Veterınarııa salasy reformalaýdy qajet etedi

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev byltyrǵy Joldaýynda veterınarııa júıesin reformalaý boıynsha naqty mindetter qoıǵany belgili. Atap aıtqanda, ortalyq pen óńirler arasyndaǵy fýnksııa­lar men ókilettikterdiń arajigin naqty ajyratý, prosesterdi sıfrlandyrý jáne derekterdi jınaý men berýdi avtomattandyrý, kadrlardy daıarlaý jáne jalaqyny arttyrý sekildi tapsyrma bergen edi.

E.Qarashókeevtiń aıtýynsha, mınıstr­­lik qoıylǵan mindetterdi oryndaý úshin qazirgi jaǵdaıǵa muqııat taldaý júr­gizgen. Sóıtip, veterınarııa júıesin re­formalaýǵa qajetti sharalar ázirlegen eken. Olardy daıyndaý barysynda túrli deńgeıde sarapshylyq talqylaýlar ótkizilgen.

«Mınıstrliktiń bastamasymen 2021 jyly Qazaqstan úshin Dúnıejúzilik ja­nýarlar densaýlyǵy uıymynyń ha­lyqaralyq sarapshylarynyń eki mıssııa­sy ótti. Onyń qorytyndysy boıynsha, Qa­zaq­stannyń veterınarııa qyzmetin kúsheı­tý jónindegi tıisti usynymdar aıtyldy.

Reformalardy engizýdi kezeń-kezeń­men júzege asyrý josparlanǵan. Bul veterınarııalyq qyzmettiń tıimdiligin art­tyrýǵa jáne bolashaqta ony jańa zamanaýı deńgeıge kóterýge múmkindik beredi. Veterınarııa boıynsha refor­ma­lardy ázirleýdiń bastapqy kezeńin­de normatıvtik-quqyqtyq aktiler­degi qaıshylyqtarǵa, sondaı-aq vete­rı­narııalyq zańnamanyń sol nemese ózge de normalaryn praktıkada qoldanýdyń jetilmegendigine taldaý júrgizildi», dedi vedomstvo basshysy.

Mınıstrdiń pikirinshe, keıbir aýmaq­tardaǵy ákimderdiń karantındi jáne shekteý is-sharalaryn ýaqtyly qoldanbaýy jergilikti jerlerdegi epızootııalyq ahýaldyń nasharlaýyna ákelip soqqan.

«Aýyldyq okrýgterdiń veterı­na­rlyq mamandarynda mal ıele­rine ákimshilik áser etý boıynsha óki­lettikteri joq. Sondyqtan olar vete­rınarııalyq normalardy buzǵany jáne veterınarııalyq is-sharalardy oryndamaǵany úshin jaýapkershilikke tarta almaıdy. Sol sebepti olar aýdan ortalyǵyndaǵy veterınarııalyq ıns­pektorlarǵa júginýge májbúr. Bul veterınarııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý jónindegi veterınarııalyq zańnama talaptaryn oryndaý prosesin keshiktiredi.

Jergilikti atqarýshy organdarda veterınar mamandardyń ózine tán emes fýnksııalardy júzege asyrýy josparly is-sharalardy júrgizýdiń merzimi men tıimdiligin tómendetedi. Múddeler qaıshylyǵy jáne mal sharýashylyǵy ónimderine veterınarlyq-sanı­ta­rlyq saraptamaǵa lısenzııa berýge baqylaýdyń joqtyǵy sapasyz ónimderdi ótkizýge jol ashady», dedi E.Qarashókeev.

Taǵy bir mańyzdy másele – jergilikti atqarýshy organdarda josparly vaksınalaý tıimsiz júrgizilgen. О́ıtkeni ákimdikter veterınarııalyq preparattardy, janýarlardy sáıkestendirýdi júrgizýge arnalǵan bırkalardy jáne qan synamalaryn alý júıelerin satyp alý jáne jetkizý máselesinde mınıstrlikke táýeldi. Satyp alý boıynsha konkýrstyq rásimderdiń uzaqtyǵy, veterınarlarǵa qajetti preparattardy ákimdikterge be­rýdegi bıýrokratııalyq jaǵdaı da ju­mys­tyń tıimdi júrýine kedergi keltirip otyr.

