Úkimet qaýlylarymen el ekonomıkasynyń barlyq salasyn damytýdy qamtıtyn baǵdarlamalyq qujattar qabyldanǵany belgili. Sonyń biri – «Sıfrlandyrý, ǵylym jáne ınnovasııalar esebinen tehnologııalyq serpilis» ulttyq jobasy. Atalǵan qujattyń «Ǵylym» blogynda otandyq ǵylymdy órkendetetin sharalar aıqyndalǵan. Osyǵan baılanysty Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Qanatuly Aımaǵambetovtiń bastamasymen Ǵylymdy damytýdyń 2022-2026 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy daıyndaldy.
Ǵylymdy respýblıkalyq bıýdjetten qarjylandyrý sońǵy eki jylda 2 esege ósti. Osy salany qarjylandyrýdy ishki jalpy ónimniń 1 paıyzyna jetkizý baǵytynda atqarylyp jatqan nátıjeli jumystar otandyq ǵylymdy damytýǵa úlken serpilis ákelýde.
Eger buryn granttyq qarjylandyrý konkýrsy 3 jylda 1 ret ótkizilse, 2020 jyly – 5, 2021 jyly 6 konkýrs ótkizildi. Bul óz kezeginde ýnıversıtettiń ǵylymı jobalaryn qarjylandyrý deńgeıiniń eleýli ósýine ákeldi. Mysaly, BǴM Ǵylym komıtetiniń granttyq qarjylandyrýy negizinde 2021 jyly 11 joba oryndaldy. Bul 2020 jylmen salystyrǵanda 20%-ǵa artyq. Aýyz toltyryp aıtarlyqtaı nátıjelerdiń birqataryna toqtalsaq: óńirdiń avıfaýnasy zertteldi; ekologııalyq taza jáne energııa únemdeıtin mıkrotolqyndy sáýlelený jaǵdaıynda karbon qyshqyly efırleriniń sıntezi alyndy; Lilos F1 qyzanaq býdanyn ósirýdiń ınnovasııalyq tehnologııasyn qoldaný boıynsha Aral óńiriniń fermerlik jylyjaı sharýashylyqtaryna engizýge usynym berildi; mektep oqýshylaryna arnalǵan HomeCasýe mobıldi qosymshasy jasaldy. Sonymen qatar sheteldik kitaphanalar men muraǵattar qorynan M.Shoqaıdyń qoljazbalary men maqalalary jınaqtaldy, tikeleı túpnusqasy negizge alynyp, osy kúnge deıin aýdarylmaǵan maqalalary alǵash ret qazaq tiline aýdaryldy; Egıpet Arab Respýblıkasyndaǵy Darýl-Kýtýb kitaphanasynyń qoljazbalar qorynan ǵylymda osy kúnge deıin aıtylmaǵan «Kıtab mýqaddıma» qoljazbasynyń mysyrlyq nusqasy tabylyp, sandyq kóshirmesi jasaldy; «Irshádýl-mýlýk» eskertkishiniń túpnusqasymen jumys júrgizilip, kodıkologııalyq, paleografııalyq, teolıngvıstıkalyq taldaý jasaý arqyly qoljazbaǵa qatysty jańa derekter anyqtaldy. Granttyq zertteýler nátıjesi boıynsha qazirdiń ózinde WoS jáne Scopus derektik bazalaryndaǵy jýrnaldarda 5 maqala, elimizdiń eń bedeldi ǵylymı basylymdarynda 29 maqala, 1 monografııa, 3 patent jarııalandy.
Bıyl jas ǵalymdar jobalaryn granttyq qarjylandyrý konkýrsyna 17 joba usynylyp, irikteýden ótken bizdiń 6 jas ǵalymnyń jobasy – búginde Ulttyq ǵylymı keńestiń qaraýynda. 2022-2024 jyldarǵa arnalǵan granttyq qarjylandyrý konkýrsyna ýnıversıtet ǵalymdary daıyndaǵan 40-tan astam joba usynylmaq. Odan bólek, oblystyq bıýdjetten bólingen qarajat negizinde jyl saıyn arheologııalyq qazba jumystary júrgizilýde.
Pandemııa ákelgen keleńsizdikterge qaramastan, Germanııanyń DFG gýmanıtarlyq zertteý qory jáne Tıýbıngen ýnıversıtetimen birlesken «Uly Jibek jolynyń soltústik aımaǵyndaǵy kóshpendiler memleketiniń qalyptasýy jáne ýrbandalýy: Erte orta ǵasyrlardaǵy Jankent qalasy (Aral teńizi aımaǵy, Qazaqstan)» atty úsh jyldyq jobany qorytyndyladyq. Nátıjesinde, eki arheologimiz jyl aıaǵynda Tıýbıngen ýnıversıtetinde doktorlyq dıssertasııalaryn qorǵamaq.
Eýroodaqtyń granttyq «Kókjıek-2020» zertteýler jáne ınnovasııalar baǵdarlamasy boıynsha «Innovasııalyq sýdaerigish fıtomaterıaldar – Alsgeımer jáne Parkınson aýrýlarynyń aldyn alý úshin ıngıbıtorlar» atty alys jáne jaqyn shetelderdiń jetekshi joǵary oqý oryndary men ǵylymı ortalyqtarynyń ǵalymdarymen birlesken tórtjyldyq joba jalǵasýda.
Ǵylymı zertteýler nátıjeleri boıynsha ýnıversıtet ǵalymdarynyń WoS jáne Scopus derektik bazalaryndaǵy jýrnaldarda 100-den asa maqala jarııalandy. Osy bazalarda 110-nan astam oqytýshynyń Hırsh ındeksi aıqyndalǵan. Monografııalar, oqýlyqtar men oqý quraldary, ónertabystarǵa alynǵan patentter sany da jyldan-jylǵa artyp keledi. 2021 jyldyń qorytyndysy boıynsha 8 oqytýshymyz PhD doktorlyq dıssertasııalaryn qorǵady.
BǴM JOO-nyń qyzmetin otandyq ǵylymı-zertteý ınstıtýttarymen ıntegrasııalaýdy iske asyrýdy 2022 jyldyń basty baǵyttarynyń biri retinde qarastyryp otyr. Biz bul jumysty dereý qolǵa alyp, búginniń ózinde 21 otandyq ǵylymı-zertteý ınstıtýttarymen baılanys ornatýda.
Ýnıversıtettiń bıznes ókilderimen yntymaqtastyǵyn damytý kún tártibinde ótkir tur. Bul turǵyda iri bıznes ókilderimen yntymaqtastyq boıynsha jol kartasy daıyndalyp, soǵan sáıkes jumystar júrgizilýde. Sonyń ishinde óńirdegi iri kompanııalardyń óndiristik problemalaryn sheshýge baǵyttalǵan ǵalymdarymyzdyń ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik konstrýktorlyq jumystary erekshe mańyzǵa ıe. Osyndaı jobalarymyzǵa «PetroQazaqstan Qumkól Resorsız» AQ, «QOR» Munaı kompanııasy» AQ qarjy bólse, «QýatAmlonMunaı» BK» JShS,«Torǵaı Petroleým» AQ kompanııalary qyzyǵýshylyq tanytýda. Kúni keshe «Torǵaı Petroleým» AQ kompanııasynyń geologııa jáne damý jónindegi dırektory A.Ermakov bastaǵan bilikti mamandarmen kezdesýge bir top ýnıversıtettiń jetekshi ǵalymdaryn bastap bardym. Ǵalymdar uńǵymany ıgerý kezinde burǵylaý eritindisindegi toltyrǵyshtyń granýlometrııalyq quramyn ońtaılandyrý, sýdyń tutqyrlyǵy men munaıda erigen zattardyń konsentrasııasy arasyndaǵy baılanysty anyqtaý, Qyzylorda oblysy ken orny topyraǵyna radıonýklıdterdiń tehnogendik áserin tómendetý, perspektıvti tyńaıtqysh-bıochardy lastanǵan topyraqtyń sapasyn jaqsartý úshin qoldaný, t.b. taqyryptaǵy ǵylymı zertteýleriniń nátıjelerin baıandady.
Jańashyl ǵalymdarymyz ázirlegen «Kúrish sabanynan sellıýloza alý tehnologııasyn ońtaılandyrý», «Antıseptıkalyq ónimder óndirý» jáne «Baqsha daqyldarynan eksperımenttik úlgilerdi alý» jobalary kommersııalandyryldy.
El Prezıdentiniń «Jańa jaǵdaıdaǵy Qazaqstan: is-qımyl kezeńi» atty Joldaýynda álemniń ǵylymı ortalyqtarynda jyl saıyn 500 ǵalymdy taǵylymdamadan ótkizý mindeti qoıylǵany belgili. Bizdiń ýnıversıtettiń 7 ǵalymy qańtar aıynda úsh kezeńnen turatyn irikteýden ótip, AQSh, Germanııa, RF, Belarýs elderinde bir jyldyq taǵylymdamadan ótý múmkindigine ıe boldy. Solardyń ishinen
5 ǵalymymyz búginde sheteldik ǵylymı ortalyqtarda kásibı quzyrettiligin damytýda.
О́z isine shynaıy berilgen jáne ǵylymdy damytýǵa úlken úles qosqan ǵalymdar – maqtanyshymyz. Elimizdiń barsha ǵalymdaryna Jańa Qazaqstandy qurý jolynda tyń ıdeıalar men jasampaz jańalyqtar tileımin!
Beıbitkúl KÁRIMOVA,
Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda ýnıversıtetiniń Basqarma tóraǵasy – rektory
