Aqpan aıynyń sońynda Reseı «arnaıy áskerı operasııa» jarııalap, Ýkraınaǵa basyp kirgen sátten bastap qarýly qaqtyǵys, adam ólimi, gýmanıtarlyq daǵdarys, soǵys týraly aqparat pen habarlamalar jan-jaqtan aǵyldy. Sol kezde tolassyz aqparat aǵynynda jańalyqtyń barlyǵyna birdeı sene bermeı, synı kózqaraspen qarap, tańdaý jasaý týraly aıtqanbyz. Aqparattyq soǵysty búgingi zamanda qalypty qubylys dep qabyldaıtyn kez keldi. Endi odan tıimdi qorǵanýdy úırený qalady. Soǵystyń bastalǵanyna 40 kúnnen asyp ketti. Osy kúnge deıin jaǵdaıdyń qalaı órbip jatqanyn baqylap júrgen azamattar derekkózder arasynan birnesheýin tańdap, kúndelikti sholyp otyrýdy ádetke aınaldyrdy. Bireýler buqaralyq aqparat quraldaryna sense, endi bireýler Facebook, Telegram, Instagram, You Tube sekildi áleýmettik jelilerden aqparat alady. Oqıǵa týraly birjaqty pikir qalyptaspas úshin birneshe aqparat kózine júgingen jón. О́zińizge osyǵan deıin oqyp, kórip kelgen arnalardyń ustanymy qandaı degen suraq qoıyp kórińiz. Saıttar, telearnalar, Telegram kanaldar qaı eldiń múddesin birinshi qoıady? Oqıǵany qaı taraptan baıandaıdy? Osy sekildi suraqtar sizdiń synı oılaý qabiletińizdi shyńdaı túsedi.
Baıqasańyz, ár aqparat quralynyń ózindik úni bolady. Ún dep otyrǵanymyz – jańalyq taratýshynyń sóz qoldanysy. Kóbine BAQ, jýrnalıster habar taratqanda beıtarap bolady. Alaıda bul zańdylyq saqtala bermeýi múmkin. Ásirese, Reseıdiń buqaralyq aqparat quraldarynda emosııa basym. Emosııa, oqıǵaǵa baǵa berý sekildi saryndy baıqasańyz, bul habar aýdıtorııaǵa belgili bir kóńil kúıdi nasıhattap jatqanyn kóresiz. Beıbit turǵyndardyń aıaýsyz ólimi, balalardyń jaralanýy sekildi asa aýyr, jantúrshigerlik kadrlar eshkimdi beıjaı qaldyrmasy anyq. Birden qarsy tarapty jazǵyryp shyǵatynyńyz anyq. Sondyqtan propaganda men ózge memlekettiń nasıhatyn boıyńyzǵa sińirip almaý úshin oqıǵaǵa tikeleı qatysty qos taraptyń da aqparatyn muqııat elekten ótkizý kerek. Ońaı bolmaýy múmkin. Biraq jańalyqty, jelidegi jazbany oqyp otyryp aqparat kózi ne aıtqysy keldi, bul maqala ne maqsatpen jazyldy degen suraqtar qoıa otyryp, muny ádetke aınaldyrýǵa bolady. Bul da bir medıa saýatyńyzdy arttyratyn mańyzdy tásilderdiń biri. Máselen, qaqtyǵys bastalǵaly Ýkraına aýmaǵynda bolǵan oqıǵalardy sheteldik BAQ pen Reseı aqparat kózderi eki túrli taratady. Eger burynnan Reseı telearnalaryn, saıttaryn oqyp kelseńiz oılanatyn kez keldi. Bul birjaqty aqparat jetkilikti me? Mundaı jaǵdaıda bedeli qalyptasqan, oqıǵany beıtarap beretin shetel aqparat quraldaryn da qarap shyqqan artyq etpeıdi. Mundaı úlken redaksııada aqparatty taldap, ras nemese jalǵan ekenin anyqtaıtyn arnaıy mamandar jumys isteıdi. Medıa naryqta óz ornyn alǵan iri kompanııalar jalǵan aqparat taratyp aýdıtorııanyń seniminen aıyrylyp qalýdan, bedelin túsirýden qorqady. Aǵylshyn tili kedergi bolsa, qazir kez kelgen saıtty qalaǵan tilge aýdaryp oqýǵa bolady. Reseıdiń Batys elderine degen kózqarasyna qaramastan, álem medıasyn ashýdan tartynbańyz.
