«Ǵasyrdan da uzaq kún»

О́ıtkeni erdi el de, jer de umyt­paıdy. Júrekke daq, sana­ǵa syzat salǵan tájik-aýǵan oqı­ǵasyna shırek ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ótse de, qaraly dataǵa aı­nal­ǵan qaqtyǵys kúni keshe­gi­deı jadymyzda.

Iá, 1995 jyldyń 7 sáýiri tarıh betterinde erlik pen órlik synǵa túsken kún retinde qat­ta­ldy. Pshıhavr shat­qa­lyn­da­ǵy qaqtyǵysta Qazaqstan Ishki áske­riniń jetinshi qurama rotasy sodyrlardyń tutqıyldan jasaǵan shabýylyna toıtarys berdi. San jaǵynan jaý kúshi basymdyqqa ıe bolǵan urysta 17 áskerı qyzmetshimiz oqqa ushty, jer qushty. 33 jaýyngerimiz jaralandy. Aýǵan tarapynan shabýyl jasaǵan sodyrlar alpys mınýttyń ishinde Tájikstan aýmaǵyna jetkisi, shekaradan ótki­si keldi. Alaıda rýhy ór, táni bekem qazaqstandyq jaýyngerler jaýǵa joıqyn toıtarys berdi. Bes qarýyn saılaǵan jaýyngerler bes saǵattyq qarýly qaqtyǵystan keıin jaýdy keri sheginýge májbúrledi. Qazaq­stan­­dyq batalon jaýyn­ger­leri el men jerdiń qaýipsizdigi úshin oqqa da, otqa da qarsy turyp, erliktiń ozyq úlgisin kórsetti. «Qaz­bat­tyń» qarýly qaqtyǵysta dush­pan­n­yń desin basqanyna da jıyr­ma jeti jyldyń júzi toldy.

Jetinshi rota jaýdyń jigerin qum etken kún Ulttyq ulanda Erlik kúni bolyp bekitilgen. Ta­rıhta «tájik-aýǵan oqıǵasy» degen atpen qalǵan dataǵa oraı, biz aty ańyzǵa aınalǵan jetinshi rota sardarlary men sarbazdaryn sózge tartyp, esten ketpes estelikterimen bóliskendi jón kórdik.

«Ol kúni jıekten oq jańbyr­sha jaýdy. Aınala tola janaryn qum japqan jaýyngerler. Bári de fánımen qoshtasqan. Bul kórinisti esten shyǵarý áste múm­kin emes edi», deıdi tájik-aýǵan oqıǵasynyń ardageri Qaırat Sát­baev jadynda jaı otyn­daı jań­ǵyryq bolyp qalǵan sátti eske alyp.

«Bastapqyda ne bolǵanyn ańǵarmaı qalǵan bizdiń boıymyzdy úreı bılep alǵan bolatyn. Alaıda ajalmen betpe-bet kelgen saıyn sanańnan qorqynysh ataýlyny sylyp alyp tas­taı­dy ekensiń. Modjahedter á degennen-aq aldyńǵy jáne art­qy jaqtaǵy kólikterdi granato­met­pen atyp, kúlin kókke ushy­ryp úlgerdi. Aınalany kók tútin basqan, zýlaǵan oqtyń daý­sy qulaqty shyńyldatady. Áp-sátte qasymdaǵy vzvod jigit­terin jınap, avtokóliktiń dóń­ge­lekterinen qalqan jasap, ty­ǵyl­dyq. Jaýyngerlerge «men baǵytty aıqyndaıtyn oqtarmen atamyn, sol jerlerdi nysanaǵa alyp, sender de solaı qaraı oq jaýdyryńdar» dep buıryq berdim. Izi ushqyndap anyq kóringen oqpen jaýdy nysanaǵa alyp atyp jatyrmyn. Artynan sarbazdarym da sol baǵytqa oq jaýdyrdy. Kenet, bir jerden shyqqan oqtyń úni óshse, endigi kezekte avtomattyń úni basqa jaqtan saqyldap qoıa beredi. Mine, osylaı urys jalǵasyp jatty. Mundaı syn saǵatta mı­ný­tyńyz saǵatqa, saǵatyńyz qud­dy bir táýlikke aınalyp ket­­kendeı kúı keshedi ekensiń. Jaralylardy jınap, jaqyn mańdaǵy BTD-nyń qaltarysyna jetkizdik. Saǵat kúndizgi on eki jarym shamasynda bastalǵan qarýly qaqtyǵysta júrip, ýa­qyt tili úshke taıaǵanyn da ań­ǵar­mappyz. Árqaısymyzdyń keýdemizde damylsyz soqqan judyryqtaı júrek «Men tiri qalýǵa tıispin» dep turǵandaı áser etedi. Jaýyngerlerdiń ajal oǵynan qaımyqpaı, Otan aldynda bergen antqa adaldyq tanytyp, jaýdyń betin qaıtarý úshin jantalasqan túrlerin kórseńiz ǵoı... Bastapqyda desi basym kóringen jaýdyń sesi júrek shaılyqtyrǵanymen, mindetti atqarýdan artyq paryz joq ekenin barlyǵymyz bir adam­daı túsindik», deıdi sol qaq­­tyǵystyń qatysýshysy ári kýá­ge­ri Qaırat Sátbaev.

Taǵy bir keıipkerimiz, zapas­ta­ǵy polkovnık Berik Omarov: «Jaýyngerlerimizdiń ólimin óz kózimmen kórgendikten, bul oqıǵa janymdy ottaı qarıdy. Olardyń kóretin qyzyqtary áli alda edi. Jaý osal bolmady. Sodyrlar soǵys ónerine ábden mashyqtanyp, urystyń tásilderin jetik meńgergen. Shaıqasta bizdi qutqarǵan 40-50 metr jerde turǵan kópir boldy. Taýdy tesip ótetin osy kópirdi qalqan qylyp, jaýǵa toıtarys bermegende aman qalýymyz ekitalaı edi», deıdi tájik-aýǵan oqıǵasynyń ardageri Berik Iles­bek­uly.

Praporshık Dınar Sıbaga­týl­lın áli kúnge deıin Ulttyq ulanda qyzmet atqarady. Áskerı qyzmetin qatardaǵy jaýyngerden bastaǵan ol da shatqaldaǵy shaıqasqa qatysqan.

«Sol kún áli esimde. «Urysqa!» degen buıryqty estı salysymen bárimiz mashınadan sekirip tústik. Bir jaǵy – jartas, ekinshi jaǵy – quz. Joldyń osyndaı ońtaıly tusyn tańdap alǵan jaý es jıǵyzar emes. Olardyń aldyn ala bárin oılastyrǵanyn, aldymen pýlemetshiler men zenıttik-mınomettik qondyrǵyny birden joıǵanynan ot pen oq arasynda qalǵanymyzdy túsindik. Bir­ne­she qarýlastarym mashınadan túsken bette mert boldy. Jedel es jıyp, jaýdyń qaı jaqtan atqylap jatqanyn baǵdarlaı bastadyq. Qansha ýaqyt ótkenin bilmeımin, bir kezde «100 metr­deı qashyqtyqtaǵy kópirge be­ki­nińder!» degen pármendi es­ti­simen sol baǵytpen júgir­ge­­nimde, tize tusymnyń tyz ete qal­ǵanyn sezdim. Aıaǵyma granata jaryqshaǵy tıgenin erteńinde bir-aq bildim», deıdi Dınar Maratuly.

Qııan-keski shaıqastan aman-esen úıi­ne oralǵan burynǵy ­sar­­bazdyń biri Dáýren Ja­qyp­­bekovtiń de aıtary az emes. Búginde qyryqtyń qyrqa­sy­nan asqan Dáýren Asqaruly jastaı áskerge attanǵan. 1993 jyly Almaty qalasyndaǵy P.Chaı­kovskıı atyndaǵy mýzy­ka­lyq ýchılıshede oqyp júrgende akademııalyq demalysqa shyǵyp, Otan aldyndaǵy azamattyq boryshyn óteýge bekigen edi.

