Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Ashyǵyn aıtsam, «Hıt jazamyz» degen baǵdarlamany júrgizýshilerdiń ne aıtyp otyrǵanyn men onsha uǵa qoımadym. О́zderi sóz jazady eken. О́zderi án jazady eken. О́zderi ony stýdııada oryndaıdy eken. Sodan keıin halyqqa usynady eken. Bulardyń osy baǵdarlamadaǵy, búkil Qazaqstanǵa taraıtyn «Habar» arnasyndaǵy otyrysynan kóp nárseni ańǵardym.
Aldymen, «erkindik» degen sóz bar. Iá, qazirgi jastar erkin. Odan keıin «ersilik» degen sóz bar. Osy balalarymyz erkindik pen ersilikti aýystyryp alǵan sııaqty. Olardyń otyrystarynan men mádenıettilik, jastarǵa tán jiger, ádemilik, qushtarlyq, sulýlyq pen jarasymdylyqty kórmedim. Olar aýyldyń dastarqanynda otyrǵandaı qısań-qısań etip, qalaı bolsa solaı sóıleıdi, yrjyńdap kúledi. Aıaqtary men qoldary bir jaqta. Bul erkindik pe, álde ersilik pe? Muny olar oılap otyrmaǵan sııaqty.
Búkil el-jurttyń aldyna shyǵarda kim bolsa da: «Qalaı kıinemin?», «Ne aıtamyn?», «Sóılegen sózim qalaı bolady?», «Meniń bilimim, kórgendiligim qalaı?», «Jurt nemese artymnan ergender menen ne úırenedi?» dep oılaýy kerek. Ásirese kıiný mádenıetine asa mán berýi qajet.
Iá, qazir erkinbiz. Biraq onyń da óziniń shegi bolady. Men osy otyrǵan balalardyń kózinen Abaıdyń «Qarasózderin» oqyǵandaryn sezbeımin. Men bulardyń Shyńǵys Aıtmatovtyń nemese Muhtar Áýezovtiń, tipti qazirgi kúni kózi tiri Muhtar Maǵaýınniń de kitaptaryn oqymaǵanyn ańǵaramyn. О́kinishke qaraı, olardyń kózderinen nadandyq kóremin. Garmonııany túsinbeıtinin, konservatorııa bitirmegenin baıqaımyn. О́zderi sony baıqamaıtynyna qatty qynjylamyn.
Jalpy, sońǵy kezderi bizdiń qazaq televızııasy jastardy patrıottyq sezimge tárbıeleıtin baǵdarlamalardy berýdi qoıdy. Anda-sanda bolmasa, biz babalar jolyn, atalar erligin, óz tarıhymyzdy kógildir ekrannan kórýge zarmyz. Onyń ornyna, kereksiz nárseler kóp beriletin boldy. Qaı arnany qosyp qalsań da, bir jatqan shoý. Ol shoýdyń da máni men maǵynasy, taǵylymy bolýy qajet. Osyndaı habarlardy júrgizetin balalar, tym bolmasa, kórshi Reseıdegi Malahov pen Menshova júrgizetin baǵdarlamalardyń mán-mazmunyn qarasa qaıtedi eken? Olardyń qansha saýaty bar ekenin sezesiń, otyrysynan, sózinen, árbir sóıleminen kóp oqyǵanyn baıqaısyń. Al bizdiń shoýmender bolsa, sóılem quraý stılin meńgermegen. Kitap ustamaǵan. Olardyń mádenıetten habarsyz ekenin kórip, meniń, árıne, júregim aýyrady.
