Tarıhtyń tiri kýási

Búginde seksenniń segizine kelgen Harıton Vasılevıch Syr jurtshylyǵyna tanymal adam. Ony biletin úlken de, kishi de syılap turady. О́zi óte mádenıetti, bııazy, sypaıy adam bolǵan soń da shyǵar, qazaǵy men orysy, koreıi ne basqa ulttyń ókili bolsyn Harıton aqsaqaldyń aldyn kesip ótpeıdi. O kisiniń azan shaqyryp qoıǵan aty Ge Hak Rım. 1937 jyly Qıyr Shyǵystan Qyzylordaǵa ata-anasymen birge jer aýdarylyp kelgen. Ákesi Ge Bon Ý Koreıada týǵan eken. Kedeı otbasynda ómirge kelipti. Orta mektepti bitirgennen keıin dáýleti jetpegen soń sol kezdegi úrdis boıynsha Eýropaǵa ne Amerıkaǵa ketip bilim ala almaǵan. О́zi oqyǵan mektepke jumysqa ornalasqan. Solaısha, óz bilimin ózi jetildiredi. Keıinnen saıasatpen aınalysady. Koreıany japon basqynshylarynan azat etýge belsene aralasady. Koreıanyń kommýnıster partııasyna múshelikke enedi. Jastaıynan ómiri arpalysqa toly bolady. Koreıanyń ýaqytsha úkimeti qurylǵanda sonyń qataryna enedi. Búgingi tilmen aıtsaq, baspasóz hatshysy qyzmetin atqarady. Ýaqytsha úkimet ony Máskeýge oqýǵa jiberedi. Biraq jete almaıdy. Orta jolda abaqtyǵa qamalady. Sodan Reseıde qalyp qoıady. Aqyr sońy Qıyr Shyǵysqa baryp turaqtaıdy. Sonda júrgen kezinde Qazaqstanǵa jer aýdarylady. – Qyrkúıektiń shýaqty kúnderiniń biri edi. Bizge jolǵa jınalýǵa buıryq berildi. Bir aýyl tutastaı koreıler tura­tyn edik. Bárimizge jolǵa qajetti zattarymyzdy jınaý tapsyryldy. Men ol kezde 11 jas­ta bolatynmyn. Úlkender kıim-keshegin býyp-túıip, qolda bar azyn-aýlaq malyn soıyp, artylǵanyn satyp, ábigerlenip qaldy. Biz sekildi oıyn balalary buǵan shyn qýandyq. Áıteýir alaqandaı aýyl­dan uzap shyǵatynymyzǵa mázbiz. Bárimizdi vagondarǵa bólip tıedi. Qaıda bara jatqanymyzdy, ne úshin kóshkenimizdi bilmedik. Uzaq júrdik. Sol jolda eń alǵash ret Baıkaldy kórdim. Tas laqtyryp oınaǵanymyz áli esimde. Árbir stansa saıyn toqtaımyz. Biraq bizdi vokzalǵa jaqyndatpaıdy. Taýarly poıyzdarmen qatar turamyz. Sol júrgennen jıyrma kún jolda boldyq. Kelgen jerimiz Qyzylorda qalasy eken, – deıdi ardager ótken kúnderin eske alyp. Qıyr Shyǵystan aýǵan kárister qalada eki aptadaı ǵana turaqtaıdy. Sonan soń irgedegi Syrdarııa aýdanynan jer bólip, sonda qonystandyrady. Al Gen Bon Ýdyń otbasy qalada qalady. Sebebi, Harıton Vasılevıchtiń ákesi muǵalim bolatyn. Qaladaǵy koreı mektebinde ustazdyq etedi. О́mir tarıhy týraly sóz etip otyrǵan aqsaqal jyly ǵana jymıdy. Esine áldene túskenin baıqaıtyndaımyz. Sosyn sózin odan ári jalǵady. «Biz kelgende eldiń arasynda jel sóz tarapty. «Oıbaı, ne deısiń, myna kelgender adam etin jeıdi eken», degen. Sodan qazaqtardyń barlyǵy bizdi alapes kórgendeı aınalyp qashady. Jaqyndamaıdy. Keıinnen onyń qańqý sóz ekenin bildi ǵoı», deıdi Ge Hak Rım. Jer aýyp kelgen koreıler birden egin salady. Kókónisterin ósirip, jemisin jeı bastaıdy. Sonda jergilikti ult «mynalar shóp jeıdi eken» dep kúlipti. Áńgime osy tusqa kelgende: «Qazaqtar koreılerdiń adam emes, shóp jeıtinin bilgende qatty tańǵalǵan eken ǵoı», dep jatyrmyz. Aqsaqal rıza bolyp kúlip aldy. Bir jyldan soń qaladaǵy koreı mektebi jabylypty. Solaısha, oqýshylardyń barlyǵy orys orta mektepterine aýys­tyrylady. Besinshi synypqa deıin ana tilinde bilim alǵan balaǵa bul qıyn tıedi. Onyń ústine bir aýyz oryssha bilmegen soń sabaqqa degen yntasy birjolata joǵalady. Eń qıyny, bul da emes. Ákesi jumyssyz qalady. Bir otbasynyń asyraýshysy tabys kózinen aıyrylyp, ártúrli jumystarǵa jegiledi. «Osyndaı qıynshylyq kezde biz qazaq halqynyń qamqorlyǵyn erekshe kórdik. Qoldaryndaǵy bir úzim nanyn bizben bóliskenin qalaı umytarsyń?! «Ashtyqta jegen quıqanyń dámi tańdaı­­­dan ketpeıdi» degen ǵoı. Osy ras sóz», deıdi qarııa. Búgingi kúnniń bıiginen qaraǵanda, Ge Hak Rım talaı zobalań zamannan ótkenin aıtady. Ashtyqty da, jappaı qýǵyn-súrgindi de, ekinshi dúnıejúzilik soǵysty da kóredi. Osynyń bárinen aman ótip, myna beıbit te berekeli zamanǵa jetkenine shúkirshilik etedi. – El ishindegi dúrbeleńniń barlyǵy halyqtyń arasyndaǵy alaýyzdyqtan bastalady. Ulttar bir-birimen dúrdaraz bolyp, aýyzbirlikten ada qalypqa ense, onda onyń sońy jaqsylyqqa aparmaıdy. Shyny kerek, «halyqtar dostyǵynyń mekeni» delingen Keńes Odaǵynyń ózinde dál qazirgi Qazaqstandaǵydaı jaǵdaı bolǵan joq. Bir ultty ekinshisinen kem sanaý bar edi ol kezde. Al qazir Qazaqstanda barlyq ult pen ulystyń ókili teń quqyly. Eshkim eshkimdi kemsitip ne kózge shuqyp jatqan joq. Dál osy jerde Elbasynyń tikeleı bas­tamasymen ómirge kelgen Qazaqstan halqy Assambleıasynyń atqaryp otyrǵan róli orasan zor. Bul ózi álemde balamasy joq qurylym ǵoı. Mine, endi osy ınstıtýttyń jumysy álemdi qyzyqtyryp jatyr. О́zge memleketter osy qurylymdy zertteý ústinde. Osynyń ózinen-aq Qazaqstannyń óte durys baǵytta damyp kele jatqanyn baǵamdaı alasyz. Eń ǵajaby, 1937 jyly men alǵash kórgen qazaq pen qazirgi qazaqty salystyrýǵa múldem kelmeıdi. Osy aralyqta qazaq halqy mádenı-rýhanı jaǵynan da, saıası-áleýmettik turǵydan da qatty ósti. Ásirese, Táýelsizdik jyldarynda qazaq halqy jańasha túledi. Oılaý órisi keńeıip, memleketshildik rýhy ulǵaıyp, osynaý ulan-baıtaq jerdi aman saqtap, ondaǵy 130-dan astam ult pen ulystyń barlyǵyn teńdeı ustap, tutastyǵyn nyǵaıtý jolynda aıanbaı eńbek etip keledi. Bul rette Nursultan Ábishulyndaı kóregen basshynyń aty tarıhta altyn áriptermen jazylatyny haq, – deıdi shejire qart. 44 jyl boıyna Jańaqorǵan aýdanynyń Tómenaryq aýylynda taban aýdarmastan jumys istegen Ge Hak Rım ákesi kórmegen jaqsylyqty kórip otyr. Sebebi, 1995 jyly Koreıa memleketi onyń ákesine ult-azattyq kúres jolyndaǵy eńbegi úshin «Táýelsizdik» ordenin beredi. Onyń káris halqynyń tarıhy, tildik qurylymy týraly zertteýlerin basyp shyǵarady. Al ózi Qazaqstan halqy Assambleıasynyń kezekti bir sessııasynda Elbasynyń qoly qoıylǵan Qurmet gramotasyn ıelenedi. «Bul – meniń ómirimdegi eń úlken qurmet», deıdi ol qurmet qaǵazyn kórsetip. Erjan BAITILES, «Egemen Qazaqstan». Qyzylorda oblysy.