Semeıde ıadrolyq qaýipsizdik aımaǵy qurylady

Atap aıtqanda, depýtattar «Semeı ıadrolyq qaýipsizdik aımaǵy týraly» jáne oǵan ilespe «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine Semeı ıadrolyq qaýipsizdik aımaǵy máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobalaryn qarady.

Semeı synaq polıgonynda alǵashqy ıadrolyq bomba 1949 jylǵy 29 tamyzda synalǵan bolatyn. 50 jyl ishinde polıgonda 456 synaq jasaldy. Osy jarylystardyń jıyntyq qýaty Japonııanyń Hıroshıma qalasyna tastalǵan Little boy bombasynyń qýatynan 250 ese artyq. 1991 jyly Semeı ıadrolyq synaq polıgony jabyldy.

«Búgingi tańda onyń aýmaǵy shamamen 18 300 sharshy shaqyrymdy quraıdy. Táýelsizdik jyldary burynǵy polıgonda, sonyń ishinde «Degeleń» taý alabynda, «Balapan» jáne «Tájirıbe alańy» synaq alańdarynda jappaı qyryp-joıý qarýyn taratpaý rejimin qoldaý boıynsha aýqymdy jumys júrgizildi.

Polıgon jabylǵaly beri birqatar problemalyq másele anyqtaldy. Bu­rynǵy Semeı polıgonynyń jeri úsh ob­lystyń jergilikti atqarýshy organ­darynyń qaramaǵyndaǵy bosalqy jerge jatady. Bul bógde adamdardyń is-áreket­terin jáne osy aýmaqtarda bolyp jatqan oqıǵalardy baqylaýdy qıyndatady.

Polıgonnyń normatıvten tys las­tan­ǵan jerlerin ońaltý jáne qaıta qal­pyna keltirý jumystary júrgizilmeıdi. Sondaı-aq radıoaktıvti lastaný deńgeıi­ne turaqty monıtorıng júrgizilmeýine baılanysty radıoaktıvti zaqymdanýdyń jylystaýy boıynsha ózekti derekter joq», dedi zań jobalary jóninde baıandama jasaǵan Energetıka mınıstri Bolat Aqsholaqov.

Vedomstvo basshysynyń aıtýynsha, qazirgi tańda lastanǵan jáne taza aýmaqtardyń ara-jigi ajyratylmaǵan. Sondyqtan jaramdy jerlerdiń kólemdi bóligi paıdalanylmaıdy. Osy problemalardy sheshý maqsatynda «Semeı ıadrolyq qaýipsizdik aımaǵy týraly» zań jobasy ázirlendi. Qujatta birqatar usynys keltirilgen.

«Birinshi, burynǵy Semeı ıadrolyq synaq polıgonyndaǵy jumystardyń oryndalýyna jaýapty uıym taǵaıyn­dalady. Ekinshi, keshendi ekologııalyq tekserý jáne memlekettik ekologııalyq saraptama nátıjeleri boıynsha normatıvten tys radıasııalyq lastanǵan aýmaqtardyń jáne shartty taza jerlerdiń shekaralary men aýdany aıqyndalady. Úshinshi, lastanǵan jer­lerde Semeı ıadrolyq qaýipsizdik aımaǵyn qurý jáne olardy ýákiletti uıym­ǵa paıdalanýǵa beriledi. Tórtinshi, buryn­ǵy polıgonnyń lastanǵan ýchaske­leri ońaltylady. Besinshisi, aımaq aýma­ǵynda radıasııalyq jaǵdaıǵa monıtorıng júrgiziledi. Altynshysy, burynǵy polıgonnyń shartty taza jer­leri sharýa­shylyq aınalymǵa beriledi», dedi B.Aqsholaqov.

Mınıstrdiń aıtýynsha, polıgonnyń normatıvten tys lastanǵan jerlerin basqarý jónindegi ýákiletti uıym retinde Ulttyq ıadrolyq ortalyǵyn taǵaıyndaý josparlanǵan. Bul mekeme – Energetıka mınıstrligine qarasty vedomstvolyq baǵynysty uıym.