«Sahna mádenıeti» degen sóz qazir aıtylmaıdy. Búginde ádemi sahnalarymyz kóp. Biraq sol sahnaǵa keıbireýler qalaı bolsa, solaı shyǵyp, aıaqtaryn árpil-tárpil basady, uıatsyz qımyldar jasaıdy. Onyń ersi ekenin ózderi bilmeıdi. Basqalardan úırengende de táýir, jaqsy jaqtaryn úırený kerek shyǵar. Qazir sahnaǵa kim bolsa, sol shyǵady. Tipti ánshiniń qasyna barady. Selfı túsiredi. Gúl aparady. Áni men sózin bóledi. Kim bolsa, sol bizdiń qasıetti sahnamyzda qydyryp júredi. Bul, menińshe, mádenıetke, erkindikke, demokratııaǵa jatpaıdy.
Úlkenmen sóılesý, úlkenmen syrlasý, kórgendiden ónege alý qazir «modadan» qaldy. Bizdiń ulttyq qasiretimiz osynda jatyr. Biz Jańa Qazaqstandy olaı jasaı almaımyz. Eshteńe bilmeıtin, eshteńe kórmegen, basynan eshteńe ótpegen, ómir tájirıbesi joqtarmen Jańa Qazaqstan jasalmaıdy, aınalaıyndar. Aınalaǵa qarańdar. Tym bolmasa Konfýsııdi oqyńdar. «Babasy ne jasasa, atasy, atasy neni jasasa, balasy, odan nemeresi, urpaǵy jalǵastyrsa, sonda ult máńgi saqtalady» deıdi emes pe? Al sizder Konfýsıı turmaq, ózimizdiń Máshhúr Júsipti, tipti Muqaǵalı, Qadyr, Tumanbaı jyrlaryn da oqymaı, ózim án jazamyn, ózim óleń jazamyn deısińder. Sizderge oılanyńdar degim keledi. Meniń sizderdi kórip júregim aýyrady. Men mundaı saýatsyz urpaqpen Jańa Qazaqstan qura almaımyz-aý dep qorqamyn...
Meniń júregimdi aýyrtatyn jalǵyz bul habar emes. Jalpy, qazaq teledıdarynda súısinip qarap, adam oılanatyn nemese tebirenetin ne bar ózi? Qandaı jaqsy habar bar? Qaıda bara jatyrmyz? Ne bolyp kettik? Mundaı bereketsizdikpen biz qaı jerge baramyz? Erteńgi urpaqtyń jaǵdaıy qalaı bolady? Mine, osyny telearna basshylary oılanýy kerek.
Men atalǵan habardan ulttyq ánimizden nár almaǵan, ádebıetten alshaq qalǵan, opera men operettany da tyńdamaǵan, konservatorııanyń qasıetti qabyrǵasynan sabaqtaryn almaǵan, tek «ózimiz bilemiz» dep keýde soǵyp júrgen jaı ǵana boskeýde jigitterdi kórdim. Soraqysy sol, olar ózderi jaıly kitap jazbaq. Aldymen kitap jazý degenniń ne ekenin túsiný kerek qoı. Ol úshin úlken ádebı saýat pen zor jaýapkershilik qajet ekenin olar sezinip otyrǵan joq. Jazyńdar kitap. Biraq ony kim oqıdy? Kimge úlgi bolady? Ol kitappen ne aıtqylaryńyz keledi? Osy habardy kórip otyryp, «Eger ózderińiz áli eshkimnen eshteńe úırenbegen bolsańyzdar, kimge ne úıretesizder, qarǵalarym-aý?» dep aıqaı salǵym keldi. Olar ekranda máz bolyp otyr, al meniń ana júregim jylap turdy.
Búgin júdeńkirep qalǵan, aýyldarymyzda aqshasyn shashyp, áldekimder jep ketken, bosqa salynǵan mádenıet úıleri qańyrap bos tur. Olarda aýyl balalary baratyn san túrli úıirme joq. Ony júrgizetin ustazdardyń da qoldary bos emes. Olardyń da úmitteri úzilgen. Tek mekteptegi sabaqtaryn onlaın berýmen ýaqyttaryn ótkizip jatyr. Ustazdyń ózi qazir jyl saıyn oblys nemese respýblıka ortalyǵyna bilimin jetildirýge barmaıdy. Muǵalimderdiń ózderiniń de bilimi búgingi partada otyrǵan baladan aspaıdy. Sondyqtan bul úlken jumys, jan-jaqty oılanýdy qajet etetin sharýa. Osylaısha, biz Jańa Qazaqstanǵa daıyndyqsyz kelip otyrǵan sııaqtymyz.