Áskerı qaqtyǵystar kezinde Telegram arnalar óte belsendi, jedel jumys isteı bastaıdy. 2020 jyly Belarýste bolǵan sherýden beri Telegram arnalar jedel aqparat kózderi bola bastady. Ýkraına-Reseı qaqtyǵysynda da osy áleýmettik jeliniń qoldanýshylary belsendi, kanaldar da óte kóp. Sol sebepti rastalmaǵan, resmı derekkózderge silteme bermeı, emosııaǵa toly jantúrshigerlik sýretter men vıdeolar taratatyn kanaldardan bas tartqan durys. Sebebi soǵys jaǵdaıynda taralǵan beınelerdiń barlyǵy shyn bolmaı shyǵýy múmkin. Osyǵan deıin vıdeo oıyndardan alynǵan, álemniń basqa buryshynda túsirilgen, osydan 10 jyl buryn bolǵan oqıǵalardy qazirgi sát dep taratqan jaǵdaı kóp kezdesedi. Sol sebepti mátindi ǵana emes, sýret, vıdeony qosa alǵanda kez kelgen medıany suraqqa alyp úırenýimiz kerek.
Jalǵan aqparatqa kóp jaǵdaıda jastardan góri jasy úlken kisiler kóbirek senetini aıtylady. Buǵan tehnologııa, til meńgerý tárizdi kedergiler sebep bolýy múmkin. Eń aldymen, WhatsApp arqyly kóp aqparat taratpaýǵa shaqyramyz. Sebebi onyń kópshiligi fake, ıaǵnı jalǵan bolyp shyǵýy múmkin. Sol sebepti aqparattyq soǵystyń belsendi qatysýshysy bolýdan saqtanyńyz.
Jalpy, jalǵan aqparat taratý kimge, ne úshin kerek degen suraq týyndaýy múmkin. Bul – biz oılaǵannan da úlken kampanııa, kóp mamannyń kúndelikti jumysy, tabysy. Shyndyqty burmalap, jalǵan aqparat taratý adamdardyń nazaryn basqa nársege aýdarý, shatastyrý, manıpýlıasııa jasaý, qoǵamdy bólip, janjaldastyryp, senimsizdik uıalatý úshin jasalady.
Joǵaryda aıtqandaı, bul maqsatta jıi qoldanylatyn ádistiń biri – buryn, basqa jerde bolǵan oqıǵalardyń foto, vıdeosyn qazirgi sát dep kórsetip, taratý. Odan bólek bolmaǵan oqıǵany boldy dep arnaıy kórinis jasap, túsirip taratý arqyly qoǵamdy arandatýy múmkin.
Jalǵan aqparat máselesi jaqyn arada kún tártibinen túspeıtini anyq. Sondyqtan bul taqyrypqa qaıta orala berýdiń ábestigi joq. Qaıta mektep oqýshylarynan bastap, úlken jastaǵy azamattarǵa medıa saýat, aqparatty tekserýdi mindetti túrde oqytýdy qolǵa alý kerek. Sebebi sońǵy oqıǵalardy eskersek, aqparattyq qaýipsizdikti ulttyq qaýipsizdikten bólip qarastyrý múmkin emes.
Ýkraına-Reseı qaqtyǵysynda aqparatqa talǵam qalyptastyryp, dáıekti málimet usynatyn arnalar men medıa quraldardy tanyp, jalǵan men shyndyqtyń ara-jigin ajyratýdy úırenýge múmkindik týyp tur.
