Eki márte Keńes Odaǵynyń Batyry Talǵat Bıgeldınov týraly tolǵanys
Osy, Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn bir emes, eki ret alǵan qazaq az ba, kóp pe? Múldem qısynǵa kelmeıtin suraq. Ekeýdiń biri de emes, Birdiń ózi, naǵyz dúrdiń ózi Talǵat Bıgeldınov. Muny aıtyp eldiń esine salǵanda Amerıkany qaıtadan ashqaly otyrǵan joqpyz. Tek sonaý qaharly soǵys jyldarynda Stalınniń jarlyǵy boıynsha 80 jaýyngerlik ushýdy tabysty oryndaǵan ushqyshqa batyr ataǵy beriletin bolyp belgilengen eken. Al, bizdiń Talǵat aǵamyz bolsa, 305 márte jaýyngerlik tapsyrmamen ushyp shyǵyp, jaýǵa sonshama ret oıran salyp shaıqasqan, sonshama ret ólimmen bettesip, arpalysyp aıqasqan. Qarapaıym arıfmetıkaǵa salsaq ta, tórt nemese kem degende úsh márte Keńes Odaǵynyń Batyry bolǵandaı eken! Árıne, eki Juldyz da taqııamyzǵa tar kelmes. Kúpirlik bolmasyn, biraq kóńilde kúmán baryn qaıtip jasyraıyq. Qazaqqa odan artyqty qımaǵan, osy da jeter degen kerdeń pıǵyl da bolmaı qalmaǵan-aý dep shamalaımyz. Al myna eki márte batyr ataǵyn bermeske de Talǵattaı órenniń birinen biri asqan, tolastamaı údemelegen eren erligi erikke qoımaǵan. Shabytty shaǵyndaǵy bolat topshyly qyzylshyl qyran qaıtpas qaısarlyǵymen Juldyzdy julyp alǵan, ilip túsken.
Elestep ótti aldymnan
Jaraly jyldar beınesi.
Qasym Amanjolov.
Qyran búrkit qashanda márt keledi. Qyran mekeni qııada. Qyran ańsary – kún astyndaǵy sheksiz, shetsiz keńistik. Qyran samǵaýy zeńgir kóktiń tórinde. Qyrannyń shyrqaý bıikti kóksemeıtin kúni joq. Muzbalaq qyran tuǵyry – máńgilik muzarttar. Qazaqtyń tekti qyrany, jeti qat kókte jaýmen qısapsyz jaǵalasqanda júregi áste shaılyǵyp kórmegen, el baǵyna týǵan qaharman ulany Talǵat Bıgeldınov dańqynyń, sony súıinshilep qýanǵan halyq mereıiniń bıigi eki dúrkin Keńes Odaǵy Batyrynyń juldyzdarynyń sónbes jaryǵymen saralanady.
Qyran samǵaýynyń alǵashqy aq jolyn eske túsirsek, ol áýeli Saratovtyń arnaıy barlaýshylyq ushqyshtar avıamektebine oqýǵa jiberilgen eken. Ony bitirgen soń Chkalovtaǵy 3-shi bombalaýshy jáne 1-shi joıǵysh avıasııalyq ushqyshtar mektepterinde aspan qyrany mamandyǵynyń qyry men syryn táptishtep meńgerdi. Odan soń IL-2 shabyldaýshy ushaǵynda ushýǵa úırenýden ótti. Osynyń bárine uzyn-yrǵasy eki jarym jyl shamasynda ýaqyt ketti. Tek sodan keıin ǵana, 1942 jylǵy jeltoqsan aıynda Talǵat Bıgeldınov keıinnen 144-shi gvardııalyq dep atalǵan alǵy sheptegi 800-shi shabyldaýshy avıapolkke kelip qosylyp, sonyń quramynda soǵystyń sońǵy kúnderine deıingi búkil ot-jalyndy bastan ótkere keship ótti.
