Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Qazaqstannyń tústi jáne qara metall synyqtaryn daıyndaýshylar men qaıta óńdeýshiler qaýymdastyǵynyń basqarma tóraǵasy Vladımır Lıktiń aıtýynsha, bul másele vedomstvoaralyq komıssııanyń 2022 jylǵy 28 naýryzdaǵy otyrysynda qaralǵan. Buıryq jobasyn Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi ázirlepti. Qujat «Ashyq NQA» portalyna osy jyldyń 18 sáýirine deıin talqylaý úshin ornalastyrylǵan.
Belgili bolǵandaı, tústi metaldardyń synyqtary men qaldyqtaryn, sondaı-aq isten shyqqan qorǵasyn akkýmýlıatorlardy, olardyń qaldyqtary men synyqtaryn elden kóliktiń barlyq túrimen shyǵarýǵa ýaqytsha tyıym salynbaq. Buǵan qosa el aýmaǵyna jóndeý úshin ákelinetin jáne keri áketiletin, sondaı-aq el aýmaǵynan jóndeý úshin áketiletin jáne keri avtomobıl kóligimen ákelinetin jyljymaly quramnyń buryn paıdalanylǵan elementterin qospaǵanda, qara metaldardyń synyqtary men qaldyqtaryn, sonymen qatar buryn qoldanysta bolǵan qubyrlardy, relsterdi, temirjol tósemi men jyljymaly quramnyń elementterin el aýmaǵynan avtomobılmen jáne teńiz kóligimen áketýge alty aı merzimge shekteý qoıylmaq.
– Atalǵan máseleni qarastyrý kezinde salalyq qaýymdastyqtardyń pikiri eskerilgen joq. Bizdiń qaýymdastyqtyń «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy men Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi arqyly usynǵan dálelderi men suraqtary nazarǵa alynbady. Ol azdaı tot baspaıtyn bolattyń synyqtary men qaldyqtary da shekteý sharalarynan tys qalmady. Qazaqstanda, tipti irgemizdegi Reseıdiń ózinde synyqtar men qaldyqtardyń atalǵan túrin óńdeıtin birde-bir kásiporyn joq. Sondyqtan bizdiń kompanııalar tot baspaıtyn bolatty negizinen Eýropaǵa eksporttaıdy. Ol úshin kásiporyndar 5 paıyz mólsherinde baj salyǵyn tóleıdi. Mysaly, 20 tonna júk artqan bir kólikten bıýdjetke ortasha eseppen 1 450 000 teńge túsedi. Bul az aqsha emes. Endi osynyń bári tyıylmaq. Sol sebepti Premer-Mınıstr Álıhan Smaıylovqa metaldardy eksporttaýǵa ýaqytsha tyıym engizý máselesin qaıta qaraý týraly úndeý joldadyq. Biz mınıstrlik daıyndaǵan buıryqtyń qabyldanýyna qarsymyz, – deıdi V.Lık.
Eksportty shekteý saldarynan saladaǵy kásiporyndar jumysyn toqtatyp, myńdaǵan adam jumyssyz qalýy múmkin. Sol sekildi bıýdjetke túsetin qyrýar qarjy da kózden bul-bul ushýy yqtımal.
– Qazaqstanda tústi, qara metall synyqtaryn daıyndaýmen jáne qaıta óńdeýmen aınalysatyn 2 myńǵa jýyq kompanııa bar. О́kinishke qaraı, olardyń kóbi pandemııa kezinde jumysyn toqtatty. Qazir naryqta naqty jumys isteıtin 1 myńǵa jýyq kompanııa qaldy dep aıtýǵa bolady. Bular salyqty ýaqtyly aýdaryp, qyzmetkerlerine jalaqy tólep otyr. Eger másele rettelmese, kásipkerlerdiń kóbi naryqtan ketedi. Bir kompanııada shamamen 30-50 adam jumys isteıtinin eskersek, myńdaǵan adam jumyssyz qalady. Demek, memleket jumyssyzdyq máselesimen betpe-bet keledi. Máselen, teńiz joly shekteletindikten Batys Qazaqstan oblysyndaǵy kompanııalardyń bári jabylady. Al naryqtaǵy kásiporyndardyń úshten biri osy óńirde shoǵyrlanǵan. Kólikpen tasymaldaý bul óńirdiń kompanııalary úshin tıimsiz, – deıdi qaýymdastyqtyń baqylaý keńesiniń tóraǵasy Artemıı Fılıppov.
Sondaı-aq naryq oıynshylary Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrliginiń qara metall synyqtaryn jóneltýdi zańsyz rettep otyr dep sanaıdy. Mınıstrliktiń tyıym salýdy negizdeý boıynsha usynǵan materıaldary úlken kúmán týdyrady. Al esepte usynylǵan derekter naqty kartınany kórsetpeıdi. Qaýymdastyqtyń saladaǵy qaıshylyqtardy sheshýge, iri metallýrgııa zaýyttarynyń aınalasynda shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa múmkindik beretin metallýrgııalyq klasterdiń tıimdi jumysyn úılestirýge qatysty usynǵan usynystary qaralmaǵan, máseleleri sheshilmegen.
