Shekara shebindegi sharasyzdyq
Irgesi 1928 jyly aýdan bolyp qalanǵan Maqanshy óńiri – Qazaqstannyń ońtústik-shyǵysynda ornalasqan shekaralyq aımaq. Qytaı Halyq Respýblıkasymen shekaramyzdyń uzyndyǵy 220 shaqyrymǵa jýyq qashyqtyqta, taýly-jazyqty aımaqta shektesip jatyr. Shekara boıyndaǵy Úrjar aýdany boıynsha shekara basqarmasyna (burynǵy Maqanshy shekara otrıady) qarasty 3 komendatýra arqyly 13 shekara beketi (zastava) ornalasqan. Shekaralyq aýmaq ashyq qalǵan, baqylaý joldaryn shań basqan, jaýyndy kúni laısań. Birer jaýynger jaıaý júrip shekarany baqylaıdy, áskerıler jetispeıdi. Burynǵy 40-60 adam qyzmet etetin keıbir beketter qazir kúzet postylaryna aınalǵan. Zastavalardaǵy aýyz sý tasymaldy, burynǵy sý kózderi tómen túsip ketken. Tipti Shaǵantoǵaı zastavasynda áli kúnge deıin elektr jaryǵy úshin dızel paıdalanylady...
Kórshi Qytaı elinde shekara boıy jańa salynǵan aýyldarmen nyǵaıtylyp jatyr. Búginde Baqty keden beketinen 20 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan Tarbaǵataı aımaǵynyń ortalyǵy Sháýeshek qalasynyń halqy bizdiń bir oblystyń halqymen teńesip qaldy. Qytaıdaǵy Shaǵantoǵaı, Dórbiljin, Toly aýdandarynyń halyq sany da eselep artyp keledi. Shekara mańynda sońǵy jyldary kópqabatty bıik úıler boı kótergen, jańa qala, zaýyttar salynýda. Aýyldar men kentterde, qystaqtarda turatyn halyq ózderin «dıvızııa jasaqtary» sanaıdy. Shekaranyń ár 100 metr ara qashyqtyǵy baqylaý kameralarymen baqylanyp, elektr jaryqtarymen qamtamasyz etilgen. Baǵandar janyndaǵy baqylaý joldary asfalttalǵan. Saǵat saıyn áskerıler el baıraǵyn kóterip shyǵyp, baqylaýyndaǵy 100-500 metr jerdi júrip ótedi. Mine, memlekettiktiń aıbary!
Al elimizde shekara boıyndaǵy aýyl adamdary qotaryla kóship, qala jaǵalap ketti. Eske túsirsek, 1969 jyly Jalańashkól mańynan elimizge basa kóktep kirmek bolǵan qytaılyqtardy Keńes áskeri toqtatyp, el irgesiniń bútindigin saqtap qaldy. Biraz jyl buryn Almaty oblysynyń Alakól aýdany aýmaǵynda ornalasqan Úsharal shekara jasaǵyna qarasty «Arqankergen» shekara beketinde bolǵan qandy qyrǵyn kóńilimizge alań uıalatty. Shyǵys Qazaqstan oblysy Zaısan aýdanyndaǵy «Terisaıyryq» shekara beketinde shekarany tastap ketken 11 jaýyngerdiń is áreketin estigende, ne derimizdi bilmedik. Komandırler men jaýyngerler arasynda patrıottyq tárbıe men ulttyq ıdeologııanyń álsizdigi, ofıserler quramynyń tájirıbesiniń azdyǵy, jaýyngerlerdiń psıhologııalyq turǵydan daıyn emestigi, azamattarymyzdyń «áskerge shaqyrylý – bolashaqta jumysqa turýǵa jol ashý» degen sanada bolýy. Osynyń bári oılandyrýǵa tıis. Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń burynǵy 2 186 shekara jasaǵynyń ońtaılandyrylýy, onyń búginde Shyǵys Qazaqstan oblysy boıynsha departamentiniń Úrjar aýdandyq shekara basqarmasy bolýy, jasaqtyń ǵasyrǵa jýyq saqtalǵan týynyń áketilýi – áskerimizdiń aıbynyn tómendetti, jaýyngerlerdiń rýhyn túsirdi. Bolashaqqa umtylǵan eldiń týy qashan jyǵylyp edi. Búgin aldyńǵy sheptegi týymyzdy túsirsek, erteń ne bolmaqpyz? Týdyń ıesi qaıda? О́skemendegi murajaıdan izdeımiz be? Mine, qazir shekarashylardyń óńir halqymen aradaǵy baılanysy joqtyń qasynyń bir dáleli – osy.