Osy arada Talǵattaı qyrannyń pyraǵy – IL-2 ushaǵyna sıpattama berýdiń kezi kelgen sııaqty. Jalpy, avıasııa shabýyldaýshy, joıǵysh, bombalaýshy, barlaýshylyq dep birneshe túrge bólinedi ǵoı. Sonyń ishinde shabýyldaýshy avıasııanyń negizgi mindeti jer betindegi jaýdyń adam kúshi men tehnıkasyn qurtý bolyp tabylady. Osy mindetti atqarýshy IL-2 ushaǵy eki zeńbirek, eki pýlemetpen jabdyqtalǵan. Jetkilikti mólsherde «Katıýsha» atymen reaktıvti snarıadtary men bombalary bar. Zeńbirek gashetkalaryn basyp oq atqan kezde syrt-syrt etken fotoqondyrǵylar qosa jumys isteıdi. Sóıtip, ol kezdegi IL-2 degenderińiz alapat kúsh-qarý sanalyp, olardy kórgende jaýdyń úreıi ushatyn.
Atap kórsetetin bir jaǵdaı sol, bolashaq batyrdyń ushý-tehnıkalyq daıarlyǵynyń ǵalamat tııanaqtylyǵy men tyńǵylyqtylyǵy. Bıgeldınovke berilgen sıpattama-minezdemelerden onyń qyrandyq qasıetiniń qalyptasqan nyshandary baıqalǵandaı. «IL-2 ushaǵyn meńgerýi tamasha. Ushýdy jaqsy kóredi, ushqan kezde sharshamaıdy. Eńbeksúıgish. Úırenýdegi uǵymtaldyǵy ǵajap. Áýede sabyrly, senimmen ushady» degen baǵalarǵa laıyqtylyǵyn ol soǵysqa kirgen alǵashqy kúnderde-aq dáleldeıdi.
Bir ǵajaby, Bıgeldınov úshin soǵysta úırený kezeńi, birtindep beıimdelý merzimi bolǵan joq. Alǵashqy shaıqastan-aq shyn máninde jaýǵa jasyndaı tıdi. 292-shi shabýyldaýshy avıadıvızııanyń burynǵy komandıri, avıasııa general-polkovnıgi, Keńes Odaǵynyń Batyry N.Kamanınniń kýáligine júginsek, tuńǵysh jaýyngerlik tapsyrmany oryndaý kezinde-aq onyń salǵan betten nysanaǵa sátti shúıilgendigi sonsha, bombalar benzın qoımasyna qolmen qoıǵandaı dáldikpen túsip, al ekinshi márte shúıilgende qarý-jaraq qoımasynyń kúlin kókke ushyryp órtep jiberedi. Kánigi ushqyshtardyń ózderinde de mundaı tas-túıin shalymdylyq sırek kezdesedi eken. Al, Bıgeldınov bolsa birden-aq kemel sheberlikke jetken. Sorǵalap quıylǵanda túlkiniń ǵana emes, arlan qasqyrdyń da belin úzip jiberetin qazaq qyranynyń alǵyrlyq qasıeti osyndaı bolsa kerek-ti.
Maıdandaǵy qazaq qyrany tynymsyz ushty. Ol shabýyl soqqylarynyń qapysyz sheberine, múltiksiz mergenine, ótkir janary qııadaǵyny shalatyn aspan barlaýshysyna aınaldy. Kók táńirisi qyran búrkit desek, sol qanqasap soǵystyń aspandaǵy aıqastarynyń qudiretti qyran búrkiti osy Talǵat edi. Kele-kele ony urystarǵa toptyń sardar serkesi etip salatyn boldy. Naq 1943 jyly maıdanger, aqyn Qasym: «Bilmeımin, qaıda joǵalttym, Seskený, qorqý degendi!» dep týra dál osy shaqta jaý aspanynda naızaǵaıdaı jarqyldap, jasyn oınata shańqyldaǵan jas qyran inisi Talǵatqa arnap aıtqandaı eken. Jańaǵy jarqyn tulǵa Kamanın: «Qazaq halqynyń osynaý dańqty uly kúres pen jeńisterdiń tamasha jolynan ótti. Men úshin onyń marapatqa, ofıserlik ataqqa usynylǵan qaǵazdaryna qol qoıý da bir ǵanıbet bolatyn edi», deıdi. Budan bizdiń qaısar batyrdyń ot keshken ortasyndaǵy syıly-súıkimdiligi de ańǵarylǵandaı.
