− Kúıshilik – kez kelgenge qonbaıtyn kıeli óner. Ata-babańyzda kúı tartqan adam boldy ma, kúıshilik kimnen darydy dep oılaısyz?
− О́ner de tek qýalaıdy. Atam Moldash tanymal kúıshi bolypty, el ony «Moldashsyz dýmannyń sáni kire me?» dep toıǵa at jiberip aldyrady eken. Onyń ákesi Shomaq, ıaǵnı meniń arǵy babam, kisi esiginde júrip baıypty. Bir baıǵa jaldanyp, bes jyldan keıin sol maly ósip, aýqattylar qataryna qosylǵan. Aqyry, babam jınaǵan malyn aıdap bara jatqanda, álgi baı esik jaqqa eleńdep, qaraı bergesin, kempiri:«Saǵan ne boldy, bir orynda otyrmaı, typyrshyp, esikke alańdaı berdiń» degende, «Báıbishe, sen ne bilesiń, Shomaqpen birge yrysym ketip bara jatyr» dep kúrsinipti. Moldash – Shomaqtyń jalǵyz uly bolǵandyqtan erke ósip, sharýaǵa qyrsyz bolady. Dombyrasyn qushaqtap qaıda toı, qaıda jıyn sonda júredi. Balasynyń osy qylyǵyna kúıingen babamyz: «Meniń baılyǵym ózimmen keldi, ózimmen birge ketedi, urpaǵymnyń kóshten qalmaıtyn, ózegi talmaıtyn kúnkórisi bolady», dep aıtypty. Shynynda, sol kisiniń aıtqany qate ketpedi.
− Al ákeńiz ónerge jaqyn boldy ma?
− Ákem de ónerden qara jaıaý emes. Dáýlesker dombyrashy edi. Negizgi shyn esimi – Muzafarhan, jeńgeleri «Muzdahan» dep ataǵan. Anamnyń da án salatyny bar edi. Qazaqtyń eski ánderin jaqsy oryndaıtyn. Ákem on bes jasymda ómirden ótti. Maǵan dombyrashylyq ákemnen darydy.
− Dombyrany qolyńyzǵa qansha jasta ustadyńyz?
− Bizdiń balalyq shaǵymyz qyzyqqa toly boldy deı almaımyn. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastalǵan jyly ómirge keldim. Byltyr seksenge toldym. Dombyrany 5-6 jasymda ákem úıretti. Alǵash Ahmet Jubanovtyń «Qarlyǵash» ánin tarttym. 3-synypta ata-anam kórshi kolhozǵa kóship bardy. Alaqandaı aýylda Omar, Birtaı esimdi kúıshiler boldy. Onyń qataryna ákem kelip qosyldy. Sol kisiler aıyna bir ret bizdiń úıge jınalyp, kúı tartatyn. Omar degen ákemiz ǵajap kúıshi edi. «Boz ingen», «Nar ıdirgen» degen kúıdi alǵash sodan estidim. Omar kúı tartqanda sheshelerimiz únsiz jylap otyratyn. Bizdiń aýyldan 25 shaqyrymdaǵy Kóktaý degen jerden Qurman kúıshi qystykúni ógiz shanamen keledi. Qazir oılasam, kózim kórgen sol kúıshilerdiń kúıge degen kurmeti, ónerge degen peıili bólek. Solardyń tartqan kúıi boıyma sińdi me, álde sanamda qaldy ma, bilmeımin, áıteýir, kúıshilikti bala kúnimnen pir tuttym.
− Kúıshilikke qaı kezden den qoıdyńyz?
− О́tken ǵasyrdyń 60-jyldarynyń basynda Tóken Eltebaev aǵamyz Almaty konservatorııasyn bitirip kelip, aýylǵa qyzmetke ornalasty. Minezge baı, ózi de kelbetti, jigittiń sultany deıtin azamat edi. Sol kisi aýylda orkestr quryp, dombyra tartatyndardy jınady. Orkestrge men de alyndym. Daıyndyqqa baryp, dombyra tartyp otyrsam, únemi basqa áýenge túsip ketem. Tóken aǵa sony baıqap qalyp, «ári qaraı tartshy» dep shabyttandyra tústi. Sóıtip, alǵashqy kúıim «Amangeldi dúbiri» týdy.
