...Sulýlyq, saǵan qushtarmyn, Súıgendeı ińkár qalqany. Atsa eken Qazaqstannyń Araıly kún bop ár tańy. ...Boz qusy bolyp bir beldiń. Men seni О́mir, qorǵaımyn. Dirilimenen gúlderdiń – Shyrylymenen torǵaıdyń! – deıdi aqjar­ma aqyn. Elge, jerge degen mahabbattan osyn­daı araıly joldar týady. Ol jyrlar bozala tańnyń túsindeı adaldyǵymen kóńiliń­niń shamyn jarqyratyp jaǵyp qoıady seniń de. Uly Abaı qudiretti jyrdy “syńǵyrlap óńkeı kelisim” dep tanysa, uly Pýshkın “Aqyn­nyń sózi – onyń isiniń nátıjesi” degen­di aıtady. Imany kámil, ary taza adamnyń ǵana aqyndyq atty kıeli qusty aıalaýǵa quqy bardaı kórinedi maǵan. Esenbaı aqynnyń áleýmettik, azamattyq taqyrypta jazylǵan jyrlary da az emes. Ol jyrlar – aqyn júreginiń tereń súzgisinen ótip, namys pen rýhtyń qaıraǵyna janylǵan jyr­lar. “Qazaqty qaralaýshylar” dep atalatyn óleńinde: ...Kez boldy ma jaı jatar, Keń dúnıe – qaıda tar. Bir jaǵyńda – samuryq Bir jaǵyńda – aıdahar. Jymsıyp kim, kekep kim... О́tti aıqasyp ne tektiń! Abylaı han áli otyr Ortasynda eki ottyń... Bul eliniń erteńine alań aqynnyń jan shyryly. Táýelsizdigimizdiń baıandylyǵyn Jarat­qannan jalbaryna tileıtin júrektiń sózi. Aqyn­nyń “Qul Qoja Ahmet Iаsaýı rýhymen syrlasý” toptamasy formalyq izdenisteri bólek, tyńǵa túren salǵandaı áser eter týyn­dylar. Esenbaı aqyn sabyrynyń sabasyn sarqymaı-aq, júrekti jaryp shyqqan óleń sózin qazaqtyń qara orman jurtyna elshi etedi. Osy tusta Alashtyń ardaq­tysy Júsipbek Aımaýytovtyń “Maǵjan­nyń aqyndyǵy týra­ly” pikirindegi: “Naǵyz aqyn – áleý­metiniń til qamshysy, saılamasa da tabıǵaty­men saılanyp shyqqan ýákili, muńyn, zaryn, aıtqyzatyn emshisi. О́z áýletin, óz tabyn ilgeri súıreýge, kótermeleýge, demeýge kúshti aqyndar­dyń áseri tıgen, áli de tımekshi” degen oramdy oılary oıǵa oralady. Esenbaı jyrlarynyń keń kósiler erkin tynysy onyń “Úshbulaq, Qyzylbulaq, bulaq, bulaq...”, “Syzý”, “Qaıta bastaý”, “Dos syry” sekildi dastandarynda da aıqyn kórinis tapqan. Olardy zerdelep oqı otyryp ómiri men óleńi tutas aqynnyń ulttyń ulaǵatty jyrshysyna aınalyp ketkenine kóz jetkizý qıyn emes. ...Boztorǵaıym, beınetqorym, zııatym, Keńesim bar qulaǵyńa quıatyn. Jetimderdiń mańdaıynan sıpa da Jelikkenniń oıatyp júr uıatyn. Oıat, oıat! Qoıma tynysh, yrqyna, Bir kisideı birlik tile jurtyńa. Shyǵyp al da kók aspanǵa shanshylyp, Shyr-pyr bolyp shyndyq ánin shyrqyra! “Qaıta bastaý” poemasynyń túıindi sózi sekildi osy eki shýmaq Esenbaı Dúısenbaıuly aqyndyǵynyń berik ustanar qaǵıdasy men serti ispetti. Bar óleńin tutastaı oqyp shyqqanda da Esaǵańnyń barlyq óleńbaıany aqyn júrektiń bir sáttegi tolǵanys demindeı áserge bóleıdi. Onyń shyǵarmashylyǵyna bekzat bolmys, tabıǵı tutastyq tán. Esenbaı “Jazýshy”, “Jalyn”, “Ana tili” sekildi baspalarda jaýapty qyzmetter atqara júrip, qasıetti qazaq jyryna olja sala kelgen aqyn. Tuńǵysh jyr jınaǵy “Jazýshy” baspa­synan 1971 jyly “Bozala tań men boztorǵaı” degen atpen jarııalandy. Qazaq óleńine bozań­dyǵy boztorǵaı sazy men bozala tańnyń boıaý­laryn ákelgen, ulttyq boıaýy qanyq poezııa men tókpe jyr dástúri shynaıyly­ǵymen erek­shelene­tin “Ulanǵaıyr”, “Ashyq aspan”, “Aq jel­kendi aǵystar”, “Tań torǵaıy” bastaǵan onda­ǵan jyr jına­ǵy­men oqyrmanyn qýantty. О́tken jyly “Jazýshy” baspasynan shyqqan Esenbaı Dúısen­baıulynyń eki tomdyq tańda­maly jyr jınaǵy óleńsúıer qaýymnyń izdep júrip oqıtyn qazyna­syna aınaldy. Aqyn aýdarma salasynda da jemisti eńbek etip 2 tom­dyq orys poezııasy antologııasyn, M.Gor­kıı­diń “Ádebıet týraly”, Ál-Hamıssıdiń lırı­kasyn qazaq tiline aýdarýǵa atsalysty. Qoja Ahmet Iаsaýı hıkmetteriniń kórkem aýdar­masyn qazaq tiline tárjimalap jeke kitap etip bastyrdy. Qazaqstan Jazýshylar odaǵy Ilııas Jan­súgirov atyndaǵy syılyǵynyń laýreaty, Uly Abaıdyń 150 jyldyǵy qurmetine ótkizilgen respýblıkalyq jazba aqyndar músháırasynyń bas júldegeri, qazaqtyń talantty aqyny Esenbaı Dúısenbaıuly jetpis asýǵa bekzat bolmysymen, qarapaıym qalybymen shabyty­nyń shashasyna shań juqtyrmaı jetip otyr. Qarǵa boıly Qaztýǵan bitimdi Alashtyń aqıyq aqyny Esenbaı aǵanyń ózi erterekte: ...Bizdiki ne eken – óleń be О́zekti órter túnimen?! Qańqyldap taǵy tóbemde Qanatyn qaqqan dúnıem! – dep jazǵan eken. Sizdiki óleń, Esaǵa! Ǵalym JAILYBAI.