«2022 jylǵy 1 sáýirdegi jaǵdaı boıynsha aýyl sharýashylyǵy janýar­laryn birdeılendirý bazasynda 33,3 mln bas mal tirkeldi. Sonyń ishinde 8,3 mln iri qara, 20,6 mln qoı-eshki, 3,4 mln jylqy, 649 myń shoshqa jáne 250 myń túıe bar. Biraq óńirlerge qulaq syrǵalarynyń ýaqtyly jetkizilmeýine baılanysty bazaǵa tólderdi tirkeý 2020 jyly júzege asyrylmady. Soǵan baılanysty mınıstrlik «jasyl dálizdi» iske qosý arqyly olardy tirkeýge májbúr boldy. Nátıjesinde, 2021 jyldyń naý­ryz-mamyr aralyǵynda qosymsha 1,1 mln bas tirkeldi. Qoldanystaǵy sáıkestendirý júıesiniń tıimsizdigi «jasyl dáliz» is-sharalaryn únemi júrgizýdi qajet etedi», dedi E.Qarashókeev.

Vedomstvo basshysy osyndaı keleń­siz­dikterdi joıý úshin birqatar ózgeris usynyp otyr. Máselen, aýyl sha­rýa­shylyǵy janýarlaryn birdeı­len­dirý úshin syrǵalardy satyp alý fýnk­sııasyn jergilikti atqarýshy organdarǵa berý jos­parda bar. Son­daı-aq aýyl sharýashylyǵy janýar­laryn birdeılendirý bazasyna aýdan­dyq deńgeıde túzetýler engizýge arnal­ǵan algorıtm jáne rastaıtyn qu­jattar tizbesi bekitilmek. Sondaı-aq tirkelmegen úı janýarlaryn engizý de qarastyrylady. Budan bólek aýyl sha­rýashylyǵy janýarlaryn birdeılendirý bazasynyń mobıldi nusqasyn iske qosý da oılastyrylyp jatyr. Bul janýarlardy sáıkestendirýdi jáne aldyn alý sharalaryn ýaqtyly júrgizýge múmkindik beredi.

«Dereý sheshýdi talap etetin ótkir problemalardyń biri – Veterınarııalyq baqylaý jáne qadaǵalaý komıteti vaksınalardy satyp alýdy ózi júrgizedi jáne onyń qoldanylýyna baqylaý jasaıdy. Ýákiletti organ bekitken tizbege engizilgen janýarlardyń asa qa­ýipti aýrýlarynyń profılaktıkasy ınfeksııalyq aýrýlardyń 23 túri boıynsha respýblıkalyq bıýdjetten qarjylandyrylady. Bul preparattardy satyp alýdy atalǵan komıtet jáne onyń vedomstvolyq baǵynysty uıymdary, al jetkizýdi jergilikti atqarýshy organdar júzege asyrady», dedi E.Qarashókeev.

Mınıstr keltirgen derekterge súıen­sek, 2021 jyly Veterınarııalyq baqylaý jáne qadaǵalaý komıteti satyp alǵan vete­rı­narlyq preparattardyń jalpy kóle­mi 136 mln dozany quraǵan. Onyń ishinde 13 otandyq jáne 7 sheteldik preparat bar.

Áıtse de, bul baǵytta da birqatar problema týyndaǵan. Atap aıtqanda, veterınar mamandardyń fýnksıonaldyq mindetterin oryndaýyna kedergi keltirilgen. Bıyl otandyq óndirýshilermen bir kózden tikeleı shart jasasý zańnamada kózdelmegen.  Vaksınalardy saqtaýǵa múmkindik joq bolǵandyqtan, bıýdjet qarajaty tıimsiz paıdalanylǵan.

Osyǵan baılanysty mınıstrlik Veterınarııalyq baqylaý jáne qadaǵalaý komıteti men onyń vedomstvalyq baǵynysty uıymdarynan memlekettik satyp alý fýnksııalaryn alyp tastaýdy usynady. Sondaı-aq veterınarııalyq preparattar men dıagnostıkany satyp alý boıynsha biryńǵaı dıstrıbıýtor qurýdy josparlap otyr.

«Veterınarlyq preparattar boıynsha Biryńǵaı dıstrıbıýtordy qurý otandyq óndirýshilermen uzaq mer­zimdi sharttar jasasýǵa, sondaı-aq qazaqstandyq óndirýshi zaýyttarǵa óndiris, tehnologııa transferti bo­ıynsha bıologııalyq ónerkásiptiń álem­dik kóshbasshylarymen tikeleı keli­simsharttar jasaýǵa múmkindik beredi jáne eldiń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn arttyrady. Otandyq veterınarlyq preparattar men dıagnostıkýmdardyń qaýipsizdigin, sapasyn jedel baǵalaý, sondaı-aq veterınarlyq preparattardy tirkeý jáne baqylaý rásimderin ońaılatý problemasy sheshiledi. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi júıesinde preparattardy satyp alýdy júrgizý kezinde sybaılas jemqorlyq táýekelderi tolyǵymen joıylady», dedi vedomstvo basshysy.

