Osy maqal-mátelderdiń mazmunyna tereńirek úńilsek, túbi bir túrki jurty bir odaqqa birikkende ortaq urany alash bolǵanyn, túrki áleminiń ata jurtynda qalyptasqan qazaq halqynyń ortaq uranyna aınalǵanyn kóremiz. «Keregemiz aǵash» degendi meńzep otypǵany kıiz úıdiń kóshpeli halyq ómirindegi ǵasyrlar boıy paıdalanǵan, kóshi-qonǵa yńǵaıly úıi bolǵandyǵyn dáleldeıdi.
«Kıiz – týyrlyqty qazaqpyz» maqaly qazaqtyń turmys saltynan týǵan. Qoıdyń júninen qalyń etip basylyp, kıiz úıdiń keregesine tańylǵan qalyń kıiz – týyrlyq jazda ystyqty, qysta sýyqty ótkizbeıdi. Baspanasy kıiz úı bolǵandyqtan, osy maqal halyq arasyna keńinen tarap qazaqtardyń týyrlyqtaı shydamdymyz degen oıyn bildirse kerek [1, 125].
Joǵaryda keltirilgen maqal-mátelder qazaq jik-jikke, rý-rýǵa bólinip, til tabysa almaǵan jaǵdaıda aqyl berip, jol kórsetip, yntymaqqa, el bolyp tý kóterýge, birin-biri qoldap, qorǵap kótermeleýge shaqyrady. Túbimiz bir dep oı salady, aǵaıyn aǵaıynmen arazdaspasa dep, shyqqan tegin esine salyp, aqyl-ósıet aıtady.
«Alash» etnonımi bizdiń halqymyzdyń ejelgi etnıkalyq tarıhymen tyǵyz baılanysty ataý ekendigin qolda bar derekter dáleldep otyr. Sondyqtan da etnıkalyq tarıhty jazǵanda bul máseleni aınalyp óte almaımyz. Tarıhymyzda tipten belgili bir kezeńderde «alash» ataýynyń keıingi «qazaq» ataýy qoldanylatyn maǵyna arnasynda áreket jasaǵanyn baıqaýǵa bolady.
«Qazaqstan ulttyq ensıklopedııasynda» «alash» uǵymyna mynadaı túsiniktemeler berilgen: «Alash (ejelgi túrik sózi – baýyrlastar, qandastar, týystar) – kóne zamanda, túrki halyqtary bóline qoımaǵan qaýym kezinde dúnıege kelgen uǵym [2, 78]. Orta ǵasyrlyq jáne odan erte kezeńdegi derekterde qazaqtyń óz aldyna el bolyp handyq qurǵanǵa deıingi ejelgi taıpalarynyń ortaq ataýy. Alash aty tarıhta kezdesetin eń kóne ataýlardyń qataryna jatady. Mońǵol-tatar – qazaq shejirelerinde Alash (Alashy) han týraly aıtylady. Bul aıtylǵandar tym jalpylama jáne «Alash» etnonıminiń mán-maǵynasyn naqty ashyp bere almaıdy. Munda «Alash» degen ne sóz?» degen basty saýalǵa naqty jaýap joq.
«Alash» ataýy kóbine «Alty Alash» uǵymymen qatar qoldanylady. Osy uǵymdardyń tarıhı tamyrlaryn ejelgi túrki dáýirinen izdestirip júrgen zertteýshilerimiz de bar. Máseleniń mán-maǵynasyn ejelgi Orhon jazýyndaǵy Bilge qaǵannyń keshenindegi «Alty taq ıegerleri» degen sózdiń maǵynasynan izdestirgen belgili túrkitanýshylar M.Joldasbekov pen Q.Sartqojauly kezinde Alty ulystyq birlestikter: qypshaqty, toǵyz-oǵyzdy, basmyldy, qarluqty, túrgeshti, otyz-oǵyzdy atap kórsete kele, bylaı dep jazǵan edi: «Túrikter qaǵanat ortalyǵyn orda dep atasa, handyqtardyń ortalyǵyn «alachý» (alash) [3, 86] dep ataǵan.
Olaı bolsa, baıyrǵy túrikterdiń osy alty taıpasy keıin «Alty alash» atanyp, kúni búginge deıin halyq jadynda saqtalyp qalǵan. Bul ataý Eýrazııa qurlyǵyndaǵy uly dala kóshpelileriniń uranyna aınalǵan, bútin oǵyz, qypshaq, qarluq, basmyl, on-oq túrgeshteriniń keıingi urpaǵy – qazaq halqynyń uranyna aınalǵan.