305 ret jaýyngerlik tapsyrmamen ushyp urys salyp maıdandasty dep aıtýǵa ǵana ońaı. Basty gáp jan alyp, jan berise jaǵalasqan sol jantalastarda jeńip shyǵý bolsa, Talǵat soǵysta 305 ret jeńiske jetti, jaýynan mereıin 305 ret ústem etti. Erliktiń maqsaty árdaıym jeńiske jetip otyrý bolsa, sol qasıetti maqsat bıigine Bıgeldınov márttikpen kóterile bildi. Ol jer jastandyrǵan jaý sany, talqandaǵan tehnıka men jabdyq-jaraq, dushpandy oırandatqan shyǵyn molaıa berdi. Bir ózi alǵashqy on ushý joryǵynda-aq dushpannyń Demıan tobyndaǵy 10 avtomashınasyn, 2 zeńbirek, 4 dzotyn, 100 shaqty gıtlershil men bir joıǵysh-qyrǵıyn qurtyp jibergen. Sol erligi úshin eń alǵash ret II dárejeli Otan soǵysy ordenin aldy.
Harkovtegi jaý aerodromyn shabýyldaý kezinde jaǵdaıdyń asa kúrdeli qıyndyǵyna qaramastan, Talǵat Bıgeldınov zenıtkalardan jaýǵan qalyń oqtyń arasynan aman óte bilip, jeke ózi fashıstik eki ıstrebıteldi joıyp, birneshe bombalaǵyshyn zaqymdap qatardan shyǵardy. Osy Harkovtyń túbinde óz ushaǵy qulatyp túsirilgende, tirshilik taıtalasyndaǵy qyńbas qaısarlyǵy taǵy tanyldy. Jaý tylynda adasa júrip, azapqa tózgen jaraly saıypqyran ózin áldeqashan óldige sanaǵan úıirine qaıta qosylyp, saýyqqan soń shaıqas kóginde, saıys tórinde qaıtadan qıqýlap samǵady, jaý kózine ázireıildeı kórinip, ajal tóndirdi. «Meni atyp túsirgen er kim, sony kórsetińdershi?» deıtin nemis maıtalmanynyń sol kezderde Talǵattyń ónerine tabyndy demesek te, tańǵalǵany shyndyq. Bıgeldınov bara-bara urystarǵa shabýyldaýshy ushaqtardyń, ıaǵnı shtýrmovıkterdiń úlken toptaryn bastap shyǵatyn boldy. Qııan-keski qatal urystardyń ot-jalynynda shynyǵa tústi, shaıqastaǵy sheberligin sharbolattaı shyńdaı tústi, shabýyl soqqysynyń naǵyz soıqan kókdaýyl perisine aınaldy. «Ushatyn tank» atandyryp, IL-2 ushaǵyna da dem salyp, dańqyn shyǵarýshylar osy Talǵattar. Al nemis soldattary IL-2-lerge «Qara ajal» dep at qoıǵan eken.