− Nege, olaı atadyńyz?
− Jańa kúı týǵanmen, atyn qoıǵan joq edim. Birde aýylǵa oblystyq radıoda isteıtin qalamger Tabyl Qulııasov keldi. Sol kisige: «Aǵa, bir kúıim bar, áli at qoıǵan joqpyn, ózimshe «Tyń tolǵaýy» dep atap júrmin. Sony tyńdap kórińizshi» dedim. Tabyl aǵamyz kúıdi muqııat tyńdaǵasyn: «Mynaý, dúbirlep turǵan kúı ǵoı, «Amangeldi dúbiri» dep ata» dep sol mezette atyn qoıyp berdi. Bul týyndy Amangeldi batyr atamyzdyń toqsan jyldyq toıynda oryndaldy.
− Sharýashylyqtyń qym-qýyt jumysyn atqara júrip, ony ónermen qalaı toǵystyrdyńyz?
− Aýylda istemegen kásibim joq. Elektrık, sý sharýashylyǵynyń mamany, bólimshe meńgerýshisi boldym. Kúni-túni jumystan bas almaımyz. Ol kezde sovhozdyń tirshiligi qaýyrt, keıde úıge túnde kelemin. Sonda qolyma dombyra alyp, sharshaǵanymdy basamyn. Dombyra adamdy tartyp turady. Uly Jeńistiń 25 jyldyǵyna arnap «Er esimi – el esińde» degen kúı jaryqqa shyqty. Ol kezde aýylda maıdangerler kóp, solar qalaı soǵysqanyn aıtyp otyratyn. Sol maǵan qatty áser etip, kúı týdy. Odan keıin «Balaly kıik», ómirden erte ótken dosyma arnap «Sáten» degen kúı dúnıege keldi. Jalpy men qolym saý kezde 8 ǵana kúı shyǵardym.
− Keshirińiz, kóńilińizge muń shaldyrǵan sol oqıǵany aıtyp ótesiz be?
− Keńes dáýirinde Odaq kóleminde halyq shyǵarmashylyq festıvali ótetin. Men de soǵan qatystym. Aldymen aýdandyq, odan oblystyq baıqaýdan birinshi oryn ıelenip, respýblıkaǵa joldama aldym. Bul − 1977 jyl edi. Respýblıkalyq baıqaýǵa ár aımaqtyń shashasyna shań juqtyrmas júırikteri jınalypty. Ásirese Atyraý, Mańǵystaýdan kelgen kúıshilerdiń óneri keremet! Men osy festıvalde «Amangeldi dúbiri», «Er esimi – el esińde», «Balaly kıik» degen úsh kúıimdi oryndap, birinshi oryndy jeńip aldym. Elge abyroımen oraldym. Kóńilim alyp-ushyp, ǵajaıyp bir sezimde júrdim. Bir kún úıde demalyp, kelesi kúni jumysqa shyqtym. Onda aýyldaǵy «Kormosehtyń» meńgerýshisimin. Áli esimde, 17 jeltoqsan. Kelsem sehtaǵy bir agregat júrmeı, muz qatyp qalypty. Muzdy qolymen alyp tastaǵym keldi. Avtomatty sóndirý oıymda joq, qolymdy salyp jibergende agregat aınalyp ketti. Esim shyǵyp, aıqaıdy salyp jiberdim de qolymdy tartyp aldym. Sodan aýrýhanaǵa keldim, ar jaǵy belgili... Bir qolymnan aıyrylǵasyn on jyl dombyra ustamadym. Sovhoz dırektory Ábsadyq Nurjanov kóńil kózi bar azamat edi, sol birde: «Meniń mýzykaǵa áýestigim shamaly, biraq tyńdaımyn. Seniń kúılerińde ózgeshe saryn bar, dombyrańdy qaıtadan usta» dep aıtatyn. 1985 jyly ónerdegi ustazym Tóken Eltebaev qaıtys boldy. Aldynda sol kisi Muqaǵalıdyń «Japyraq júrek jas qaıyń» atty óleńine jazǵan bir áýendi tyńdatqan. Sonyń áýenimen úndes «Aq qaıyń» degen kúı shyqty. Ony qyzym Anarǵa tartqyzyp kórip em, tez qaǵyp aldy. Kúıdiń saryny keledi, ony dombyrada tartpaǵasyn, umytyp qalamyn. Sosyn magnıtofonǵa aýyzsha jazyp júrdim. 1986 jyly aýylǵa ánshi Mádına Erálıeva kelip, konsert qoıdy. Sol bir sózinde «Qazaq jastary qanǵa boıalyp qaldy ǵoı» dep kúrsindi. Osy sóz maǵan erekshe áser etti de, jastarǵa arnap «Elim-aı» degen kúı shyǵardym. Sodan qolyma sym baılap, dombyra tarta bastadym. Osy jyldary «Qarataý», «Boz taılaq», «Qypshaq Seıitqul», «Arý arman», «Jubatý» atty kúılerim týdy.