Taǵy bir másele – «Alash» ataýynyń qazaqqa jaýyngerlik uran bolýy týraly. Etnograf V.V.Radlov (F.V.) (1837-1918) «Alash» uǵymyna birneshe túsinik bere kele, ony «búkil qyrǵyz (qazaq) halqynyń jaýyngerlik urany» [4, 99] dep atap kórsetken. Tarıhı derekterge súıensek, aty «Alash» uranyna aınalýy múmkin birneshe Alash nemese Alasha degen tarıhı tulǵalarǵa kezdesemiz.
Qazaq zııalylarynyń «Alash» uǵymy tóńiregindegi kózqarastaryna bizdiń naqty baǵa berýimizdi qıyndata túsetin taǵy bir másele – osy uǵymdar aınalasynda búgingi qazaq tarıhshylary pikirleriniń de ártúrliligi.
Halyq sanasynda alash sózi jerdiń, eldiń, halyqtyń, memlekettiń tutastyǵynyń sımvoly retinde saqtalyp qaldy. Al, «atamyz Alash» – sózine kelsek Sh.Ýálıhanov zertteýlerinde «Alash eski dáýirdegi qazaq taıpalarynyń jıyntyq aty» deıdi [5, 160].
Qazaqta saqtalǵan:
«Alash – alash bolǵanda,
Ala taı at bolǵanda,
Tańbasyz taı, ensiz qoı bolǵanda»
degen maqal osy tusta shyqsa kerek. Alasha han bolǵanda – deıtin sózder – alash jaıyndaǵy sózder menshikti múlik qalyptaspaǵan, (malǵa en men tańba salynbaǵan dáýir) beıqýat tirlik bolǵan zamannan kele jatqanyn ańǵartady. Alasha han týraly kóptegen ańyz ertegiler onyń ejelgi kóshpeli taıpalardyń basyn biriktirip, qara halyqty artynan ertken, aıbarynyń asqan adam bolǵandyǵyn aıtady.
«Alash» ataýy eń aldymen ejelgi qazaq tarıhyna qatysty. «Alash» etnonımin shyn máninde qazaqtyń ǵana halyq bolyp qalyptasýymen tikeleı baılanysty túsinik.
Qambar batyr jyrynda:
«Tamashaǵa jıylsyn,
Alty alashtyń balasy»
degen joldar bar.
Buqar jyraýdyń Abylaı hanǵa aıtqanyndaǵy:
«On san Alash balasyn,
Jumsap bir tursyń qolyńmen»
nemese Mahambettiń:
«Alty san Alash at bólip,
Tizginin berse qolyma»,
sondaı-aq, «Atamyz – Alash, keregemiz – aǵash» degen sóz oralymdary «Alash» ataýynyń qazaqqa tán ekendigin taǵy da aıqyndaı túsedi [6, 46]. N.Myńjan: «Alash» aty ertede jalpy qazaq qaýymynyń urany bolǵan; qazaqtyń baıyrǵy shejirelerinde «Alash» sózi «Qazaq» ataýynyń sınonımi retinde qoldanylǵan», - degendi aıtqan. Munyń ózi «Alashtyń» qazaqtyń qalyptasý tarıhyna qatysty etnonım ekendigin ańǵartady.
Alash – qazaqtyń túp atasy, úsh júzdiń urpaǵy – Alash áýleti bolyp sanalady.
«Alashtyń arystany – Abylaı er» - degen tirkesti aqyn M.Jumabaev «Túrkistan» atty óleńinde:
Bul Turan ejelden-aq qazaq jeri,
Turansyz tarqamady Alash sheri;
Turannyń topyraǵynda tynyshtyq tapqan – Alashtyń arystany – Abylaı eri...» -
degeni bar [7, 408].
Qoryta kelgende, «Alash» (ejelgi túrik sózi – baýyrlastar, qandastar, týystar) – kóne zamanda, túrki halyqtary bóline qoımaǵan qaýym kezinde dúnıege kelgen uǵym. Buqar jyraýdyń Abylaı hanǵa aıtqanynda «On san Alash balasyn, jumsap tursyń qolyńmen», Mahambettiń «Atamyz – Alash, keregemiz – aǵash» degen qazaq halqy ulttyń táýelsizdik jolyndaǵy kúresinde ejelgi Alash túsinigine qaıta oralyp, bostandyq pen birliktiń urany etip aldy. Sonyń dáleli retinde «Alash qozǵalysy», «Alashorda», «Alash» degen uǵymdar paıda boldy. Al «Alash azamaty» deý qazaq halqynyń aýyz birligine, eldiń, jerdiń tutastyǵyna meńzeıdi.
Atambaeva A.B., QazUltQyzPÝ magıstpanty,
Ǵylymı jetekshisi – Baltabaeva G.S., QazUltQyzPÝ qaýymdastyrylǵan professor mindetin atqarýshy,fılologııa ǵylymdarynyń doktory
Almaty, Qazaqstan