Ustazdyń ózine de tálimger, úıretýshi kerek. Qazaq: «Qaıyq adassa, kemeden jol suraıdy» deıdi. Al biz «kemedeı» adamdardy qasterleýdi qoıdyq. Olar qazir bireýge sóz aıtýdan qaldy. Osynyń barlyǵy meniń júregimdi aýyrtady.
Jastar toıda aıtatyn, aqsha úshin oryndaıtyn «aıqaı» ánderin sahnaǵa shyǵardy. Mán-mańyzy joq ánderimen kórermendi, tyńdaýshyny «tárbıelep» boldy. Sońǵy jyldardyń ishinde kórermenderde de talǵam qalmady. «Qur aıqaı án be eken» dep Abaı aıtqan emes pe? Al bular sol qur aıǵaıǵa máz bolyp, qol soǵyp, ýaqytty bosqa óltirip júrip jatyr.
Sahna ánderi, klassıka degen nárselerdi uǵatyn kez áldeqashan jetti. Oǵan baǵyt-baǵdar berý kerek. Sahnada qoıylatyn konsertterge toıǵa daıyndalǵan fonogrammalardy qoıýǵa bolmaıdy. Osyny uǵatyn kez jetken sekildi. Biz búgingi tyńdaıtyn kórermendi, ásirese jas kórermendi baqytty ómir súrýge, sanaly, saýatty, mádenıetti bolýǵa mundaı sahnamen, mundaı mádenıetpen, mundaı mýzykamen úırete almaımyz. Mine, osyǵan da meniń júregim aýyrady.
Teledıdarda keıde ártúrli taqyryptaǵy habarǵa keletin nemese júrgizip otyrǵan qyzdarǵa da biraz pikir aıtqym keledi. Habarǵa kelip otyrǵan óner adamy nemese saıasatta júrgen, basqa da saladaǵy qyz balalar shashtaryn jaıyp keledi de, sóıleýdiń ornyna, sol shashtarymen alysady da otyrady. Qaıta-qaıta mańdaıyn sıpalap, kózine túsken shashty kótere beredi. О́ziniń ádeti bolǵanmen, kókjáshikti qarap otyrǵandarǵa óte ersi kórinedi. Shashymen alysyp otyrǵanda, aıtqan sóıleminiń ne basy, ne aıaǵy joq, «múgedek» tilmen birdeńe aıtqandaı bolady. Ásirese ana tilin durys bilmeýi, oǵan jańaǵydaı teris áreketteri qosylyp, ádemi bolyp kelgen qyzdardyń ózin súıkimsiz etip kórsetedi de, ne aıtqandary kórermenniń esinde qalmaıdy.
Júrgizýshi mádenıeti degendi kim qadaǵalaıtynyn taǵy da bilmeımiz. Sol habardyń redaktorlary, bolmasa basshylary baǵdarlamada ne bolyp jatqanyn qarap otyrmas pa? Ár habar saıyn jınalyp, pikir aıtpas pa? Búgin biz teledıdardy qossaq, Nurtileý Imanǵalıulyn, Beısen Quranbekti saǵynamyz. Olardyń ornyn basatyn jas jýrnalıster bar emes pe? Nege solar sekildi oıly, parasatty habarlardy kóptep shyǵarmasqa? Olardyń ornyn basatyn jas jýrnalıster bar emes pe? Nege biz sol jastarymyzdyń saýatyn, oqyǵanyn kórsetpeımiz? Olardyń bilimin kórsetetin shoýlardy uıymdastyrmaımyz? Túkke keregi joq, bosqa ýaqyt ótkizetin baǵdarlamalardyń qajeti bar ma, joq pa dep elep-eksheıtin kez kelgen sııaqty. Biz Uly dalanyń urpaǵyn eseıtýimiz kerek. Biz Uly dalanyń kórermenin oılandyrýymyz kerek. Bulaı júre berýge bolmaıdy. Endeshe, Jańa Qazaqstannyń jas urpaǵy osyny oılanýy qajet.