– Sodan dombyrańyzben sahnaǵa qashan shyqtyńyz?
− 1988 jyly aýylǵa ataqty Nurǵısa Tilendıev «Otyrar sazy» orkestrimen kelip, konsert qoıdy. Nuraǵanyń shyǵarmashylyǵyn burynnan jaqsy kóremin. Endi ózimen kezdeskim keldi. Sovhozdaǵy partııa uıymynyń hatshysy, belgili jýrnalıst Jalǵasbek Súleımenovke aıtyp, Nurǵısa aǵamen jaqyn tanystym. Soǵan arnaǵan «Nuraǵa» degen kúıim bar edi, sony oryndadym. Tyńdap bolǵan soń «taǵy tartshy»dedi. «Arý armandy» tarttym. Rıza boldy ma, arqamnan qaǵyp, «Búgin keshke bizben sahnaǵa shyǵasyń» dedi. Sóıtip, Nuraǵańa erip, aldymen aýylda, odan soń aýdan sahnasynda óner kórsettim. Odan qaldyrmaı Arqalyqqa ertip aparyp, onda kúı tartqyzdy. Men ómirimde Nurǵısa aǵamen úsh ret kezdestim. Sońǵy ret Almatyda kezdesip, úıinde qonaqta boldym. Aıaǵymdy aýyrtyp, aqsańdap júr edim, maǵan bir ádemi taıaǵyn berdi de: «Sen óziń qyzǵanshaq ekensiń. Men saǵan bir-eki kúıińdi ber, orkestrge jazdyraıyn dep edim, jibermediń ǵoı» dedi. Negizi, men ol kisige 2-3 kúıimdi jibergem, qolyna tımepti.
– Kúı degen tylsym óner. Jalpy, kúı qalaı týady?
− Aınalaıyn, ony tilmen jetkizý qıyn. Endi ol Alla taǵalanyń saǵan bergen qabileti dep uǵamyn. Kúıdi túsiný úshin óre kerek. Keıde keıbir kúılerdiń aty men zaty úılespeı turady. Kúı shyǵarǵanda bir jol bolsa da soǵan úndesetin sóz taýyp alam. Mysaly, otyzynshy jyldardaǵy asharshylyqqa arnaǵan «32-shi jyl» degen kúıim bar. Onyń shyǵýyna anamnyń basynan ótken oqıǵa sebep boldy. Eldi ashtyq jaılap, jurt jan-jaqqa bosady. Anamnyń da jaqyndary ashtyqtan kóz jumǵasyn, qasyna jetkinshek qaınysy men qaıyn sińilisin ertip, jolǵa shyǵady. Qyrdan asa bere, ózen jaǵasynda turǵan kıiz úıden jylaǵan balanyń daýysyn estıdi. Barsa, bireýi eresek, ekinshisi eńbektep júrgen sábı eken. Áke-sheshesi joq, esikti tirep ketken. Eresegi «Apa, nan bershi» degesin dorbasynyń túbindegi talqannan kishkene bólip beredi. Sosyn «Apa, bizdi ala ketshi» dep aıtypty. Olardy alyp ketýge ózi eki bala jetektep kele jatqan anamnyń shamasy kelmeıdi. Álgi balanyń «Apa nan bershi» degeni meniń jan-júıemdi bosatyp jiberdi. Osy sózdiń áserimen kúı týdy. «37-shi jyl» degen týyndymdy, sol jyldary jappaı qýǵynǵa ushyrap, atý jazasyna kesilgen qazaq zııalylaryna arnadym.