Soǵysta erlik kórsetkishi jaýǵa keltirilgen shyǵynmen esepteledi. Tek Dneprdiń oń jaǵalaýynan plasdarm alý jolyndaǵy urystarda ǵana T.Bıgeldınov 10 tankti, 32 avtomashınany, 18 at-arbany, 8 zeńbirekti joq qylyp, 180 nemis soldatyn jer jastandyrdy, áskerı qoımalarda joıqyn órt shyǵardy. 1943 jyldyń jeltoqsanynda Talǵattyń zvenosy Shevchenko qalasy mańynda 16 joıǵysh ushaq, ıaǵnı ıstrebıtel qorǵaǵan, ásker, tehnıka men qarý-jaraq ákele jatqan úsh eshelondy talqandap, jaý ushaqtarynyń úsheýin qulatty. Jol isten shyǵarylyp, poıyzdar qozǵalysy toqtap, sonyń nátıjesinde dushpannyń belgilegen qarsy shabýylyn boldyrmaı tastady.
Aıta berse, mundaı mysaldar kópten de kóp. Jermen-jeksen etilgen tank kolonnalary, avtomashınalar kerýeni, qarý-jaraq pen benzın qoımalarynda qısap joq. Bul ǵajap erlikterdiń barlyǵy Talǵat aǵa shtýrmovıgi fotoapparatynyń sýretterinde pash etilgen, Uly Otan soǵysynyń jádigerli shejiresindegi ólmes, óshpes jyrdaı qattalyp saqtalǵan. Kúlli adamzattyń jan-júregine alapat jara túsirgen sol qandy qyrǵyn, qııapat soǵysta neshe nemis óltirilip, qansha parovoz ben qarý-jaraq qoımasy qıratylyp, neshe «Messershmıtt» atyp túsirilgeniniń dál esebine báribir jete almaspyz. Ony tizbeleı bergenmen erlik kıesin soldattyń ǵashyq jary joldaǵan kesteli oramaldyń shetine sýsardaı túıe de almaspyz. Bizge de Bıgeldınovtiń qansha jaýdy óltirgeni qyzyq emes, sol arqyly qansha otandas baýyrlarynyń ómirin saqtaǵany qymbatyraq. Qyran erliginiń urpaq jatqa aıtar ómir jyryna aınalýy da sondyqtan bolar.
Sol jyrdan bir mysal keltirsek, 144-shi gvardııa avıapolkiniń ardageri Iа.Shapochka Talǵat aǵamyz jóninde bylaı dep tebirenedi: «Bizdiń áýe armııasynda Bıgeldınov eń saıypqyran ushqysh-shtýrmovıkterdiń biri dep sanaldy. Ol polkymyz úshin ǵana emes, sonymen birge, dıvızııa, korpýs jáne búkil áýe armııasy úshin jáne tipti, jaıaý ásker bólimderi úshin de barlaý júrgizdi. Men naq osy Talǵat Bıgeldınov basqarǵan barlaý eskadrılıasynyń ushaqtaryn ushýǵa daıyndaǵanymdy maqtanysh etemin».