At tóbelindeı shendilerdiń eldiń bolashaǵyn oılaıtynyna kúmán basym. Olar qaıtken kúnde bos jatqan jerdi ıgerip, paıda tabýdy kózdeıdi. Shekaralyq aýdan mártebesinen aıyrylǵan barlyq eldi mekenniń kórgen kúni – osy. Jaǵdaı osylaı jalǵasa berse, «Jańa Qazaqstandy» qalaı quramyz?! Aýyl ómirin kórmegen, mańdaı terimen tabys tapqan otbasyda tárbıe almaǵan qazirgi ártúrli deńgeıdegi basshylardyń eldegi naqty jaǵdaıdy bilemin degen jalań sózi senimge selkeý túsirgeni ras.
Aýdan ortalyǵynan alystaǵan aýyldar
1997 jyldan beri Maqanshy shekaralyq aýdanyn qaıta qalpyna keltirse degen usynys-pikirlerimizdi Prezıdent ákimshiligine, Úkimetke, Parlament depýtattaryna talaı márte joldadyq. Olardan oń sheshim tabýyn kútip, úmit úzbegen edik. Maqsatymyz – portfel ustaý emes, irgesi 1928 jyly qalanǵan shekaralyq aýdannyń tynysy keńeıse, jastarymyz turaqtasa, el irgesindegi shekara bútin bolsa degen oı edi. Kedendik baqylaý zańdylyqtaryna saı shekaradan qashyqtyq 3-ten 60 shaqyrymǵa deıin ornalasqan. Uly Jibek jolynyń ústindegi Baqty kedeni elimizdiń osy oblystaǵy qaqpasy sııaqty. 1993-1997 jyldary tyǵyryqqa tirelgen ýaqyttyń ózinde, aýdan óz kúsh-qýatyn saqtap, ár jyldy taza paıdamen aıaqtap otyrdy. Tipti kórshi Úrjar aýdanyna qosylǵan kezdiń ózinde 1997 jylǵy baǵam boıynsha aýdan bıýdjetinde 23 mln teńge taza paıda bolyp edi. Aýdanymyz eshqashan memleketten dotasııa alyp kún kórgen emes. Osyndaı aýdannyń taratylyp ketýi maqanshylyqtarǵa áli kúnge jumbaq bolyp qaldy.
Burynǵy Maqanshy aýdany halqynyń sany 1990 jyly 50 myńǵa taıaý bolsa, qazir 31 myń adamǵa deıin qysqaryp, ásirese jastar aýyldarda turaqtamaıtyn boldy. Shekara mańynda ornalasqan Aqshoqy, Saz, Buǵybaı, Qarabuta, Baqty, Qaratal, Barlyq-Arasan, Qarabulaq, Qyzylbulaq, Kókterek aýyldarynda halyq sany buryn 1 500-3 500 aralyǵynda bolsa, qazir 700-1 500 adam aralyǵynda qaldy. Buryn «El shekarasyn búkil halyq qorǵaıdy» deýshi edik. Qazir bári kerisinshe. Tipti ata-analar shekara áskerine qyzmet etýge balalaryn jibermeýge tyrysýda. Bul – óreskel áreket.
