Tehnıka damyǵan qazirgi kúni eginshiniń eńbegin esh, tuzyn sor qylatyn sol kúrmegińiz kórinbeýge aınalyp, búginginiń balalary ondaı artyq beınetten qutyldy. Biraq odan kúrish óndirisiniń máselesi azaıyp ketken joq. Kerisinshe, jyl saıyn Syrdyń brendine aınalǵan ónimdi alý qıyndap bara jatyr.
Kúrishshilerdiń joǵaryǵa jetkize almaı júrgen bir problemasy – ónimdi memlekettik qorǵa satyp alý. Osydan on shaqty jyl buryn osy másele Úkimette kóterilip, sharýalardyń úmiti oıanǵan edi. Biraq sońy sıyrquıymshaqtanyp ketken sol sharýa áli sheshimin tappaı keledi. Ozyq elderde agrarshynyń jaıyn eń aldymen memleket oılaıdy. О́ndirgen ónimin memlekettik resýrsqa alýdy birinshi kezekke qoıady.
– Osy salaǵa kelgeli beri biraz shetelde boldym. Mysaly, Amerıkada 1 myń gektar kúrish, osyndaı kólemge maqta egetin fermerdiń qaramaǵynda bar bolǵany 7 adam jumys isteıdi. Qalǵan tirlik tehnıkaǵa tıesili. Eń bastysy, olardyń óniminiń belgili bir bóligin memleket satyp alady. Kásipker qalǵanyn fıýcherlik kelisim arqyly saýdalaıdy. Japonııada da jaǵdaı osyndaı. Oǵan Qyzylorda men Osaka arasynda ekonomıkalyq baılanys ornatpaqqa barǵan saparymyzda kóz jetkizdik. Olarda kúrish qymbat. Et baǵasy tipti sharyqtap tur. Bir ógizdiń quny bizdiń aqshaǵa shaqqanda 7,5 mln teńge shamasynda. Biraq jaǵdaı osylaı eken dep syrttan arzan ónim izdep, sarsylyp júrgen japondy jáne kórmeısiz. Baǵasy ushyp tursa da ózinde óndirilgendi alady, – deıdi «Syr marjany» JShS dırektory, oblystyq máslıhat depýtaty Minajadın О́teev.
Qazaq «Kisideginiń kilti aspanda» degendi tegin aıtty deısiz be? Reseıge sanksııa salynǵaly beri ol jaqtan bizge tyńaıtqyshtyń kelýi toqtady. Qazir sharýalar osy joqty basqa elderden izdestirip jatyr. Osynyń ózi ózgeniń qolyndaǵyǵa qarap, óndirshegimizdi soza berýdiń sońy nege soǵaryn ańdatsa kerek.
«Syr kúrishi – el yrysy» degen qanatty sózdi ekiniń biri aıtady. Biraq onyń belsheden keler beınetin ekiniń biri bile bermeýi múmkin. Mysaly, sońǵy jyldary Syrdarııanyń sýalǵany kúrishshiler qabaǵyna kirbiń túsirip tur. Árıne, bul nesibesin jerden tergen jurtqa ortaq problema. Áıtse de, darııa arnasy tússe, dán bolyp sebilgennen oraqqa ilingenshe sýda turatyn kúrish kólemi qysqaryp shyǵa keletin bolyp júr. Mysaly, Qyzylorda oblysynyń batysyndaǵy Qazaly aýdanynda buryn 12-13 myń gektarǵa kúrish egiletin. «Balapan basyna, turymtaı tusyna» ketken toqsanynshy jyldary osy alqaptyń kóp bóligi bos qalyp, az jylda sheńgel men jıde basyp, sorlanyp ketti. Jerdiń jaıyn biletin mamandardyń janaıqaıyna qulaq asa qoıǵan eshkim bolǵan joq. Mysaly, osy jyly aýdanda aýyspaly egis tártibi syzbasyna sáıkes 7 865 gektarǵa kúrish egilýi tıis. Biraq sýdyń tapshylyǵynan osy kólemnen 1 127 gektar qysqartylyp ketip otyr. Tapshylyq taralǵydaı tartyla berse, bul taǵy azaıa túsetin túri bar.