«Sol kúni kólikke otyryp, kolon­namen jolǵa shyqqan edik. Eki aıdan keıin áskerdiń merzimi aıaqtalady. Oıymyzda eshteńe joq. Beıbitshilik mıssııasyn oryndaýǵa barǵanbyz. Bar­lyǵymyz kólikte qaljyń­da­syp, áńgime aıtyp kele jattyq. Endi sál shydasaq, «dembel» bolyp úıimizge qaıtamyz degen kóńil-kúıde edik. Shatqaldaǵy kópirge kelgenimiz sol edi... Al­dy­myzda jáne artymyzda kele jatqan kólikterdi kóz aldymyzda atyp, jaryp jiberdi. Qozǵalys toqtady. Jaý tarapy oqty jańbyrsha jaýdyra tústi. Qasymda otyrǵan sar­baz­dyń basyna oq tıdi. О́mir men ólim arasyndaǵy kúres bastaldy. Meniń arqama oq tıdi. Ornymda qulaǵan kúıi jatyp qaldym. Aınala abyr-sabyr bolyp ketti. Qansyraǵan men áli kóliktiń ishindemin. Mańaıda zýlaǵan oqtyń daýsy qulaqqa anyq estiledi. Ár sekýndtyń qunyn túsine tústim. Kez kelgen sekýndta ómirmen qosh aıtysýym múmkin ekeni sanama jetti. Sonda ǵana myna ómirdiń mánin uqtym. Adam ómirinen asqan eshteńe joq ekenin sezindim. Qarýlastaryma aıtar alǵysym sheksiz. Meni tastamaı, qaýipsiz jerge jetkizdi. Bul oqıǵany jastar bilse, Otan qorǵaýdyń ońaı emestigin sezinip, ómirdiń mánin jete túsinetini daýsyz dep bilemin», deıdi dańqty rota jaýyngeri Dáýren Jaqypbekov.

Sanamyzda óshpes syzat, jú­reg­imizde jazylmas jara bolyp qalǵan qarýly qaqtyǵysta qaza tapqan 17 sarbazdyń beseýine II dárejeli «Aıbyn» ordeni, on ekisine «Jaýyngerlik erligi úshin» medali berildi. Sondaı-aq batyr bozdaqtardyń bárine Reseı tarapynan «Qyzmette úzdik shyqqany úshin» medali qaza bolǵan soń tabys etildi.

Tájik halqyna kórsetken kóme­gi úshin qazaqstandyq ja­ýyn­­gerlerge qurmet retinde Dý­shan­bede monýment boı kóterdi. Elimizdiń astanasy Nur-Sultan qalasyndaǵy «Otan-Ana» moný­men­ti qasynan Ishki áskerdiń 17 sarbazyna arnalǵan Erlik alleıasy ashylyp, eskertkish baǵan ornatyldy. Sonymen qa­tar Shymkent, Petropavl jáne basqa qalalarda da batyrlarǵa eskertkishter qoıylǵan.

Sondaı-aq Ishki ister mınıstr­ligi Ulttyq ulan Bas qol­bas­shylyǵynyń bastamasymen 2019 jyly osy oqıǵa jelisimen túsi­ril­gen «Qazbat» fılmi ja­ryq­qa shyqty. Oqıǵa tarıhta qal­syn, óskeleń urpaq batyr­lary­myzdyń erligin umytpasyn degen nıetpen taspalanǵan kınokartına – jaýyngerlerge Ulttyq ulan tarapynan kórsetilgen qurmet.

Iá, erlik eshqashan umytyl­maıdy. Shaıqasta sheıit bolǵan sar­bazdardyń beınesi árdaıym júregimizde saqtalady...