Júrgizýshiler men habar daıyndaıtyndardyń jazbalarynan da bizdiń jýrnalıstıkanyń deńgeıin ańǵarý qıyn emes. Al jýrnalıst bolý – jan-jaqty bolý, bárinen ozyq turý degen sóz. Ol úshin jýrnalısterge óte kóp oqý kerek. Bizdiń jýrnalıstıka fakýltetinde kóp nárse oqytylyp úlgermeıtin sekildi. Jýrnalıster óz betimen onyń bárin izdep taba almaıtyn sııaqty. О́ıtkeni bizdiń jýrnalıster kitaphanada otyratyn ýaqyt tappaıdy. Eń qyzyǵy, kitaphananyń ózinde jýrnalısterge ne oqý kerektigin taýyp beretin qyzmetkerlerdiń ózi jón silteı almaıdy.
Túk joq deýden aýlaqpyn. Biraq men keler urpaqty, jańa urpaqty saýatty, salaýatty, mádenıetti keıipte kórgim keledi. Olardyń arasynan nadandardy kórgim kelmeıdi. Sondyqtan olardyń is-áreket, júris-turys, adammen sóılesýinen, tipti kóshedegi kelbetteri men árbir qımylynan ulttyń namysyn oılaıtyn jastar retinde kórgim kelgendikten, solardyń kishkentaı kemshilikterine júregimdi aýyrtyp otyrmyn.
Sahna men teledıdardan ersi nárseledi úırengen jastar kóshede de ózin ersi ustaıdy. Olar eshkimnen yqpaıdy, qaımyqpaıdy, uıalmaıdy. Osy kúnderi olardyń aýyzeki sóıleýinen «uıat» degen sózdi estimeımin. Buryn uıat bolady degendi kez kelgen ortadan kóp estıtin edik. Bul sózdi qaı kezde de este saqtaý kerek. Meıli, úlken jıynǵa bar, sahnada tur, kóshede júr, úıińnen shyǵyp kórshińe barsań da, «Meniń júris-turysym, kıgen kıimim uıat bolmaı ma? Men qazaq degen ultqa, onyń aryna, namysyna, osy qalpymmen, júris-turysymmen nuqsan keltirmeımin be?» dep oılaný qajet. Osynyń bári bizdiń ulttyq damýymyzǵa, erteńimizge, egemendikti nyq saqtaýymyzǵa qajet nárse ekeni anyq. Mádenıette, sanada eshqandaı usaq-túıek bolmaýy kerek. Ásirese sahnaǵa, el aldyna shyǵatyn balalarymyz ózderine ár kez syn kózben qaraǵany durys. Sondyqtan da olar usaq-túıekti nasıhattaýdy qoısa dep edim.
Qazir mekteptiń ózinde Chehovtyń ne aıtqanyn jattamaıdy-aý deımin. Biz bolsaq, Tolstoıdy ashyp jiberip, «nemquraılyq satqyndyqtan jaman» degendi qoıyn dápterimizge qyzyl sııamen jazyp qoıýshy edik. Chehovtyń: «Adamnyń kıimi de, kelbeti de, oıy da sulý bolýy kerek» degen uly sózin jazyp alyp, jattap júretinbiz. Búgingi mektep oqýshylary ondaı aforızmderdi bólek oqyp, túsinbeıdi-aý deımin. Mine, osynyń barlyǵy meni kóp oıǵa qaldyryp, álgindeı jastardy kórip: «Apyr-aı, bular nege oqymaıdy? Bular nege mádenıetke umtylmaıdy?» dep júregim aýyrady.
Aqushtap BAQTYGEREEVA,
aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty
