Mártebeli teatr – mádenıeti ósken eldiń enshisi

Men – synshy da, ádebıetshi de, jazýshy da emes, aktrısamyn. Ha­lyq­aralyq ­teatr kúni qarsańynda «Ege­men Qazaqstan» gazetine «Mártebeli hám mártebesiz ­teatr» degen Nazerke Jumabaıdyń maqa­lasy shyqqan eken. Sony oqyp otyryp oıǵa qaldym. Qor­dalanyp turǵan kóp jaıtty qozǵaǵan eken. Biraz dúnıeniń syrtqa shyǵýyna túrtki boldy. Qolyna qalam alǵan synshy bitken birinshi Teatr­ qaıratkerleri odaǵyn sóz qylmasa qa­lamy júrmeı qalady-aý deımin... Odaqqa jumysqa kelgenime bir jarym jyldaı ǵana boldy. Bir synshy, ne bir dramatýrg, ne bir akter bas suqqan emes Odaqqa... Mysaly, Odaqtyń jaǵdaıy qalaı ekenin óz basym sonda qyzmetke kelgen kezde bir-aq bildim. Oǵan deıin mende de «nege Odaq osylaı jasamaıdy, nege mynany bylaı istemeske?!» degen oı bolatyn. Odaqtyń ishki tynys-tirshiligimen tolyq tanysqannan keıin jaǵdaıdyń syn kótererdeı qaýqary joq ekenin baıqadym.

Odaq dál qazirgi kúni baspanasyz, ózine múshelikke ótken qaıratkerlerden túsetin mardymsyz jarnaǵa ómir súrip otyr. Memleketten eshqandaı qarjy bó­linbeıdi.

Bizdiń stýdent kezimizde Jeltoqsan kóshesiniń boıynda keremet «Akterler úıi» degen ǵımarat bar edi. Sol akterler úıinde bala kúnnen bir kórýge yntyq bolǵan talaı maıtalman ártisterdi kór­dim. Jadyrap, jarqyldap áńgime-dúken qurǵandaryn estidim. Alaıda elimiz táýel­sizdik alǵannan keıin Úkimet ol ǵımaratty Izraıl elshiligine ýaqytsha (esh aqshasyz-pul­syz) berip, keıin elorda aýysqanda Odaqqa qaıtarýdyń ornyna Syrtqy ister mınıstrligindegi «isker» sheneýniktiń biri, tez arada aksıonerlik qoǵam qura qoıyp, zańsyz menshiktep úl­geripti. Endi jańa Odaq basshysynyń 2010 jyldan bergi ol ǵımaratty qaı­tarý «shejiresi» belgi­li adamdardyń jankeshti qarsylyǵynyń kesirinen áli kúnge jalǵasyp keledi. Bizdiń sura­nysymyzdy tabanǵa salyp, ózi­mizdiń ǵımaratty ózimizge «aren­daǵa alsyn» dep doq kórsetip, mazaq qy­lyp kele jatqany óz aldyna bólek áńgime.

Al endi Teatr qaıratkerleri oda­ǵy­­nyń tarıhyna qatysty resmı derek­ter­­ge toqtalar bolsaq, Qazaq teatr qoǵa­mynyń (1962 jylǵy) negizinde quryl­ǵan Qazaqstan Teatr qaıratkerleri oda­ǵy­na bıyl 60 jyl. Alǵashqy basshysy Qazaqstannyń halyq ártisi, opera ánshisi Roza Jama­nova, odan keıin 1980-2004 jyldary Qazaqstannyń halyq ártisi, Halyq qaharmany, belgili rejısser Ázirbaıjan Mámbetov, 2004-2009 jyldary Er­kin Jýasbek, 2009 jyldan bas­tap Qazaq­stan­nyń halyq ártisi, Memleket­tik syı­lyqtyń laýreaty, ónertaný kandıdaty Tuńǵyshbaı Jaman­qulov bas­qarady. Qurylǵannan bastap búgingi tań­ǵa deıin Odaqqa 3 myńnan asa teatr qyzmetkerleri múshelikke ótti. О́z Jar­ǵy­syna sáıkes Odaq elimizdegi búkil teatr qaıratkerlerin qoldap, olardyń maq­sat-múddelerin qorǵaýdan jalyq­qan emes.

2010 jyldyń naýryz aıynan bas­tap Odaq basshysynyń jeke abyroıy men demeýshiler tabýy arqasynda birinshi jáne biregeı respýblıkalyq ádebı-teatrtanymdyq orys jáne qazaq tilindegi 100 bettik túrli-tústi «Teatr.kz» jýrnalyn aı saıyn shyǵara bastady. Jýrnal elimizdegi teatr óneriniń damý baǵyttaryna, rejıssýra, akterlik óner, ssenografııa máselelerine arnalǵan maqalalardy, mereıtoılar men teatr festıvalderin ótkizip, premeralar týraly resenzııalardy jarııalap turdy. Sondaı-aq ár sanynda dramatýrgııalyq materıaldardy jaryqqa shyǵardy. Jýrnal burynǵy Mádenıet jáne sport mınıstri Arystanbek Muhamedıulynyń kezinde toqtap qal­ǵany da belgili. Onyń ústine barlyq teatr qaıratkerleri jazylmaıdy ǵoı jýrnalǵa, aılyqtary az. Degenmen ómir jalǵasýda, óner ólmeıdi. О́nerdi ómirim dep tanıtyn teatr maıtalmandaryna arnalǵan jýrnal qaıta shyǵatyn kún alys emes dep senemiz.

2010 jyly demeýshiler arqyly al­ǵash ret Qazaqstan Teatr qaıratkerle­ri odaǵy «Eńlikgúl» Teatr óneriniń ká­sibı syılyǵyn taǵaıyndady. Qan­shama akter, rejısser, teatr qyz­metkeriniń mereıi ósip, sál de bolsyn qarjylaı marapat alyp, bir bıiktep qaldy. Ol da kezinde Mádenıet jáne sport mınıstr­ligi tarapynan qol­daý tappaı, úrdis ýaqytsha úzilip qal­ǵan bolatyn. Áıtse de «Eńlikgúl» toq­taǵan joq, 2020 jyly búkil álem zar­dap shekken pandemııanyń kesirinen ótkizilmedi. 2021 jyly da Almaty qa­lasy bıýdjetinen bólgen qarajatty ondaı sharaǵa jumsaýǵa ruqsat bolmaǵan soń Densaýlyq saqtaý mınıstrligine qaıta jiberildi. Bıylǵy jyly Shymkent qalasynda ótkizý josparda tur.

Mınıstrlikpen bıylǵy birigip ja­sa­saq degen jobalardyń arasynda Kók­shetaý qalasynda ótkizbek bolǵan «Jazǵy oqýlar» atty jobamyz bar. Ár teatrdan eki-úsh adamdy (akter, rejısser, dramatýrg ) qatystyryp, kásibı biliktiligin arttyrýdy jos­par­lap otyr­­ǵan bul jobamyz da qoldaýǵa zárý. Akter­lik, rejısserlik, drama jazý óneri boıynsha sheberlik saǵat­taryn júrgizýge Máskeýden V.Pan­kov pen O.Janaıdarov, Dýshanbeden B.Abdýrazzakov syndy zamanaýı teatr óneri aınalasyndaǵy ataqty adam­dardy shaqyryp, birlese jumys atqarýǵa nıet­timiz. Ázirge ke­lissózder júr­gizilýde. Sonymen qatar bizdiń Odaqpen tyǵyz baılanysy bar TMD elderiniń Teatr odaqtary konfederasııasy mamandary da shaqyrylady dep kútilýde. Aıtýly uıymnyń beldi múshesi retinde Qazaqstan Teatr qaıratkerleri odaǵy olarmen shyǵarmashylyq tyǵyz qa­rym-qatynasta. Jastardyń bilimin jetildirip, tájirıbe almasýy úshin qa­jet baılanysty Odaq ornatyp otyr. Kó­rinbeı jasalyp jatqan jumystar bar­shylyq.

2021 jyly О́zbekstan astanasynda sol TMD jáne Baltyq elderi teatr­lar konfederasııasy uıymdastyratyn jastar shyǵarmashylyǵyna arnalǵan halyqaralyq forým joǵary deńgeıde ótti. Oǵan bizdiń Odaqtyń uıymdastyrý­ǵa hám mamandarymyzdy qatystyrýǵa Odaq basshysynyń tegeýrini arqyly úlken yqpal etýi – oń nátıjesin berdi. Bári oılaǵandaı tek Almatydaǵy akade­mııa­lyq teatrdyń ǵana emes, kóbine ob­lys­taǵy teatrlardan da mamandar bar­dy. Atap aıtsaq, A.Ostrovskıı teatry­nan óte talantty akter, rejısser R.Djý­mahmetov, H.Bókeeva teatrynan qoıýshy-sýretshi M.Mámbetov, jas dramatýrgter M.Qolǵanat, Á.Aıtýar, Á.Baıbol, syn­shy B.Álkeeva qatysyp qaıtty. Máskeý qalasynda ótken TMD, Baltyq jáne Grýzııa elderiniń dostastyǵy aıma­­ǵyn­da HV A.P.Chehov atyndaǵy Ha­lyq­ara­lyq festıvaldiń aıasynda ótken labo­ratorııaǵa M.Áýezov teatrynan rejısser A.Ospanbaeva, Ǵ.Músirepov teatry­nan Sh.Úmbetalıev, A.Ostrovskıı teatry-­
­nan R.Djýmahmetov, Ǵ.Músirepov teatry­nan F.Moldaǵalı qatysyp qaıtty.

Sondaı-aq aıtýly joba aıasynda Tash­kentte F.Moldaǵalı qoıǵan «Qu­la­ger» spektaklimen Ǵ.Músirepov atyn­daǵy teatrdyń ártisteri óner kórsetti. Konfederasııa biraz jyldan beri osy fo­rýmdy Qazaqstanda ótkizsek degen usy­nystaryn aıtyp júr, alaıda bul da bizdiń Mádenıet mı­nıstrligi tarapynan ázirge júzege aspaı kele jatyr. Kelesi forým 2024 jyly ótpek. Konfedera­sııa bul forýmnyń Qazaq­standa ótýine yqylas bildirip otyr.

Avtordyń óz maqalasynda teatr týraly zań joq ekenin jazǵany da oryndy. Bul – óte kúrdeli másele, rasymen de teatr týraly zań joq. Kórshiles memleketterde teatr týraly bálenbaı baptan turatyn teatr men teatr qyzmetkerlerin qoldaıtyn zań bar. Negizinde, ol týraly Odaq basshysy sonaý 2015 jyldan beri únemi Úkimetke, tıisti adamdarǵa kezdesip te, hat jazylyp ta, aıtylyp ta jatyr.

Teatr óneriniń naryqtyq qa­ty­nas­tar men zamanaýı talaptarǵa, álem­dik deńgeıge saı bolatyndaı qoıy­lymdardyń narqyn bıiktetýge múmkin­dik týdyratyn jańa qazaqstandyq teatr zańnamasyn jasaýdy kózdeıtin «Teatr týraly» zań jobasy daıyndalyp, qabyldanatyn bolsa, kóp másele sheshimin tabar edi. Osy zańnyń aıasynda oblystyq teatrlardy qaraýsyz qaldyrmaýdy, mınıstrliktiń quzyryna qaıtarýdan bastap, ózekti máselelerdi sheshýdiń jańa joldaryn izdeý kerek.

Teatr, teatr qyzmetkerleriniń áleý­­­­mettik mártebesin kóterý, kıeli qara­­shańyraqty jeńil-jelpi oıyn-saýyq qyzmet kórsetý salasyna teńes­tirmeı, onyń mártebesin ha­lyqtyń rýhanı baıýyn­daǵy orny men mańyzyna baılanys­ty aıqyndaý qajet. Jalpy, elimizdegi 7-8 kásibı shy­ǵarmashy­lyq odaqtyń da mártebesin kóterip, mem­lekettik emes qaýymdastyqqa teńe­meı, memlekettik ıdeologııany jú­ze­ge asyrýshy etip qaraıtyn mezgil álde­qashan jetti. О́ner adamdaryn ataq­tar­ǵa usynýdy ár­qıly uıymdar men ákim­shilikterge, kóbine ádiletti bola ber­meıtin óńir basshylary men jalpaq shesheı ujym basshylaryna telimeı, parqy men sińirgen eńbeginiń naqty baǵasyn kásibı túrde anyqtaı alatyn, ózderi múshe sol shyǵarmashylyq odaq­tardyń quzyrynda bolǵany jón dep esepteımiz. Kásibı óner adamdaryna «Qazaqstannyń Halyq ártisi», «Qa­zaqstannyń eńbek sińirgen ártisi» ataǵyn berý dástúrin qaıtarýdy da qarastyrý kerek. Búgingi qadiri men aıasy kem, kez kelgen ár sala­daǵy adamdarǵa ońdy-soldy taratylyp júrgen «qaırat­ker» ataǵy kásibı óner adamdaryna berilýi tipten qolaısyz. Sonymen qatar árbir berilgen ataqqa istelgen jumys úshin belgili bir yntalandyrý jáne laıyqty tólem bolýy kerek.

Odaq qazaq eli­niń teatr qaı­rat­ker­leriniń bárine ortaq. Al qolynan is keletin jas­tarymyz kelip qol­dap, birge jumys isteımin dese, marhabat...

Rabıǵa AǴMANOVA,

Qazaqstan Teatr qaıratkerleri odaǵynyń jaýapty hatshysy