Maqanshy aýdany taratylyp Úrjar aýdanyna qosylǵannan keıin, shekara boıyndaǵy aýyldar aýdan ortalyǵynan 100-170 shaqyrymǵa deıin alystady. Mektepte oqıtyn balalar sany azaıdy. Búginde 13 myń shamasynda halyq turatyn Maqanshy aýylynda 2 myńǵa tarta baldyrǵan bolsa, olardyń balabaqshaǵa baratyny – 1 500. Al olarǵa arnalǵan 2 balalar baqshasy 150-deı ǵana balany qamtyp otyr. Bir anyqtama alý úshin arysy 100-150 shaqyrym jol júrip aýdan ortalyǵy Úrjarǵa kelgen adam, sol kúni maqsatty jumysyn aıaqtaı almaı, qanshama qarjy shyǵaryp aýylyna qaıtady. Aýyldar men aýdan ortalyǵy arasyndaǵy jol qatynasy da óz deńgeıinde emes. Jyl saıyn jol jóndeýge bólingen qarjy jelge ushqanmen birdeı. Biriktirilgen 3 aýdannyń (Taskesken, Maqanshy, Úrjar) jer aýmaǵynyń óte alshaqtyǵynan, aýdandy basqarýǵa óte aýyr. Búginde aýdan ákimshiligi basqarý júıesindegi kadrlardyń sany sol burynǵy 3 aýdan basshylyǵyn qosa eseptegennen áldeqaıda kóp bolsa da, atqaratyn jumysynan nátıje kóre almaı otyrmyz. Sonyń saldarynan aýyl sharýashylyǵy salasynda da aıtarlyqtaı ilgerileý bar dep aıta almaımyz. Mal sharýashylyǵynyń damýy baqylaýǵa alynbaǵandyqtan sońǵy 5-6 jylda mal aýrýlary óte kóptep shyǵýda. Bul da basqarý júıesindegi tártiptiń joqtyǵy. Búgingi basshylar: «Biz óńirdegi Maqanshy, Qabanbaı aýyldaryn tirek aýyldarynyń qataryna qostyq, qomaqty qarjy bólinip áleýmettik damýdyń sharalary jasalyp jatyr», dep jattandy sózderin qaıtalaýdan jalyqpaıdy. Máselen, 2018 jyly bastalǵan sý tartý júıesi mine, tórtinshi jylǵa ketti, aıaqtalar túri joq. Salynǵan qurylysta sapa joq. Maqanshy aýylynda sońǵy 3-4 jylda birer kósheniń asfalti jamalǵany bolmasa, jyl saıynǵy «8-10 kóshege asfalt jaıylady» degen meje shyǵaryp salma sóz kúıinde qalyp keledi.
Ras, sońǵy 2-3 jylda óńirdiń aýyldaryna shamaly qarjy bólindi. Birli-jarym aýyldarda mádenıet oshaqtary jóndelip, mektep ishinen sábılerge arnalǵan beıimdeý ortalyqtary ashylýda. Shaǵyn aýyldardyń kósheleri jaryqtandyrylýda, sý júıesin tartý qolǵa alynýda. Alaıda sol qarjynyń shyn máninde qansha kólemde bólinip, jumystyń qandaı sapada atqarylyp jatqanyn jergilikti halyq qana sezinip otyr, ashyp aıtýǵa dármen joq. Mine, 3-4 jyldan beri óńirimizdegi Alakól kóliniń jaǵasyn sý shaıýdan qorǵaý, qurǵatý, abattandyrý maqsatynda birneshe júzdegen mıllıon aqsha memleketten bólinýde. Alaıda sý kól jaǵasyn emes, bólingen qarjyny tez shaıyp ketýde. Kól jaǵasynyń baıyrǵy tabıǵaty buzylyp, Alakól jaǵasyn qurǵatamyz dep júrip, emdik sý kózderi bitelip, tabıǵı baılyqtaryna úlken zııan kelýde. Mıllıondaǵan qarjy sapasyz jóndelgen joldyń shańynyń astynda qaldy. Ony tekseretin nemese jaýap beretin adam joq.