«Kásiporyn 30 jyl boıy atom energııasyn beıbit maqsatta paıdalaný, radıoekologııa jáne ıadrolyq ınfraqurylym obektilerin joıý salasynda qyzmetin júzege asyryp keledi. Ortalyqtyń joǵary bilikti personaly, mamandandyrylǵan jabdyqtary, damyǵan ınjenerlik-tehnıkalyq ınfraqurylymy men qajetti ruqsat berý qujattary bar.

Ulttyq ıadrolyq ortalyq 2008 jyldan bastap qazirge deıin polıgon aýmaǵyn tolyqtaı tekserdi. Eki mıllıonnan astam ólsheý júrgizdi jáne topyraqtyń 5 myńǵa jýyq úlgisine taldaý jasady. Bıyl tekserý materıaldary memlekettik ekologııalyq saraptamaǵa jiberiledi. Keıinnen polıgonnyń shartty taza jáne normatıvten tys lastanǵan jerleriniń shekaralary aıqyndalady. Boljam bo­ıynsha olardyń aýdany sáıkesinshe 8 900 jáne 9 400 sharshy shaqyrymdy quraıdy.

Buǵan deıin aıtylǵandaı, lastanǵan jerlerdi tıimdi basqarý maqsatynda olardyń aýmaǵynda Semeı ıadrolyq qaýipsizdik aımaǵyn qurý usynylady. Zań jobasynda ýákiletti uıymǵa qurylatyn aımaqtyń aýmaǵynda ıadrolyq qarýdy taratpaý rejimin qamtamasyz etý, radıoaktıvti lastanǵan jerlerdi ońaltý jáne olardyń qaýiptiligin tómendetý, tarıhı radıoaktıvti qaldyqtarmen jumys isteý jáne radıoaktıvti lastaný deńgeıin monıtorıngileý fýnksııalaryn berý qarastyrylǵan», dedi B.Aqsholaqov.

Vedomstvo basshysynyń sózine sensek, Iаdrolyq qaýipsizdik aımaǵynda zańda kórsetilmegen qyzmetti júzege asyrýǵa tyıym salynbaq. Bul radıoaktıvti qaldyqtardyń mamandandyrylǵan aımaqtan tys jerlerge taralýyna jol bermeýge baǵyttalǵan.

«Negizgi zań jobasyn iske asyrýdy qamtamasyz etý maqsatynda ilespe zań jobasy usynylady. Onda Jer kodeksi men Ekologııa kodeksine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý kózdeledi. Atap aıtqanda, Jer kodeksiniń «ónerkásip, kólik, baılanys jeri, ǵarysh qyzmeti, qorǵanys, ulttyq qaýipsizdik muqtajyna arnalǵan jer jáne aýyl sharýashylyǵyna arnalmaǵan ózge de jer» sanaty «ıadrolyq qaýipsizdik aımaǵynyń jeri» dep tolyqtyrylady.

Budan basqa, qajetti quqyqtyq rásimderdi bekitý úshin zań jobasy Bosalqy jerdi «ıadrolyq qaýipsizdik aımaǵynyń jerine» aýystyrý tártibin ázirleý men bekitýdi kózdeıdi. Sondaı-aq ıadrolyq qaýipsizdik aımaǵynyń jerin Semeı ıadrolyq qaýipsizdik aımaǵynyń jumys isteýi jónindegi ýákiletti uıymnyń jer paıdalanýyna berý múmkindigi qarastyrylǵan», dedi mınıstr.

Osy rette Palata tóraǵasy atalǵan zań jobasy Semeı polıgony aýmaǵyn zertteýge jáne qaýipsizdigin qamtamasyz etýge qatysty ekenin aıtty.

