Bul rette, ásirese, memlekettik organdar basshylarynyń óz qaramaǵyndaǵy qyzmetkerlerdiń sybaılas jemqorlyq qylmys jasaǵany úshin jaýaptylyǵy engizilgeni, jemqorlyǵy úshin sottalǵandarǵa shartty túrde merziminen buryn bosatý sharasy qoldanylmaıtyn bolǵany jáne ondaılardyń memlekettik qyzmette jáne kvazımemlekettik sektorda jumys isteýine ómir boıy tyıym salynǵany, kórsetken qyzmetine baılanysty memlekettik qyzmetshilerge jáne olardyń otbasy múshelerine syılyq alýǵa ruqsat etilmeıtini jurtshylyqtyń kókeıindegini dóp basqan ári sheneýnikterdiń kóbin oılantyp, «altyn kórip, joldan taıǵan perishtelerdiń» qataryn kemitýge yqpalyn tıgizgen sheshimder ekeni anyq. Máselen, 2021 jylǵy sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl týraly ulttyq baıandamada kórsetilgenindeı, 2018 jyly elimizde 2375 sybaılas jemqorlyq qylmys tirkelgen bolsa, bul jónindegi kórsetkish 2019 jyly – 2245-ke, 2020 jyly – 2193-ke, al ótken jyly 1557-ge deıin azaıǵan.
Byltyr jasalǵan jemqorlyq qylmystardyń 1037-in, ıaǵnı 67 paıyzǵa jýyǵyn Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi áshkerelegen. Ishki ister mınıstrligi – 326, Ulttyq qaýipsizdik komıteti – 72, prokýratýra organdary – 68, Ekonomıkalyq tergeý qyzmeti 53 jemqorlyq qylmysty ashqan. Bul Memleket basshysynyń Sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyzmetti óz aldyna derbes vedomstvo etip quryp, onyń aldyna korrýpsııamen maqsatkerlikpen kúresý mindetin qoıǵany durys bolǵanyn kórsetse kerek.
Jemqorlyq qylmystardyń jalpy sany jyldan-jylǵa kemip kele jatqany súıindirgenimen, sonyń ishindegi paraqorlyqtyń úlesi azaımaı turǵany kúıindirmeı qoımaıdy. Mysaly, 2019 jyly para berý men alýǵa qatysty 1089 qylmys áshkerelense, osy jónindegi kórsetkish 2020 jyly – 1195-ke deıin sharyqtap ketip, byltyr 1053-ke deıin tómendegen. О́tken jyly jasalǵan barlyq jemqorlyq qylmystyń 67 paıyzǵa jýyǵy paraqorlyqqa qatysty eken. Munyń ózi kúni ótken keńes zamanynda aıtylǵan «Bastyqqa bara berme, para ber» degen sózdiń áli de mánin joǵaltpaǵanyn ańǵartady. Sondyqtan da Antıkordyń qazirgi tańdaǵy basty mindeti – paraqorlyqpen kúresti kúsheıtý bolýǵa tıis.
Sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyzmet ótken jyly júıeli sybaılas jemqorlyqtyń 82 deregin jáne 3 uıymdasqan qylmystyq topty (UQT) áshkerelegen. 2020 jyly birde-bir UQT quryqtalmaǵandyǵyn eskersek, atalǵan agenttiktegi byltyrǵy kadrlyq ózgerister de oń nátıje bergenge uqsaıdy.
Atap aıtsaq, Antıkor ótken jyly astanadaǵy kóliktik baqylaý ınspeksııasynyń qyzmetkerleri avtokólik júrgizýshilerine tehnıkalyq baıqaýdyń jalpy somasy 500 mıllıon teńgeni quraıtyn 260 myńnan astam jalǵan dıagnostıkalyq kartasyn berýdi uıymdastyrǵanyn áshkereledi. Shyǵys Qazaqstan oblysynda «Semeı ormany» rezervatynyń basshylary men qyzmetkerleri biregeı qaraǵaıly ormandy sanıtarlyq kesýge zańsyz ruqsat berip, para alǵandary úshin ustaldy. Qostanaı qalasyndaǵy Mamandandyrylǵan halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵynyń qyzmetkerleri júrgizýshi kýáligin ońaı jolmen alǵysy kelgen azamattarǵa zańsyz «aqyly qyzmet» kórsetip, júzdegen emtıhan nátıjelerin qoldan jasap bergeni anyqtaldy.
Byltyr sybaılas jemqorlyq quqyq buzýshylyq jasaǵany úshin 892 adam sottalǵan. Onyń 207-si – ishki ister organdarynyń qyzmetkerleri ekenin bilgende jaǵamyzdy ustadyq. Myna qalpymyzben «Jurtqa jaqyn polısııa» qaǵıdatyn qalaı júzege asyrmaqpyz?!
Jemqorlar «jarysynda» polıseılerden keıingi ekinshi oryndy ákimdikterdiń qyzmetkerleri enshilep, 150 sheneýnik «barmaq basty, kóz qysty» áreketteri úshin sottalypty. Onyń ishinde 5 ákim bar.
Buǵan qosa Qarjy mınıstrliginiń – 34, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń – 19, Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń 16 qyzmetkeri jemqorlyq quqyq buzýshylyq jasaǵany úshin temir tordyń arǵy jaǵyna attandyrylǵan.
«Et buzylsa tuz sebedi, tuz buzylsa ne sebedi?» demekshi, jemqorlyqpen kúrestiń aldyńǵy shebinde júrýge tıis Ulttyq qaýipsizdik organdarynyń – 10, Ekonomıkalyq tergeý qyzmetiniń – 4, prokýratýranyń – 3 qyzmetkeri jáne 3 sýdıa qulqynnyń quly bolǵandyǵy da oılandyrmaı qoımaıdy. Osy oraıda bizdi qaıran qaldyrǵan jaıt: 2021 jylǵy sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl týraly ulttyq baıandamada Antıkor qyzmetkerleriniń sybaılas jemqorlyq quqyq buzýshylyqtarǵa jol berip sottalǵandyǵy jaıly málimet joq bolyp shyqty. Olardyń eshqaısysy zańnan attaǵan joq pa, álde atalǵan baıandamany ázirlegen agenttik basshylary «mýndırleriniń abyroıyn» oılap, óz ishterinen shyqqan «shubar jylandardyń» sanyn kórsetýden qymsyndy ma – ol jaǵy bizge belgisiz. Alaıda ókinishke qaraı, Antıkordyń qatarynda da qoldary taza emes qyzmetkerler baryn aıǵaqtaıtyn derekter buqaralyq aqparat quraldarynda ara-tura jarııalanyp jatady. Máselen, byltyr Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń Atyraý oblysy boıynsha departamentiniń ofıseri bir kásipkerden 21 mıllıon teńge para alyp jatqanda qolǵa túskeni, sondaı-aq bıylǵy naýryz aıynda Antıkordyń Qyzylorda jáne Qaraǵandy oblystyq departamentteriniń úsh qyzmetkeri Aqtóbe oblysynyń aýyl sharýashylyǵynda jasalǵan qylmystardy tergeý barysynda para aldy degen kúdikpen ustalǵany jarııa etildi. Demek, Sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyzmet basshylyǵy «jaýyrdy jaba toqymaı», óz qataryn aram pıǵyldy qyzmetkerlerden tazalaý jumysyn júıeli júrgizýi jáne korrýpsııamen kúreske jumyldyrylǵan sardarlardyń shynaıy bedelin qalyptastyrýdyń qosymsha sharalaryn qarastyrýy qajet. Bizdińshe, Antıkor shyn máninde elge adal qyzmet etýdi maqsat tutatyn bilimdi jastar qyzyǵatyn elıtalyq quqyq qorǵaý organy bolǵany abzal.
Sybaılas jemqorlyqqa qarsy zańnamaǵa bertinde engizilgen ózgeristerdiń iske asyrylýyna kelsek, ótken jyly qaramaǵyndaǵylardyń sybaılas jemqorlyǵy úshin 3 memlekettik saıası qyzmetshiniń otstavkasy qabyldanyp, 5 saıası qyzmetshi tártiptik jazaǵa tartylǵan. Áıtkenmen, otstavka ınstıtýty jurtshylyqtyń kóńilinen shyǵyp otyr deý qıyn. Oǵan ashyqtyq pen prınsıptilik jetispeıtin tárizdi. Máselen, jetekshilik etetin basqarma basshysynyń jemqorlyǵy áshkerelengeni úshin otstavkaǵa ketý týraly ótinish bergen orynbasaryna qatań sógis berýmen shektelgen bir qala ákiminiń «qaıyrymdylyǵy» qoǵamda qıly pikir týǵyzyp, qoldanystaǵy zańnamanyń solqyldaqtyǵy synǵa alyndy. Demek, Parlament depýtattarynyń qulaqtaryna «altyn syrǵa».