− Jolyńyzdy qýǵan qyzyńyz, «Daryn» memlekettik jastar syılyǵynyń laýreaty, kúıshi Anar Muzdahanovany jurtshylyq jaqsy biledi. «Áke – balaǵa synshy» deıdi, qyzyńyzdyń kúıshiligine kóńilińiz tola ma?
− Anar – egizdiń syńary. Áke aldymen er balaǵa jaqyn ǵoı, sondyqtan Serik degen ulyma dombyra úıretip edim, onyń ónerge yqylasy bola qoımady. Al Anar sony kórip júrip, dombyrany óz betimen úırenip aldy. Bala kúninen ónerge jaqyn ósti. Aýdandaǵy mýzykalyq mektepte oqydy. Segizinshi synypty aıaqtaǵasyn Chaıkovskıı atyndaǵy Almaty mýzykalyq ýchılıshesine tústi. Anardyń shyǵarmashylyǵyna únemi zer salyp otyramyn. Oǵan batyryp ta aıtqan kezim boldy. Keıde baby kelmeı qala ma, kúıdi oryndaýy kóńilimnen shyqpaı qalady. Biraq byltyr seksenge tolǵanda aýdanda shyǵarmashylyq keshim ótti, sonda 5-6 kúı oryndady, kóńilim toldy. Qatty rıza boldym.
− О́zińiz qaı kúıshini tabıǵatyńyzǵa jaqyn kóresiz?
− Negizi, kúıdi túsinip oryndaý kerek. Keıbir dombyrashylar bar, kúı ne aıtyp jatyr, dombyra ne aıtyp jatyr, onda sharýasy joq, kúıdi kúmbirletip tartyp beredi. Dombyra tartqannyń bári kúıshi emes. Oǵan erekshe qabilet, zerek ynta qajet. Qandaı kúı bolsa da jutyndyryp oryndaǵanǵa ne jetedi! Meniń kúılerim – tókpe kúı. Endi joǵaryda Nurǵısa aǵamdy jaqsy kóretinimdi aıttym. Sosyn Arqalyqta Saǵyn Jalmyshev degen aǵamyz boldy, keremet kúıshi edi, kúıdi jegizip oryndaıtyn. Serjan Shákirattyń kúıshiligin joǵary baǵalaımyn.
− Bar ómirińiz aýylda ótti, eger men jas kúnimde talaı talant top jarǵan astanaǵa barǵanda, óner jolym basqasha qalyptasar ma edi degen ókinishińiz boldy ma?
− Adam balasy jaryq dúnıe esigin ashqannan keıin Alla taǵala peshenege ne jazdy, soǵan rıza bolý kerek dep oılaımyn. О́tkenge esh ókinishim joq. Eger men aýylda qalmasam, ónerim óristemeı qalýy da múmkin. Adam tabıǵatpen birge bolý kerek. Basymnan túrli kezeńder ótti, on shaqty ret ajaldan aman qaldym. Eshkimniń ala jibin attaǵan emespin. Ataq qýmadym. Qolymnan kelgenshe, elge qyzmet istedim. Sondyqtan taǵdyryma shúkirshilik aıtamyn.
Balalarym aman-esen ósti, endi solardan nemere-shóbere súıip otyrmyn. Jaqsy qartaıa bilý de óner. Týǵan elim alaqanyna salyp qadirleıdi. Amangeldi aýdanynyń Qurmetti azamatymyn. Búginge deıin 70-ke tarta kúı men 50-ge tarta án jazdym. «Babalar úni» atty shyǵarmalar jınaǵym jaryq kórdi. Dál osyndaı áli shyqpaǵan úsh kitabym bar. Endi sony shyǵarsam deımin.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Azamat ESENJOL,
«Egemen Qazaqstan»