– Eki jyldan beri mınıstrlik bizdiń kásiporyndardyń qyzmetin zańsyz rettep, ár aıdyń 25-shi juldyzynda esep berýge shaqyrady. Kásipkerler shıkizattyń ishki naryqqa jóneltilýi týraly derekterdi usynady, sheneýnikter aqparatty temirjol qyzmeti usynǵan derekpen salystyrady. Sodan keıin ǵana syrtqy naryqqa qandaı kólemde shıkizat jetkizýge bolatyny aıqyndalady. Onyń ózinde Reseı Federasııasyna ǵana metall eksporttaýǵa ruqsat berilgen. Bizge Ázerbaıjan, Qytaı, Túrkııa, О́zbekstan naryqtary tartymdy. Olar Reseıge qaraǵanda kóp qarjy usynady. Biraq mınıstrlik bul naryqtarǵa ruqsat bermeı otyr. О́kinishtisi, munyń bári eshqandaı zańnamalyq qujatpen rettelmeıdi, – deıdi V.Lık.
Kompanııalar shıkizatty ishki naryqqa jetkizýge de daıyn. Biraq zaýyttardyń barlyǵy birdeı ýaqytynda esep aıyryspaıdy dep qapalanady. Sondyqtan eldegi metallýrgııalyq zaýyttardan shıkizatty, ıaǵnı qara jáne tústi metaldardyń synyqtary men qaldyqtaryn jetkizetin kompanııalar aldyndaǵy bereshekterin ýaqtyly óteýdi talap etip otyr.
– Biz shıkizatty eldegi zaýyttarǵa jetkizýge daıynbyz. Biraq úsh shart qatań saqtalsa deımiz: naryqtyq baǵa, zaýyttardyń durys qabyldap alýy jáne ýaqtyly tólem. Osy sharttar oryndalǵan kezde shıkizat jetkizýge qatysty problemalar da ózdiginen joıylady. Tıisinshe, mınıstrlik tarapynan zańsyz retteýdiń de qajeti bolmaı qalady, – deıdi kásipker Nıkolaı Klobý.
Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi otandyq zaýyttarǵa shıkizat jetispeıtindikten metall eksportyna tyıym salyp otyr. Sondyqtan vedomstvo metall synyqtaryn daıyndaýshylardy 50/50 júıesimen jumys isteýge mindetteıdi. Iаǵnı eksportqa qansha kólemde shıkizat jóneltse, sonsha kólemde jergilikti zaýyttarǵa shıkizat usynýy kerek.
– Metall synyqtaryn avtokólikpen eksporttaýǵa qatysty tyıym árqashan bolǵan jáne ony ár alty aı saıyn únemi uzartyp otyrady. Biz buǵan qarsy emespiz. Biraq qazir mınıstrlik buıryq jobasyna teńiz arqyly eksporttaýdy, sonymen qatar tústi metaldar synyqtaryn eksporttaýdy qosyp otyr. Biz muny zańsyz retteý áreketi dep túsinemiz. Jobaǵa sáıkes, tústi metaldardyń synyqtaryn eksporttaýǵa tolyq tyıym salynady, al qara metaldar boıynsha 50/50 júıesi saqtalady. Máselen, biz «ArselorMıttal Temirtaý» zaýytyn shıkizatpen 100 paıyz qamtydyq. Jyl basynan beri kompanııa satyp alý kólemin qysqartty. Jergilikti zaýyttar ýaqtyly esep aıyryspaı, álek qylady. Mundaı jumys tásili bizge tıimsiz, shyǵynǵa batamyz. Búginde metallýrgııalyq zaýyttar shıkizat jetkizýshilerge 923,5 mln teńge qaryz. Olardyń muny qashan qaıtaratyny áli belgisiz, – deıdi V.Lık.
Qysqasy, endi teńiz joly jabylsa, saladaǵy kásiporyndar Shymkenttegi metallýrgııalyq zaýytqa qajetti metall synyqtaryn Aqtaý men Atyraýdan jetkizýge májbúr bolmaq. Naryq oıynshylary buǵan da daıyn. Tek tasymaldaý tarıfteri tómendetilse eken deıdi. Áıtpese, munyń bárin kásipkerlerdiń ózderi tóleýi kerek. Olar mınıstrlik usynǵan retteý ádisi naryqtyq júıege tán emes deıdi.
– Sondyqtan zaýyttar shıkizat jetkizetin kompanııalar aldyndaǵy bereshekti ýaqtyly qaıtarýy qajet. Sondaı-aq zaýyttar men shıkizat jetkizýshiler arasynda uzaq merzimdi kelisimshart jasalǵany durys. Odan keıin zaýyttar shıkizatty qabyldap alý úderisin jetildirýi kerek. Qabyldaý-tapsyrý qujattaryn resimdeý merzimin qysqartý mańyzdy. Metallýrgııalyq kásiporyndar úshin qara metall synyqtaryn jetkizý baǵasynyń formýlasyn ázirleý máselesi sheshilgen joq. Shıkizatty zaýyttarǵa tasymaldaý kezinde «Qazaqstan temir joly» ulttyq kompanııasynyń tarıfin 50 paıyzǵa tómendetý kerek. Tasymaldaý úshin jetkilikti mólsherde jyljymaly qurammen, ıaǵnı jartylaı vagondarmen qamtamasyz etý máselesi de sheshilmedi. Vagondardy paıdalanǵany úshin tólenetin tólem únemi artyp keledi. Shıkizatty zaýyttaǵylar túsirip alady. Onyń normatıvtik merzimi bekitilgen. Odan asyp ketse júk jóneltýshiler bos turyp qalady jáne negizsiz aıyppul arqalaıdy. Bul da durys emes. Mine, osy máseleler eskerilse eken deımiz, – dep naqtylady V.Lık.