Taǵy bir nazar aýdararlyq jańashyldyq – Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes Bas prokýratýra men Antıkor birlesip, memlekettik organdardaǵy sybaılas jemqorlyq deńgeıin baǵalaý júıesin ázirlegeni. Soǵan sáıkes júrgizilgen baǵalaý nátıjeleri boıynsha sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl jóninde jetkilikti sharalardy qabyldamaǵan mınıstrlikter men ákimdikter anyqtaldy. Olar – Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý, Aýyl sharýashylyǵy, Energetıka mınıstrlikteri, Nur-Sultan, Shymkent qalalarynyń jáne Mańǵystaý oblysynyń ákimdikteri.
Jalpy, ótken jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstan Transparency International sybaılas jemqorlyqty túısiný ındeksinde múmkin bolǵan 100 baldan nebári 37 ball alyp, 180 eldiń ishinen 102-oryndy mise tutty. Al 2020 jyly elimiz alǵash ret 38 ball jınap, 94-oryndy enshilegen bolatyn. Aıta ketý kerek, elimiz jemqorlyqpen kúreste burynǵy Keńes Odaǵynyń quramynda bolǵan Grýzııa (55 ball), Armenııa (49 ball) jáne Belarýske (41ball) jol berip otyr.
Transparency International baıandamasynda «Qazaqstannyń saıası elıtasynyń sybaılas jemqorlyq arqyly jınalǵan baılyǵy» máselesi, offshorlyq aktıvter týraly jarııalanymdar boıynsha jáne jemqor joǵary laýazymdy sheneýnikterge qatysty qatań sharalar qabyldamaý sııaqty faktorlar kórsetilgen. Sonymen qatar koronavırýs pandemııasy kezinde elimizdiń densaýlyq saqtaý salasynda áshkerelengen bylyq-shylyqtar Qazaqstannyń halyqaralyq bedeline edáýir nuqsan keltirgen. Buǵan qosa qazaqstandyq kásipkerlerdiń karantındik shekteýler jaǵdaıynda týyndaǵan problemalardy para berý arqyly sheshýi kóbeıip ketken.
Elimizdi keri tartqan sybaılas jemqorlyqty aýyzdyqtaý maqsatynda Memleket basshysy 2022 jylǵy 2 aqpandaǵy Jarlyǵymen Qazaqstan Respýblıkasynyń sybaılas jemqorlyqqa qarsy saıasatynyń 2022-2026 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasyn jáne ony iske asyrý jónindegi is-qımyl josparyn bekitti. Osy strategııalyq qujattarda kórsetilgen mańyzdy bastamalardyń ishinde negizsiz baıý úshin jaýaptylyqty qarastyrý, qarjylyq tergeý ınstıtýtyn (Follow the money) qurý, parasattylyqqa tekserýdi engizý (Integrity check), bıýdjet prosesiniń, memlekettik satyp alýdyń ashyqtyǵyn arttyrý, memlekettiń ekonomıkaǵa qatysýyn azaıtý syndy júıeli sharalar bar. Solardyń ishinde memlekettik qyzmetshilerdiń parasattylyǵyn hám jemqorlyqtan adalyǵyn tekserýge arnalǵan Integrity check tetigin engizý qoǵamda aıtarlyqtaı qyzyǵýshylyq týǵyzyp otyr. Onyń mánisi mynada: sheneýniktiń adaldyǵyn tekserý úshin oǵan bireýge kórsetip jatqan qyzmeti úshin ádeıi para usynylady. Eger ol para alýdan bas tartpasa, onda memlekettik qyzmetten birden qýylýǵa tıis. Osy jobany engizý quqyq qorǵaý organdarynan bastalmaqshy.
«Bul memlekettik organdarda áli de údep turǵan paraqorlyqty tyıýǵa kómegi tıetin joba dep sanaımyz. Biraq ol shyndap ári jappaı iske asyrylsa, ıgi. Sonda memlekettik organdardaǵy qoldaryn bylǵap úırengen jastary úlken qyzmetshilerdiń kóbinen qutylyp, peıilderi taza, keleshegi zor jastarǵa jol ashylar edi. Osy tetikti qatardaǵy sheneýnikterge ǵana emes, laýazymy joǵary basshylarǵa da qoldaný kerek dep oılaımyz...», deıdi biz pikirlesken qarapaıym azamattar. Halyq aıtsa, qalt aıtpaıdy.