Budan bólek, mınıstrlik aýyl sharýa­shylyǵy janýarlaryn birdeılendirý mobıldi qosymshasyn ázirlemek. Bul baǵdarlama janýardyń bırkasyn skanerleýge jáne júıege derekterdi engizýge múmkindik beredi. Mobıldi qosymsha oflaın rejimde de jumys isteıdi.

Sonymen qatar veterınarlyq prepa­rattardy qoldanýdy retteýge ar­nalǵan jańa aqparattyq júıe ázirle­nedi. Vete­rınarııa salasyndaǵy memle­kettik baqy­laý men qadaǵalaý avtomat­tan­dyrylmaq.

«Veterınarııa prosesterin sıfrlandyrý jáne avtomattandyrý statıstıkalyq derekterdiń durystyǵyn qamtamasyz etedi. Veterınarlyq dárigerlerdi qaǵaz­bastylyqtan bosatady. Eksportqa/ımportqa ruqsat berý qujattaryn alý kezinde merzimder men bıýrokratııalyq áýre-sarsańdy qysqartady. Baqylaýdaǵy obektilerdiń ornyn aýystyrý men aınalymyn baqylaýdy kúsheıtedi. Sýb­sıdııa­lar men jeńildikti kredıtter alý ke­zinde sybaılas jemqorlyq pen alaıaq­tyq táýekelderdi tómendetedi», dedi E.Qara­shókeev.

Vedomstvo basshysynyń aıtýynsha, agrarlyq sektordaǵy eń tómengi jalaqy alatyn mamandyqtardyń biri – veterınarlar. Mal dárigerleriniń ortasha jasy 40-55 jasty quraıdy. Qazirgi tańda salada joǵary bilikti jas kadr­lar jetispeıdi. Mysaly, kommýnaldyq veterınarlyq kásiporyndardyń ortasha aılyq jalaqysy óńirlerge baılanysty 80 myńnan (Qyzylorda oblysy) 206 myń teńgege deıin (Pavlodar oblysy).

Jalaqy máselesin sheshý úshin kom­mýnaldyq veterınarlyq kásiporyndar kórsetetin aqyly qyzmetter kólemin ulǵaıtý kerek. Osy maqsatta aqyly qyzmet túrleriniń tarıfteri bekitiledi. Mınıstrdiń aıtýynsha, tıisti zańnamalyq bazany qabyldaı otyryp, kelesi jyldan bastap kommýnaldyq veterınarlyq kásiporyndar veterınar mamandarynyń laýazymdyq jalaqysyna 50 paıyzdyq qosymsha ústemeaqy jáne zııandy eń­bek jaǵdaılary úshin memlekettik kom­­mýnaldyq mekemelerdiń bazalyq laýazymdyq jalaqysyna 140 paıyzdyq qosymsha aqy tólenedi. Sondaı-aq saýyq­tyrý járdemaqysy retinde 2 laýazymdyq jalaqy berilmek.

Úkimet saǵatynda depýtat Erlan Bar­lybaev aýyl sharýashylyǵyna qatysty ózekti máselelermen bólisti. Onyń aıtýynsha, keıingi jyldary adamdarǵa beriletin janýarlardyń jiti jáne sozylmaly juqpaly aýrýlar kóbeıgen.

«Barlyq jerde qutyrý jáne brýsellez aýrýlarynyń órshýi baıqalady. Bul aýrýlarmen kúreste oń dınamıka joq. Mysaly, 2020-2021 jyldary brýsellez aýrýynyń sany 2 paıyzǵa ósti. Sonymen qatar sibir jarasy sııaqty aýrýlar 6 ese, leptospıroz – 5 ese, anaerobty enterotoksemııa – 5 ese, vırýstyq dıareıa jáne ınfeksııalyq rınotrahıt 113 paıyzǵa artty. Importtyq asyl tuqymdy mal basyn ákelý jónindegi baǵdarlamalardy iske asyrý da kóptegen problemalar týǵyzǵanyn aıta keten jón. Elge ınfeksııalyq rınotraheıt, blıýtang, nodýlıarlyq dermatıt, Shmalenberg aýrýy jáne vırýstyq dıareıa sııaqty aýrýlar keldi», dedi E.Barlybaev.

Depýtattyń aıtýynsha, veterınarlyq ınspeksııanyń qyzmetin sapaly jańa deńgeıge kóterý kerek. Qazirgi tańda Qazaqstanda 2010-2012 jyldary paı­dalanýǵa berilgen quny 14,6 mlrd teńgeni quraıtyn 114 veterınarlyq zerthana jumys isteıdi. Sondaı-aq E.Barlybaev veterınarııa salasyna qatysty birqatar usynysyn aıtty.

Jıyn barysynda depýtattar sala­nyń ózektiligin talqylap, vedomstvo basshysyna suraqtaryn qoıdy. So­ńynda Úkimetke, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine, oblys ákimdikterine usynym jasady.