– Siz «Qazaqstan ekonomıkasy» atty kitabyńyzda ulttyq ıdeıanyń mańyzdylyǵy týraly jazdyńyz. Búginde onyń ózektiligi burynǵydan da arta túsken sııaqty. Qazirgi kezeńde ol qandaı ıdeıa bolýy múmkin dep oılaısyz?
– Birinshi kezeńde bul áleýmettik baǵdarlanǵan Qazaqstan bolýǵa tıis dep oılaımyn. Iаǵnı barlyq adam úshin qalypty ómir.
– Al qandaı reformalar eń jaqsy nátıje berer edi?
– Birinshiden, ulttyq valıýtany naryqtyq baǵamǵa keltirý qajet. Ekinshiden, bıznesti qoldaý saıasatynan bas tartý kerek. Úshinshiden, memlekettiń áleýmettik mindettemelerin edáýir keńeıtý.
– Mysaly...
– Mysaly, mektepterdi eshqandaı memleket-jekeshelik seriktestiksiz salý kerek. Bul rette oqýshylar tamaqtandyrylýǵa jáne qoǵamdyq kólikte aqysyz júrýge tıis. Iаǵnı siz bıznesti qoldaýdan bas tartyp, mektep oqýshylaryn tamaqtandyrýdy bastaǵanda ol da sonshaǵa túsedi.
– Qazirgi kezde asa mán berilmeı turǵan ıdeıalardyń biri – monopolııasyzdandyrý. Ol týraly Prezıdent aıtty, jaqynda tıisti komıssııa jumys isteı bastady. Ras, bul rette negizsiz jekeshelendirilgen obektilerdi, ınfraqurylymdy memleket menshigine qaıtarý týraly sóz bolyp otyr. Biraq basqa salalar da tıisti sheshimderdi talap etedi. Qarapaıym adamdardy da, bıznesmenderdi de ashýlandyrǵan faktorlardyń biri – is júzinde ártúrli salany monopolııalandyryp alǵan operatorlyq qurylymdardyń bolýy. Máselen «О́KJ Operatory» nemese birneshe ret janjalǵa ushyraǵan «SQ Farmasııa». Iаǵnı birinshi kezekte qandaı salalardy tazartý kerek?
– Eń aldymen barlyq operatordy qysqartyp tastaý kerek. О́ıtkeni olardyń máni joq jáne bul úshin komıssııa qurý da mindetti emes. Qazaqstannyń máselesi de, mine, osynda. Nelikten operator paıda bolady? Sebebi memleket bir jaǵynan retteýmen aınalysqysy keledi, al ekinshi jaǵynan, qattyraq aıtsaq, bızneske qatysqysy da keledi.
«SQ Farmasııa» úshin baǵany tómendetýdiń qajeti joq. Birinshiden, qalypty, zańdy túrde rettelgen satyp alýdy qalaı júrgizý kerektigi týraly oılanyńyz. Ekinshiden, mundaı operatorlar arqyly qandaı da bir sýbsıdııa jasaýdyń qajeti joq. Eger siz qalypty áleýmettik Qazaqstan týraly oılasańyz, jekelegen baǵyttarda sýbsıdııa taratpaısyz. Iаǵnı operatorlar ıdeıasy ózinen-ózi joqqa shyǵady.
– Biraq mundaı operatorlar aqshany bir arna arqyly ótkizip, ony bireýdiń jeke qaltasyna túsirý úshin de paıda bolatyny barshaǵa túsinikti sııaqty...
– Dál solaı.
– Mınıstrler mundaı tájirıbeden bas tartýy úshin ne isteý kerek? Bir mysal, ótken jyldyń ózinde Mádenıet jáne sport mınıstrligi «Mólsherlemelerdi esepke alý ortalyǵy – MEO» operatoryn quryp, osy salany is júzinde monopolııalandyrýǵa tyrysty jáne ondaǵan mıllıard teńge tólem júıeleri naryǵyna qatysýshylardyń biriniń qaltasyna túse jazdady. Sóıtip, tólem júıeleri men termınaldardyń búkil salasyn dalada qaldyrý áreketi jasaldy. Osy jobany «súırep ótkizýge» tyrysqandarǵa qatysty tergeý júrgizilýge tıis emes pe?
– Mundaı «MEO» – qaı salada bolsyn jetkilikti jeke jaǵdaı. Mınıstrler bul máseleni basqasha sheshe almaıdy. Bir nárseni ózgertý úshin ekonomıkalyq saıasatty túbegeıli ózgertý kerek. Iаǵnı ekonomıkalyq oılaýdyń qazirgi paradıgmasynda operatorlar eshqaıda ketpeıdi. Olar túrin ózgertýi, bólinýi, shoǵyrlanýy múmkin, biraq olar – qazirgi ıdeologııanyń bir bóligi.
– Sonda olar bıznes pen memleket arasyndaǵy monopolıst «tósemder» bolyp qala bere me?
– Álbette. Men qazirgi ekonomıkalyq tujyrymdamaǵa súıene otyryp, taǵy bir ret qaıtalap aıtamyn: bul «tósemder» qoldanystaǵy saıasattyń qutyla almaıtyndaı quraly.
– Ázirge elde jańa ekonomıkalyq formasııa ornamaǵan kezde qolda bar jáne iske qosý josparlanǵan osyndaı qurylymdardyń báriniń Qazaqstannyń muqtajdyqtaryna nemese qandaı da bir jeke múddelerge qanshalyqty qyzmet etetinin tekserýdiń qajeti bar ma?
– Árıne, tekserý kerek. Ol úshin Esep komıteti men qaptaǵan memlekettik organdar bar. Tekserý, sazaıyn tartqyzý, sybaılas jemqorlyqtyń bar-joǵyn qaraý qajet. Qazir siz osyndaı ekonomıkalyq saıasatty qoldaı beresiz, onda osyndaı operatorlar bola beredi jáne olarmen sheksiz kúresip, jańalaryn jasaısyz, aýystyrasyz, taratasyz nemese tek ekonomıkalyq saıasatty ózgertesiz. Sonda bul nárse ózinen-ózi joǵalyp tynady.
Men sizge bir mysal keltireıin. Eger siz ylǵal súıetin ósimdikterden baqsha otyrǵyzýdy uıǵarsańyz, biraq áldebir sebeppen qyrda tursańyz, onda sý sorǵysyz eshteńe jasaı almaısyz. Baqshany baptaı júrip, siz árqashan sol sorǵylardy jóndeýge, joǵary sapaly sorǵylardy izdeýge, olardy aýystyrýǵa májbúr bolasyz. Biraq siz: «Men odan da baqshany qyrǵa emes, oıpatqa otyrǵyzaıyn, sosyn ózennen kanal tartyp, sý ózdiginen aǵyp keletin qylaıyn», deı alasyz ǵoı. Sonda sý sorǵysy týraly oıdan da birjola qutylasyz, óıtkeni ol múldem qajet bolmaı qalady.
Esen QANATBAEV