– Osynyń barlyǵy oblys aýmaǵynda sý qoımasy joqtyqtan bolyp otyr. Qyzylorda qalasy tusynan Syrdarııadan bólinip shyǵatyn Shirkeıli kanaly kúrishti bizden 2-3 ese kóp egip otyrǵan Syrdarııa, Jalaǵash, Qarmaqshy aýdandaryn sýlandyrady. Al bizge Qaraózek arqyly keledi. Qysta Qaraózekke sý jınaǵanymyzben, ol jetpeı qınalyp qalamyz. Qazalydaı emes, joǵaryda aıtylǵan aýdandardyń kúrishten ózge de kúnkóris kózi bar. Qazirgi ýaqytta jasyrdym degenińniń ózi jarqyrap kórinip turady ǵoı. Byltyr áýe túsirilimi Jalaǵash aýdanynan – 3 800, Syrdarııadan 2 myń gektardyń ústinde esepke alynbaǵan kúrish alqabyn anyqtady. Qarmaqshy aýdanynan da osyndaı gektarlar tabyldy. Onsyz da az sý osylaısha jyrymshylanyp, aıaqta otyrǵan bizge jetpeı, nesibemizden qaǵylyp otyrmyz, – deıdi Minajadın О́teev.
Qazaly jurtyn tapshylyqtan qutqaratyn birden-bir jol – Qaraózek sý qoımasyn salý. Tıisti oryndardyń maquldaýyn alsa da bastalýy keshigip jatqan qurylysqa eldegiler úmitpen qarap otyr. О́zenniń sol jaǵalaýyndaǵy kúrishtik alqaptardan shyǵatyn qashyrtqy sýlar da burynǵysha bir jerge jınalmaı, ár jerge jaıylyp, egistikti sorǵa aınaldyrýda. Bul endi sharýashylyqtardyń shamasy keletin sharýa emes. 2013 jyly 1-GD, 2-GD jáne K-3-2 qashyrtqylary ıesiz múlik retinde aýdandyq aýyl sharýashylyǵy bóliminiń teńgerimine alynǵan. Negizi onyń túp ıesi «Qazsýshar» RMK bolýy kerek. Qaıta qalpyna keltirý úshin respýblıkalyq bıýdjetten qarjy bólingeni jón. Áıtpese, aıdyń-kúnniń amanynda ınjenerlik júıege keltirilgen jerden aıyrylyp, saqaldy qoldan bergendeı bolamyz.
Kezinde Syrdaǵy dástúrli daqyldy egýge jer men dánniń tilin biletinder ǵana bel baılaıtyn. Qazir kóp jumysty ońaılatqan tehnıka arqyly ekiniń biri eginshi atanyp júr. Eger memleketten qoldaý azaıa qalsa sýbsıdııa esebinde beriletin qarjydan qarpyp qalǵysy keletinderdiń kóbi-aq basqa salanyń soqasyn jegip shyǵa keleri anyq. Taǵy da syrttaǵyǵa qarap suqtanǵandaı bolamyz-aý. Biraq mamandar sheteldiń kóbinde egistik alqapty ustap turǵany úshin dotasııa beriletinin aıtady. Bizge keregi osy.
Ártaraptandyrý týraly da aıtar áńgime kóp. Oblystaǵy 8 tanaptyq aýyspaly egis júıesi tek kúrish pen jońyshqaǵa negizdelgen. Baqsha, kókónis egip jatqandar da bar, biraq ónimi oıdaǵydaı emes. О́ıtkeni bir oblystyń jeri bolǵanymen ár óńirdiń topyraqtyq, klımattyq ereksheligi bar. Sondyqtan da Keńes Odaǵy kezinde ár aýdanda óz tuqym sharýashylyǵy jumys isteıtin.
Sońǵy 1-2 apta kóleminde darııa arnasy tolyp, jurttyń júzine qan júgire bastady. «Egindi sýǵa bastyrar kezde osyndaı molshylyq bolsa ǵoı, shirkin» deıdi sońǵy jyldary ózenniń solyp aqqanynan zárezap bolǵandar. Syrdarııa aýdanyndaǵy «Abzal ı K» kompanııasy da sý tapshylyǵynan jobalanǵan 5 myń gektardyń 400 gektaryn qysqartypty. Bul bir brıgadaǵa tıesili alqap. Árıne, kompanııa dıqandaryn dalada qaldyrmaıdy. Bular ábjildik tanytyp, tyńaıtqyshty Reseı men О́zbekstannan byltyr kúzde jetkizip alypty. Qazir sharýalardyń kóbi baǵasy 3 esege jýyq qymbattaǵan tyńaıtqyshty alýǵa shamasy kelmeı otyr.
Biz kúrish óndirisindegi kúrmekten de kóp máseleniń kózge kórinip turǵandaryn ǵana sanamalap shyqtyq. О́nimi shyǵynyn jappaýǵa aınalyp bara jatqan saladaǵy problema sheshimi kúrishke strategııalyq ónim retinde memleket tarapynan mán berý.
Qyzylorda oblysy