Iá, alyp-qosary joq rııasyz sezim, batyrǵa degen izgi iltıfat osylaı aqtarylǵan. Aılar óte berdi. Suńqar Talǵat Kalının, Voronej, Dalalyq, 2-shi jáne 1-shi Ýkraın maıdandaryndaǵy shaıqastarǵa qatynasty. Erlik qımyldary ulǵaıa berdi, batyrlyǵy men batyldyǵyna eshkim talas týdyrmady. Soǵys jyldarynda II dárejeli Otan soǵysy, eki márte I dárejeli Otan soǵysy, eki ret Qyzyl Tý, Aleksandr Nevskıı, III dárejeli Dańq, «Qyzyl Juldyz», «Jeńis» ordenderimen, Polıak Áskeriniń «Altyn Kresimen» marapattalyp úlgerdi. Abaısha tolǵasaq, súıinerge jarar uldy eli de súıdi. 1944 jyldyń 26 qazanynda KSRO Joǵarǵy Keńesi Tóralqasynyń Jarlyǵymen Talǵat Bıgeldınovke Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berildi, al 1945 jyldyń 27 maýsymyndaǵy Jarlyq onyń tósine ekinshi Batyr Juldyzyn jarqyrata taqty. Búkil soǵystyń ón boıynda jaý jaılaǵan jerlerdiń aspanynda jalpy jıyny 500 saǵattan astam ushqanda bir de bir ret baǵytynan jańylyp kórmegen baǵdarshyl boljampaz da bizdiń Bıgeldınov bolyp shyqty. Birinshi Ýkraın maıdanynda 420 jaýyngerlik ushýdy shyǵynsyz atqarǵan onyń eskadrılıasy polkta birinshi oryndy ustap turdy. Onyń jaýyngerlik is-qımylynyń asqan tıimdiligi men pármendiligin 158-shi joıǵysh ushaqtar avıapolkynyń komandıri Keńes Odaǵynyń Batyry gvardııa maıory N.Loshak, 152-shi gvardııalyq ıstrebıtelder avıapolkynyń komandıri eki dúrkin Keńes Odaǵynyń Batyry gvardııa maıory S.Lýganskıı rastap aıǵaqtady, fotobaqylaýlar kýálandyrdy. Oǵan Batyr ataǵy berilýin dańqty qolbasshylar armııa generaly R.Malınovskıı men marshal I.Konev jáne basqa ásker sardarlary qyzý qýattap qoldady.
Alǵashqy Batyr ataǵyna usynylǵan qujatta Talǵat aǵamyzdyń urystaǵy qaharmandyǵy neǵurlym dálirek sıpattalǵan dep oılaımyz. Onda bylaı dep kórsetilgen: «Birinshi gvardııalyq shabýyldaýshy avıakorpýstyń 800-shi polkiniń quramynda Kalının, Voronej, Dalalyq jáne 2-shi Ýkraın maıdandaryndaǵy urystarǵa qatysa otyryp, 155 jaýyngerlik ushý jasady. О́zi basqaratyn eskadrılıasymen 1670 jaýyngerlik ushýdy oryndap, birde-bir ret baǵdardan jańylmady, óz áskerlerine jańsaqtan soqqy jasaý oqıǵasyn boldyrmady. «Krýg» urys tártibimen jaýǵa soqqy jasaý jónindegi taktıkalyq tásildi tamasha meńgerip, neǵurlym tıimdi ári shyǵynsyz shabýyldy qamtamasyz etý úshin óz ushqyshtaryn osy tásilge kúndelikti úıretip otyrdy.
Sátti oryndalǵan 155 jaýyngerlik ushýda kórsetken erligi men jaýjúrektigi, jaýdyń bes ushaǵyn atyp túsirgeni úshin, Aleksandrııa, Znamensk, Kırovograd qalalaryn azat etý jolyndaǵy shaıqastarda qaharmandyq tanytqany úshin, bizdiń áskerlerdiń memlekettik shekaraǵa shyǵýy kezindegi urystarǵa qatysqany úshin, dushpannyń adam kúshi men tehnıkasyna oısyratqan úlken shyǵyn keltirgeni úshin – Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna laıyq».
Soǵys jyldarynyń sarǵaıǵan paraqtary osyndaı erlik syrlaryn shertedi. Ekinshi Juldyzǵa usynylǵan sıpattamada da jeke óziniń qanshama urys tehnıkasy men jaý áskerin joıǵandyǵy jóninde bultartpas derekter keltirilgen. Bul joly da Lvov-Sandomır operasııalary kezinde jeke ózi jáne top boıynsha 420 sátti jaýyngerlik ushýlarda kórsetken erligi men ójettigi jáne Vısla, Shpreıa, Neısa ózenderinen ótýdi qamtamasyz etkendigi, osynaý saıypqyrandyqtyń batyr ataǵyna ábden laıyqtylyǵy atap kórsetilgen.
Talǵat Bıgeldınov aspan shaıqastarynyń saıasat-syrlaryn, uńǵyl-shuńǵylyn jete meńgergen sańlaq boldy. Polshaǵa kirgen ýaqyt. Bir batalon Vısla ózeniniń ar jaǵyna ótip, Sandomır qalasy tusynan shaǵyn plasdarm alyp bekinipti. Nemister qaıtken kúnde de osy plasdarmdy qurtýdy oılaıdy. Talǵattyń bir ádeti, barlaýǵa túngi ýaqytta shyǵatyn. Bir joly tań atyp qalǵan kezde alystan burqyldaǵan shańdy kóredi. Anyqtap qarasa, 40 shamaly tank soqtyrtyp kele jatyr. Bizdiń plasdarmdaǵy batalonǵa 50 shaqyrymdaı qalǵan. Jetse boldy, taptap typ-tıpyl qylyp ótpek. Talǵat dereý jerge habarlaıdy: Rezeda! Rezeda! Men – Bıgeldınov! Osyndaı da osyndaı. Jaqyn mańdaǵy kez kelgen aerodromǵa qonyp, ushaqtar tobyn alyp shabýyldaýǵa ruqsat etińiz... Sol arada Talǵat aerodromǵa qonyp, janarmaı quıǵyzyp alady da, ázir turǵan 24 ushaqty bastap baryp álgi muzdaı qursanǵan tankterdiń tas-talqanyn shyǵarady. Sonda tankter plasdarmǵa 10 shaqyrymdaı jaqyndap kelip qalypty. Endi 10 mınýt keshikkende batalondy qurtady eken... Marshal Konevtiń aıryqsha alǵysyn alyp, yqylasyna bólengeni osy joly edi.
Dál Jeńis kúni, 9 mamyrda soǵystyń sońǵy núktesin qoıý qurmeti de qazaq qyranynyń peshenesine jazylypty. Sol kúni ertemen Talǵat komdıv Dolchenkodan: «Búkil eskadrılıańmen Praganyń kúngeı shetinen jer baýyrlap ushyp ót!» degen shuǵyl jaýyngerlik tapsyrma alady. Sóıtse, qalanyń ońtústik jaǵyna ornyǵyp alǵan bir eses dıvızııasy «sózsiz tize búgýdi» moıyndamaı, qarsylasyp jatqan kórinedi. Ústerinen qara bulttaı tónip Talǵat eskadrılıasynyń bolat berendi suńqarlary shúıile qaptap ushqanda jaý júıkesi byrt-byrt úzilip, soldattar úreıleri ushqannan tońqalańdap jata qalyp, qoldaryn kóterip berile bastady. Oq jumsamaǵan psıhologııalyq áýe shabýyly dittegen maqsatyna osylaısha jetti. Sonda qulaqtaǵy radıoqondyrmadan: «Molodes, Bıgeldınov! Zadanıe vypolneno! Vozvrashaısıa domoı!» degen komandıriniń sańqyldaǵan shat daýysyn estigen Talǵat suńqarlaryn sońynan ertip, soǵystyń sońǵy núktesin qoıyp, Drezden túbindegi turaqtaryna jeńis jalaýyn jelbiretip oralyp edi-aý.
О́tken jylǵy Jeńis kúni – 9 mamyr qarsańynda Almatydaǵy «Ǵylym ordasynda» bolǵan úlken kezdesýde batyrdyń kózindegi nurly shýaqty kórip kóppen birge qýanǵanym esime túsip otyr. Qyran samǵaýy halqynyń súıinýine jaraıdy-aq! Bárekeldi! Uzaǵynan súıindire bergeı. Toqsannan asqan qart qyran áli de samǵaýdan jazbaǵan. Erekshe taǵdyr enshilegen qazaqtyń osyndaı tekti qyrany bolǵanǵa myń shúkir. Qart qyranǵa qarap boı túzeıtin ulan-urpaqtarymyz mol bolǵaı...
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan».
ALMATY.
