Etsiz astyń dámi kelmes

«Egemenniń» «Parlament» betinde «Et degende bet bar ma?» (15.03.2014 j.) atty ma­te­­rıal jarııalanyp, onda Elbasy N.Nazarbaevtyń syrt­qa et shyǵarý kólemin 60 myń tonnaǵa deıin jetkizý týra­ly Úkimetke 2011 jyly bergen tapsyrmasynyń qalaı oryndalyp jatqanyn bilgisi kelgen Májilis depýtaty T.О́mir­zaqovtyń kúni keshe otstav­kaǵa ketken Premer-Mınıstr S.Ahmetovke joldaǵan saýaly keńeıtilgen mazmunda qamtylǵan bolatyn. Burynǵy Premer-Mı­nıstr­diń depýtatqa ber­gen jaýabyna (№D/3-26) qara­saq, Úkimet Prezıdenttiń tap­sy­rmasyn oryndaýǵa bilek sybana kirisken sekildi. Atap aıtqanda, 2011-2015 jyldarda múıizdi iri qaranyń eksporttyq áleýetin arttyrýdy kózdeıtin keshendi sharalar jospary jasalypty. Bul jospar boıynsha aldymen, taýarly sharýashylyqtar quryp, qara maldyń tólin 6-12 aı merzimge deıin semirtý alańdaryna kútip-baǵý kózdelgen eken. О́nerkásiptik negizge qoıylǵan semirtý alańdary qabyldaǵan buzaýlardy 3-6 aı kútkennen keıin etke ótkizedi. Osy ara­lyqta mal tuqymyn asyl­dan­dyrý jumystary, vete­rınarlyq talaptar, jem­azyq­­tyń qunarlylyǵy jáne t.b. qajettilikter de qatań eskeriletin kórinedi. Mal tuqymyn asyldandyrý maqsatymen 2013 jyldyń aıaǵyna deıingi merzimde 390 myń urǵashy, 166 myń asyltuqymdy atalyq maldar satyp alynǵan. Osynyń arqasynda qazir maldyń soıylǵan eti 160 kg.-dan 190 kg.-ǵa deıin arttyrylypty. Fermerlerdi asyltuqymdy mal alýǵa yntalandyrý maq­satymen bir qaraǵa bólinetin sýbsıdııa kólemi 14 myńnan 18 myń teńgege deıin kóteril­gen. Jekemenshiktegi mal tuqymyn asyldandyrý úshin asyltuqymdy atalyq iri qara ustap, ony qoǵamdyq tabynǵa qosatyndarǵa beriletin sýbsı­dııa kólemi 104 myń teńge bolǵan. Osy shyǵynnyń 2013 jyldaǵy jalpy kólemi 155,8 mln. (1500 tuıaq) teńgege jetken. Mal tuqymyn odan ári asyl­­dandyrý maqsaty­men reprodýktorly sharýa­shy­­­lyqtar qurý degen qolǵa aly­nypty. Olarǵa asyltuqymdy maldar satyp alynyp, ósiri­ledi. Osy maqsatpen 2011-2013 jyldary jalpy sany 40,4 myń mal satyp alynǵan eken. Osy reprodýktorlardyń basty mindeti – fermerlik jáne jekemenshik qojalyqtardy asyltuqymdy atalyqtarmen qamtamasyz etý. 2013 jyly sondaı 1330 buqa satylǵan. Semirtý alańdaryn úlkeı­tip, mal basyna ketetin shyǵyn­dardy azaıtý arqyly ettiń ózindik qunyn tómendetý kóz­del­gen. О́tken úsh jylda jospar boıynsha 67,9 myń semirtý oryndaryn salý josparlansa, is júzinde onyń kólemi 76,2 myń orynǵa jetken. 2013 jyldyń qorytyndysy boıynsha se­mir­tilgen, joǵary sapaly et­ti syrtqa satý kólemi 4,5 myń tonnaǵa jetkizilgen. Al ústimizdegi jyly ony 10 myń tonnaǵa jetkizý josparlanyp otyr eken, ıaǵnı bıyldyń ózinde syrtqa shyǵarylatyn sıyr eti byltyrǵymen salystyrǵanda eki ese artpaqshy. Jaýapqa qaraǵanda, búgingi kúni Qazaqstan óz halqyn ózinde óndiriletin etpen tolyq qamtamasyz etýde kórinedi. Tek qus etimen qamtamasyz etý jaǵy ǵana tómen. Qus etin tutynýdyń ımporttyq úlesi 60 paıyzdan tómendemeı tur eken. Al endi osy jaýaptyń myna bir qyzyǵyna qarańyz. 2013 jyly et tutynýdyń jan basyna shaqqandaǵy kólemi ár adamǵa orta eseppen 80 kg. deıdi. Bul – is júzindegi kólem. Sonyń ishinde árbir adam 30 kg. sıyr, 10 kg. qoı, 10 kg. jylqy jáne 20 kg. qus jáne 10 kg. shoshqa etin tutynypty. Al endi ulttyq norma boıynsha... árbir adam jyl saıyn 15 kg. sıyr (2 ese az), 6,3 kg. qoı (4 kg. az), 3,2 kg. jylqy (3 esege az) jáne 5 kg. qus (4 ese az) etin tutynýy kerek eken. Ulttyq erekshelikti, is júzinde qansha tutynýdy esepke almaı jasalǵan bul ne qylǵan norma ekenin Úkimet bilmese, biz bilmedik. Et óndirý boıynsha eń ne­gizgi maqsat – onyń báseke­les­tik­ke qabilettigin arttyrý ǵoı. Ol úshin, eń bastysy, ettiń ózindik qunyn tómendetý kerek. Sondyqtan Úkimet jergilikti maldyń genetıkalyq áleýetin arttyrý jáne mal jaıylymdaryn ulǵaıtýdy kózdep otyrǵan kórinedi. Jaıylymdardy sýmen qamtamasyz etý úshin 2014-2020 jyldary 4 myńdaı shahtaly jáne qubyrly qudyqtardy qazý nemese burynǵylardy qalpyna keltirý josparlanypty. Mine, et óndirýdi arttyrý úshin osyndaı sharalar qaras­tyrylǵan, al endi onyń qansha­lyqty nátıjeli bolaryn aldaǵy ýaqyt kórsete jatar. Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan».