Abyroıly azamat

«At aýnaǵan jerde túk qalady» deıdi halqymyz. Amankeldi Tóleýbaıuly – kıeli Qıma jerinde ómirge kelip, ata jolyn berik ustaǵan tekti áýletten órbi­gen. Ákesi Tóleýbaı men anasy Maǵ­rıpa qarapaıym, qanaǵatshyl, qaıy­rymdy adamdar bolǵan. Ekeýi Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń aldynda otaý qurady. 1942 jyly Tóleýbek qarııa áskerge alynyp, Lenıngrad maıdanyna túsedi. Soǵys aıaqtalǵansha jaýyngerlik boryshyn atqarǵannan keıin, taǵy bir jyl áskerde bolyp, elge 1946 jyly oraldy. Qandy qyrǵynnan aman kel­dim dep, saǵyntyp týǵan tuńǵysh er balasynyń atyn Amankeldi qoıady.

Ol Selınograd aýylsharýashylyq ınstıtýtyn bitirgesin, alǵashqy eńbek jolyn − Jaqsy aýdanyndaǵy «Esil» keńsharynan bastady. Aldymen bólim­she zootehnıgi, keıin meńgerýshi bolyp, sha­rýashylyqtyń qyr-syryn úırenedi. Odan soń Jaqsy, Qıma aýdandarynda komsomol uıymyn basqaryp, jastar­men qoıan-qoltyq jumys istep, jańa­shyl isterge bastamashy boldy. Uıymdastyrýshylyq qabiletin shyńdady. Endi ony aýdan basshylyǵy sol kezdegi qalyptasqan tártippen par­tııalyq qyzmetke tartyp, Qıma aýda­nyndaǵy «Keńaral» sovhozyna partııa komıtetiniń hatshylyǵyna jiberdi. Osy qyzmette júrgende ıdeologııany ǵana emes, sharýashylyqty da jetik meń­ge­rip, jurtshylyqtyń alǵysyn aldy. Jıyn­darda eldiń tolǵandyrǵan máse­lesin batyl qozǵap, oılaryn ashyq aı­typ, oblys basshylarynyń kózine tústi.    

Ásirese onyń basshylyq qabileti men iskerligi Torǵaı oblysynyń Aman­gel­di aýdanyndaǵy endi ashylǵan «Qa­ra­torǵaı» keńsharynyń dırektory bolǵanda keńinen tanyldy. Jańadan qurylǵan sharýashylyqtyń alǵashqy qazyǵyn qaǵyp, irgesin bekitýge kóp kúsh jumsady. Keńshar ortalyǵyn salýǵa stýdentter otrıady men 400-ge jýyq adamy bar birneshe qurylys brıgadasyn jumyldyrdy. Bir jyl ishinde 200-ge jete turǵyn úı, eki qabatty orta mektep, sovhoz keńsesi, eki qabatty sán­­di klýb, tehnıkalar turatyn úlken ga­raj, mashına-traktor sheberhanasy jáne tokorlyq seh salyndy. Sóıtip, «Qa­ra­torǵaı» keńshary bas-aıaǵy 4-5 jyl ishinde Amangeldi aýdanyndaǵy qýatty sharýashylyqtyń birine aınaldy. Astyq ósirý men tól alýdan aýdan sharýashylyqtarynyń aldynan kórindi. Jergilikti jurtty baý-baq­sha egýge tartty. Jańa sharýashylyq qurylys salý sapasynan oblystaǵy eń tańdaýly úsh sovhozdyń biri atandy. Jańa keńshardy aıaǵynan turǵyzyp, túzý jolǵa salǵannan keıin Amankeldi Tóleýbaıuly Amantoǵaı jáne Arqalyq aýdanynda aýyl sharýashylyǵy basqar­masynyń basshysy boldy. Bul jerde de kúndiz-túni qazandaı qaınap jatatyn sharýashylyq jumysyn jaqsartýǵa jan salyp, qyzmet istedi. Sosyn kóp uzamaı Torǵaı oblystyq aýyl sharýashylyq basqarmasynyń basshysy, jaqynda ǵana ómirden ozǵan asyl aǵamyz Keńes Áýbákirovke birinshi orynbasar bolyp taǵaıyndaldy. Bul qyzmetti de ol jatyrqaǵan joq. Oblystyń ońtústik, soltústik aýdandarynda eńbek etip, jergilikti halyqtyń tynys-tirshiligin jaqsy bilgendikten oǵan onsha qıyndyq týdyrmady. Osy qyzmetti abyroımen atqarǵanyn oblystyń Oktıabr aýda­nyndaǵy bir keńshardyń bas ekonomısi bolǵanymda ózim kózimmen kórdim. Keıi­nirek keńshar dırektory qyzmetine taǵaıyndalar kezde qabyldaýynda bolyp, aldynan óttim. Sonda onyń aýyl sharýashylyǵyn jetik biletin basshy ekenin baıqap, adamgershilik qasıe­tine tánti boldym. Biraz ýaqyttan keıin Amankeldi Sadyrbekov Amangeldi aý­dan­dyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp saılandy. 1916 jylǵy Torǵaıdaǵy ult-azattyq kóterilisi bolǵan, Amangeldi, Keıki, Ábdiǵapar sekildi arystar týǵan ólkege kelgen jas hatshy jańa qyzmetke qulshynyspen kiristi. Bul aýdannyń tarıhy tereń bolǵanymen, problemasy kóp, sol jyldary damýy kenje qalǵan respýblıkadaǵy 30 aýdannyń biri bolatyn. Aldymen ol jergilikti kadrlarǵa arqa súıep, sonymen birge oblys kólemindegi isker jigitterdi aýdanǵa shaqyryp, óńirge lep ákeldi. Oǵan jergilikti halyq alǵa­­shynda tosyrqap qaraǵanymen, onyń jańasha oılaıtyn iskerligin kórip, jurtshylyq jyly qabyldady. Burynǵy bastalǵan jumystardy jalǵastyryp, aýdannyń ekonomıkasy men áleýmettik salasynyń tamyrlaryna qan júgirtip, turmys-tirshiligine oń jańalyqtar men ózgerister ákeldi. Ásirese mal sharýa­shylyǵyn damytýdyń jolyn keńinen qarastyryp, shopandarǵa nazar aýdarylyp, qoldaý kórsetildi. Eńbekti yntalandyrý birinshi kezekke qoıyldy. Eńbek adamdarynyń alatyn tabysyn jetken jetistigimen baılanystyryp, aýylda jańa reformalardy júzege asyrdy. Mal ósirý tásilderinde ozyq ózgerister taratyldy. Batyr atyndaǵy aýdan oblystaǵy ekonomıkasy damyǵan ozattar qataryna qosyldy. 1988 jyldyń qorytyndysynda Amangeldi aýdany Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Ko­mıtetiniń aýyspaly Qyzyl týyn jeńip alyp, aty respýblıkanyń Altyn kitabyna jazyldy. 1989 jyly aý­dan mal ósirýshiler boıynsha ár 100 saý­lyqtan 95-ten tól alyp, nátıjesinde Búkilodaqtyq sosıalıstik jarystyń jeńimpazy boldy. Sonymen qatar jergilikti aýyldar úlken qurylys oryn­daryna aınaldy. Turǵyn úıler men áleýmettik nysandar salyndy, jol qu­ry­lysy qarqyndy damydy. Aýyldar arasyna jol, kópirler salynyp, aýdanmen berik qatynas ornatylypty. Mádenı oshaqtar, eńseli sport kesheni boı túzedi. Aýdan ortalyǵynyń kelbeti ózgeshe jańǵyrdy. Amangeldi aýdanynda qyzmet atqarǵan jyldary ol óziniń is-tájirıbesin, bilim-biligin keńeıtip, qaımaǵy buzylmaǵan qazaqy ólkede ulttyq salt-dástúr men ádet-ǵurypty, minez-qulyqty tereń meńgerdi. Kópti kórgen qazynaly qarııalarmen jaqyn aralasyp, solardyń batasyn aldy. Qysqasy, batyr atyndaǵy aýdan ekonomıkasy men rýhanı ómirin arttyrýǵa laıyqty úlesin qosty.

1990 jyly Torǵaı oblysy qaıta ashylǵan kezde Ábekeń oblystyq agro­ónerkásip kesheniniń basshysy jáne oblystyq atqarý komıteti tóraǵasynyń birinshi orynbasary qyzmetine keldi. Bul óte kúrdeli qıyndyqtar beleń alǵan ýaqyt edi. Keńes Odaǵynyń quldyraýy bastalǵan kezde jańa qurylǵan oblysty kóterý ońaı emesi anyq. Ol osy jaýapty synnyń bel ortasynda júrdi.

Elimiz egemendigin jarııalap, jańa dáýirge bet burǵan kezde memlekettik múlikti jekeshelendirý máselesi aldyń­ǵy qatarda turdy. Respýblıkalyq Mem­lekettik múlik komıtetiniń tóraǵa­sy, Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary qyzmetin atqaryp júrgenimde, onyń adaldyǵy men tájirıbesin eskerip, Torǵaı oblysy memlekettik múlik komı­teti tóraǵasy, oblys ákiminiń birinshi orynbasary qyzmetine shaqyrdym. Ol osy bir syndarly sátte oblysta naryqtyq ekonomıkalyq qatynasty engizý isine jetekshilik jasady. Shyn­dyǵyn aıtqanda, memlekettik múlikti jekeshelendirý elimizdiń tarıhynda buryn bolmaǵandyqtan, bul salada kóp izdenip, jańa ádis-tásilder paıdalaný kerek boldy. Tipti osyndaı qyzmet ja­saý­ǵa daıyn mamandar bizde múlde joq edi. Bárimizdiń sana-sezimimiz ben kózqarasymyz jáne jumys tásilimiz Keńes Odaǵy kezinde qalyptasqan. Son­dyqtan da jumys barysynda Ábe­keń josparlanǵan ózgeristerge syn kózimen qarap, jan-jaqty saraptap otyrdy. Jańalyqtardy quptap, ony is júzine asyrýǵa baryn saldy. Adal­dyǵy men parasattylyǵy jańa ju­mysqa beıimdiligin kórsetti. Onymen birlesip, kóptegen máselelerdiń sheshý jolyn izdedik. Kemshilik te boldy. Ábe­keń­niń ashyq aıtqan syndary, batyl usynystary qajet jerinde káde­ge de jarady. Azamattyq pozısııasy myqty, minezi týrashyl Ábekeńniń keı­bir oılary kóńilime de qondy.Aýyl sharýashylyǵyn jekeshelendirý kezinde onyń kóńilinde biraz kúdik bolǵanyn bilemin. Bir jaǵynan, ózi istegen keńshar júıesin qımady. Al ekinshi jaǵynan, ózgerister kerektigine kózi jetti. Jan-jaqty saraptap, baısaldy reformalar jasaýdy quptady. Bilikti basshy sharýa qojalyqtaryn biriktirý qajettigin aıtty. Bul usynysy qazirgi kúnde de óz mańyzyn joıǵan joq.

Torǵaı oblysy jabylǵannan keıin Amankeldi Tóleýbaıuly Prezıdent Ákim­shiligine memlekettik ınspektor qyz­metine taǵaıyndalyp, Batys Qa­zaq­­stan, keıin Aqmola oblystarynda Prezıdenttiń ókili bolyp qyzmet atqardy. Bul orynda da ol mol táji­rıbesiniń arqasynda nátıjeli jumys istedi. Birer ýaqyt Shyǵys Qazaqstan oblysy ákimshiliginiń Astanadaǵy óki­li boldy. Sol kezde oblystyń problemalaryn sheshýge belsene qatysty.

Ol osy dárejege óz eńbegimen jetse de, qyzmet barysynda qoldaý bildirip, aǵalyq aqylyn bergen, burynǵy Torǵaı oblysynyń basshylyǵynda bolǵan E.Áýelbekov, O.Qýanyshev, M.Saǵdıev, О́.Jánibekov, K.Áýbákirov, K.Ýkın sekildi azamattardan tálim-tárbıe al­ǵa­n­yn aýzynan tastamaı, olardyń qaıratkerligi men eńbegin keıingi urpaqqa úlgi-ónege etip júredi. Ábekeń qyzmette ǵana emes, otbasynda da baǵy janǵan azamat. Asyl jary Qarlyǵash ekeýi elý jyldan asa birge ómir súrip, bala tárbıe­lep, nemere-shóbere súıgen ata-áje bolyp otyrǵan úlken áýlettiń ıesi. Onyń dosqa adaldyǵy da jan súısintedi. Jerlesteri Ábekeńdi alǵys arqalaǵan azamat deıdi. Alǵys − adamnyń abyroıyn asqaqtatady.Odan artyq adamǵa qandaı baǵa kerek...

Jánibek KÁRIBJANOV,

Memleket jáne qoǵam qaıratkeri