«Bul másele alǵash ret zańnamalyq deńgeıde retteleıin dep otyr. Jergilikti halyq osy jerlerdi paıdalaný jóninde kópten beri aıtyp júr. Munda aldymen keshendi ekologııalyq zertteý júrgiziledi. Radıoaktıvti ýchaskeler anyqtalyp, onda Semeı ıadrolyq qaýipsizdik aımaǵy qurylady. Sol jerlerdi qalpyna keltirý úshin júıeli  jumys atqarylyp, qarjy bólinedi. Maqsat – burynǵy polıgon mańynda turatyn halyqtyń radıasııalyq qaýi­psizdigin kúsheıtý. Al tabıǵaty las­tan­baǵan, ekologııalyq ahýaly jaqsy jerler el ıgiligine paıdalanýǵa beriledi», dedi Erlan Qoshanov.

Palata Tóraǵasy atalǵan zań joba­synyń qaralýy Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń Abaı oblysyn qurý jónindegi sheshimimen tuspa-tus kelip otyrǵanyn aıtyp, bul zań osy óńirdiń ekonomıkalyq damýyna tyń serpin beretinine senim bildirdi.

Sondaı-aq depýtattar «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine halyqtyń kóshi-qony sala­syn­daǵy zańnamany jetildirý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn maquldady. Qujat jóninde Májilis depýtaty Ǵazız Qulahmetov baıandama jasady.

«Halyqtyń kóshi-qony týraly» zań jobasynda halyqty qujattandyrý prose­dýralaryn ońtaılandyratyn jáne keıbir zańnamalyq aktilerdegi eskeril­megen tustardy júıeleıtin usynystar kózdelgen. Naqty alǵysharttaryna toqta­laıyn: adam quqyqtaryn qorǵaý, qoldaǵy zańnama normalaryn Konstı­týsııaǵa sáıkestendirý, ulttyq qaýip­sizdik jáne qoǵamdyq qaýipsizdik máse­lel­erin sheshý, azamattardyń múddesin qamta­masyz etý, kóshi-qon máselelerinde memle­kettik retteýdi jaqsartý, quqyqtyq olqy­lyq­tardy boldyrmaý», dedi Ǵ.Qulahmetov.

Bıylǵy 1 qańtardan bastap Ishki ister mınıstrligine tikeleı qatysy joq keıbir fýnksııa men quziret Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligine ótken edi. Osyǵan baılanysty atalǵan mınıstrlik endi bosqyndar máselesimen aınalysý, eńbek mıgranttaryna ruqsat berý jáne ruqsattyń merzimin uzartý, kóshi-qon prosesterin retteý sharalaryn ázirleý jáne osy másele aıasynda vedomstvoaralyq úılestirýdi júrgizedi.

«Birinshi, «Sheteldikterdiń quqyqtyq jaǵdaıy týraly» zańnyń 3-baby Konstıtýsııanyń normasyna sáıkes keltiriledi. Bul zańnyń 3-babynda shetel­dik­terdiń quqyqtyq jaǵdaıy qaǵıdat­tarynda «senim» uǵymy joq. Bul quqyq­tyq olqylyqty túzeý kerek bop tur. Ekinshi, «Tótenshe jaǵdaılar týraly» zańdy «Jeke basty kýálandyratyn qu­jat­tardyń, lısenzııalardyń, ruq­sattar­dyń jáne tótenshe jaǵdaıdyń qolda­nylýy kezeńinde memlekettik jáne jergi­likti atqarýshy organdar beretin ózge de qujattardyń qoldaný merzimi» degen jańa 18-1-bappen tolyqtyrý usyny­lyp otyr. Úshinshi, «Halyqtyń kóshi-qony týraly» zańnyń 1-babynyń 8-tar­maǵyna sáıkes, shetel azamaty nemese aza­mattyǵy joq tulǵa – Qazaqstan Respýb­lıkasyna ýaqytsha nemese turaqty turý maqsatymen kelgen emıgrant. Sondyqtan kóship kelýshige berilgen qujat merziminiń aıaqtalýyna oraı, eńbek kelisimshartyn da birjaqty toqtatý múmkindigin qarastyrý kerek», dep túsindirdi Ǵazız Qulahmetov.

Sondaı-aq depýtat 2020 jyldan bas­tap jasy 16-ǵa tolmaǵan balalardyń fotosýretin ata-anasynyń tólqujatyna jabystyrý jáne tıisti jazba júrgizý normasy joıylǵanyn eske saldy. Qa­zir shetelge shyǵý úshin ár balanyń tól­qujaty bolýy kerek.

Fızıologııalyq prosesti eskere otyryp, 12 jasqa tolǵansha balanyń tólqu­jaty ár bes jyl saıyn aýystyrylady. Al 12-16 jas aralyǵyndaǵy balalar quja­tynyń jaramdylyq merzimi qazir­gideı 10 jyl bolyp qala bermek. Qujat aýystyrý jıiligin ózgertilýine baılanys­ty tólqujat alýǵa memlekettik baj mólsherin de 8 AEK-ten 4 AEK-ke deıin eki ese tómendetý usynylǵan.

«Besinshi, «Bosqyndar týraly» zań­nyń 8 jáne 9-baptaryn sáıkestendirý maq­satynda ózgerister engiziledi. Qujat boıynsha pana izdegen adamdar men bosqyndar Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵyndaǵy mekenjaıyn aýystyrǵan jaǵdaıda tirkeýden shyǵyp, 5 jumys kúni ishinde ýákiletti organda qaıta tirkelýi tıis. Endi pana izdegenderdi Qazaqstan aýmaǵynda mekenjaıy boıynsha tirkep, tıisinshe, mundaı tulǵalardy tirkeý tártibin bekitý quzyretin Ishki ister mınıstrligine bergen oryndy.

Altynshy, «Sheteldikterdiń quqyq­tyq jaǵdaıy týraly», «Halyqtyń kóshi-qony týraly» zańdary shetel azamat­tarynyń elimizge kirýine tyıym saly­natyn qosymsha negizdemelermen tolyq­tyrylady. Máselen, shetel azamatynyń ekstremızm-terrorızmge qatysy bary nemese Qazaqstanda ekstremıstik ne terrorıstik dep tanylǵan uıymǵa qatysy bary týraly málimet-derekter negizinde shetel azamatynyń elge kirýine tyıym salynady jáne ulttyq qaýipsizdik organdaryna tyıym salý sebebin túsindirme quqyǵyn berý usynylady.

Jetinshi – balalardy qylmystyq quqyq buzýshylyqtan qorǵaý maqsatynda úsh zańǵa kelesi normalar engiziledi. Káme­letke tolmaǵan balalarǵa seksýaldy sıpatta qylmys jasaǵandarǵa Qazaqstanǵa kelýine ómir boıyna tyıym salynady, Qazaqstandy turaqty mekendeýine jáne Qazaqstan azamattyǵyn alý týraly emı­granttyq ótinishin qabyldaýǵa da ruqsat berilmeıdi», dedi Ǵ.Qulahmetov.

Jıynda depýtattar zııatkerlik menshik calasyndaǵy zańnamany jetil­dirý máseleleri boıynsha ózgerister men to­lyq­tyrýlar engizý týraly zań joba­syn ekinshi oqylymda maquldady. Oǵan avtor­lyq, sabaqtas quqyqtar, óner­kásiptik menshik obektilerin qorǵaý sala­syndaǵy zańnamany jetildirýge baǵyttalǵan birqatar túzetý engizilgen.

Jalpy otyrysta Palata komıtetteri «Organıkalyq ónim óndirý jáne onyń aınalymy týraly» jáne oǵan ilespe zań jobalaryn, Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekske tolyqtyrýlar engizý týraly zań jobalaryn jumysqa aldy.

Jıyn sońynda birqatar depýtat tıisti memlekettik mekemelerdiń basshylaryna depýtattyq saýal joldady.