Halyq sany aýdan qurýǵa múmkindik beredi
Jalpy, shekara boıynyń bos qalýy saıası jáne memlekettik jaǵynan mán beretin másele bolyp otyr. Elimizdegi ekonomıkalyq jaǵdaıdyń qalypty turaqtylyǵyn saqtaý, barlyq sala boıynsha damý strategııasyn qolǵa alý qajettiligin Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda basa aıtqan edi. Sondyqtan shekaralyq aýdandardy qalpyna keltirý kezek kúttirmeıtin másele. Ásirese, alys shetelmen shektesetin shyǵystaǵy sanaýly 4-5 aýdandy, sonyń ishinde Maqanshy óńirine nazar aýdarǵan lázim. Búginde halyq sany azaıdy desek te, munyń ózi Shyǵys Qazaqstan aımaǵyndaǵy aýdandyq mártebesin buǵan deıin saqtap qalǵan Abaı, Besqaraǵaı, Kúrshim, Kýrchatov, Kókpekti, Katonqaraǵaı sııaqty aýdandardyń halqynan áldeqaıda kóp. Iаǵnı halyq sany aýdan bolyp aıaǵymyzdan tik turyp ketýge tolyq múmkindik beredi. Jerdiń tabıǵı baılyǵy da jeterlik. Jalańashkól kómiri, Baqty halyqaralyq kedeni, Alakól týrıstik aýmaǵy – bizdiń bolashaǵymyzǵa jol ashar úmitimiz.
Álbette, aýdandy qurýdyń bir kúnde sheshile salmaıtynyn da bilemiz. Maqanshy aýdan bolyp qurylǵan jaǵdaıda shekaralyq aýdan, shekaralyq aımaq degen uǵymdar el ishinde qalyptasar edi. Jalpy, shekaralyq aýdandardy saýyqtyramyz dep qarjy bólý aqylǵa sımaıdy. Naqty aıtar bolsaq, ol qarjy bireýdiń jemi. Almaty oblysynyń Narynqol aýdany sııaqty, tek aýdan mártebesin qaıtarǵan kúnde ǵana qaımana qazaqtyń qoly aýzyna jeteri anyq.
Oblys ákimi D.Ahmetov 2021 jyly bizge hat arqyly bergen sońǵy jaýabynda «Maqanshy aýdanyn qaıta qalpyna keltirý úshin 9-12 mlrd teńge kóleminde qarjy kerek», dep jazdy. Bul – atústi alynǵan sıfr. Maqanshy aýdanyn qalpyna keltirýge sonsha kóp qarjy qazir qajet emes. Olaı deıtinimiz, Úrjar aýdanynyń bıýdjetinde bul óńirdiń birshama shyǵyny qarastyrylǵan. Osy óńirde ornalasqan 11 aýyldyq okrýgi, 19 eldi mekendegi barlyq mektep pen aýrýhana jáne emdeý oryndarynyń qarjysy bıýdjette bekitilgen. Sondaı-aq kadr máselesi de sheshilgen. Odan basqa aýdandyq deńgeıde jumys isteıtin 40-tan astam oblystyq, respýblıkalyq bıýdjet qarjylandyratyn memlekettik uıymdar, ınfraqurylymdar, basqarý júıeleri, iri kásipkerlik sala men sharýa qojalyqtary jumystaryn jalǵastyrýda.
Shekara boıyndaǵy aýdan damyp, halyq qonystanyp, aýyl-aımaq ajarlana tússe, memlekettiń aınasy emes pe?! Eń bastysy, shekara shebindegi eldiń eńsesiniń túspeýi, el irgesiniń bútin bolýy.
Áben RAZÝEV,
mádenıet qaıratkeri, Úrjar aýdanynyń qurmetti azamaty,
Súıeýbaı BAIQADIEV,
mádenıet qaıratkeri, Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Úrjar aýdany,
Maqanshy aýyly
