Islam banki: onyń qarjylandyrý erekshelikteri nede?

Islam banki júıesiniń el ekonomıkasyna dendeı enetin kúni alys emes. Osy oraıda, ıslamdyq qarjylandyrýdyń tutas ekonomıkamyzǵa berer paıdasy qandaı degen suraqqa jaýap berý úshin aldymen ony tereń túsinýimiz qajet. Dás­túrli bankıng júıesindegi saıa­satty barynsha túsine qoı­maıtyn buqara úshin bul joly barynsha saýattylyq kerek-aq. О́ıtkeni, ıslam ban­kın­giniń prınsıpteriniń biri – adam­gershilik pen adaldyq. Osy oraıda, qarjy salasynda 20 jyl­dan astam eńbek ótili bar, MVA dárejeli FCCA múshesi Talant QALIEVAǴA ıslamdyq qar­jy­landyrý jóninde birneshe suraq qoıǵan edik. – Talant Muhanbetjanqyzy, ıslam banki júıesiniń dástúrli bank júıesinen artyqshylyǵy nede dep oılaısyz? – Jalpy, ıslam qarjylandyrý júıesine degen jańa, jaqsy kózqaras álemdik ekonomıkalyq daǵdarys tolqynynan soń kúsheıe tústi. О́ıtkeni, ıslam qarjylyq ınstıtýttary daǵdarysqa qarsy tura alatyndyǵymen álem nazaryn aýdartty. Onyń basty sebebi, sharıǵat boıynsha ıslam  bankınginde qaýpi joǵary aktıvterge, joǵary táýeldilikti ıpoteka men derıvatıvke ınvestısııa salýǵa tyıym salynǵan. Islamdyq qarjylandyrýdyń jahandyq óndirisinde 1 trln. 300 mlrd. dollardan astam qarjy aınalady eken, oǵan senimdiligin qosyńyz. Álemde ıslamdyq qarjylandyrýdyń júıe retinde qalyptasqanyna 40 jyldan astam ýaqyt ótse de, bizdiń elimizde ol endi ǵana aıaqqa turyp keledi. 2011 jyly Astanada ótken Búkilálemdik Islam ekonomıkalyq forýmynda Elbasy ıslam ekonomıkasyn damytý barysynda áriptestikti jolǵa qoıý sharalary qabyldanǵanyn jetkizgen bolatyn. Sol jyly osy qarjylandyrý kózinen aldaǵy 5-7 jyl ishinde 10 mlrd. dollar qarjy tartý kózdelgeni týra­ly aqparat taratyldy. Elbasy N.Na­zarbaev kóptegen elderdiń ıslam­dyq qarjylandyrýdy óz damýy úshin belsendi túrde qolda­nyp jatqandyǵyn atap ótti. Biz El­basy belgilegen baǵyt boıynsha, el ekonomıkasynyń keminde 20 paıy­zyn osy ıslamdyq qarjy­lan­dyrýǵa kóshirsek, turaqty damý kór­setkishine qol jetkize alamyz dep nyq senimmen aıta alamyn. О́ıt­keni, men bul salada 20 jyldan astam jumys atqaryp kelemin, ma­man retinde elge tıgizer paıdasyn joqqa shyǵara almaımyn. Tek kishigirim bıznes ókilderi ǵana emes, tutas aýyl sharýashylyǵyn kóterý úshin biz osy ıslamdyq qarjyny tartýymyz kerek. Qarjy naryǵyn jáne qar­jy uıym­daryn retteý men qada­ǵa­laý agenttigi qazaqstandyq ekin­shi deńgeıli bankterdiń aına­ly­myn­daǵy 18 trln. teńgeniń teń jartysy jumys istemeı jatqanyn, ondaǵy kúmándi nesıelerdiń alatyn úlesi 30 paıyz, úmitsiz nesıelerdiń úlesi 20 paıyzǵa jetkendigin jarııalady. Al 2013 jylǵy aınalymdaǵy qarajat 2005-2007 jyldyń málimetterimen deńgeıles. Al elimizdegi alǵashqy ıslam bankiniń portfelinde bir de bir kúmándi nesıe joq. Osy derektiń ózi-aq túsingen adamǵa kóp aqparat. Elimizdegi iri bankter sanatyndaǵy eki bank bolsa tutynýshylarǵa nesıe berý barysynda jyljymaıtyn múlikti kepilge alady. Dástúrli bank júıesindegi bir qatelik, eger tutynýshy nesıe alǵysy kelse, ornyna beretin kepildik paıda túsirip turǵan kepil bolýy qajettigin eskermeý. Tóleı almaǵan jaǵdaıda bank tutynýshydan ózi turyp jatqan baspanasyn qalaı tartyp alady? El bankteri naryqtan suranys túsýde, ekonomıka ósip jatyr degen jeleýmen ıpotekalyq nesıe berýdi erkine jibere saldy. Mine, osy turǵydan alǵanda ıslam banki júıesiniń artyqshylyǵy – qarajat ónim óndiretin aktıvke ǵana jumsalady. Bank qarajat surap kelip turǵan adamnyń bastamaq isi keıin ónim retinde qaıtatyn bolsa ǵana beriledi. – Elge kelgenine 7 jyldan astam ýaqyt ótse de ıslam ban­kıngi tamyr jaıyp kete almaı otyr. Munyń sebebi nede? – Iá, 2007 jyldan bastap ıs­lam bankıngi júıesiniń Qazaqstanǵa bet burýy bastaldy. Alaıda, Úkimet nemese Islam damý banki tarapynan bolsyn, belgili bir sharalar maqsatty túrde qolǵa alynǵanda daǵdarys jyldaryndaǵy qıyn máselelerdi bastan keshpes edik dep oılaımyn. Endigi jerde kópshilik ıslam bankinde ústeme paıyz tólemeıdi eken dep ústirt túsinedi de, shyn máninde onyń qandaı mehanızmmen jumys isteıtinin bile bermeıdi. Túsindirý jumystaryn júr­gizý qajet. Ol úshin mamandar jetkiliksiz. – Islam bankıngin qys­qasha sıpattap ótseńiz. – Islam banki júıesi de kom­mersııalyq qurylym. Son­dyqtan olar da óz paıdasyn tabýy qajet. Islam bankıngi dinge negiz­delgen qundylyqtar men nor­malar júıesine, sondaı-aq, ıslam álemindegi dástúrlerge arqa súıeıdi. Onda rıbaǵa (ústeme paıyz, ósim) qoıylǵan tyıym 1400 jyldan beri bar, búginde ıslamdyq bank isiniń negizgi qaǵıdattary sharıǵat zańdaryn barlyq qar­jy­lyq operasııalarǵa qoldaný bolyp tabylady. Islam banki júıe­sin naqtylaıtyn zańdar jı­naǵy negizinde ssýdalyq ósimdi alýǵa, basqasha aıtqanda, nesıe úshin tólemge tyıym salynǵan. Biraq bul kommersııalyq zaımdar qaıyrymdylyq quraly dep uqpaǵan jón. Islam zańy boıynsha shynaıy paıda esebin eseptemeı turyp, kez kelgen ósim alýǵa jol jabyq. Islam ekonomısteri nesıeniń paıdalanylý sıpatyna basa mán beredi. Onyń ústine alkogol, temeki, qumar oıyndary, qarý-jaraqqa baılanysty kez kelgen óndiriske qarajat berýge tyıym salynǵan. Sonymen qatar, táýekeli naqtylanbaǵan nemese alypsatarlyq qyzmet túrlerine de jol berilmeıdi. Qarjylyq jobalarda bank pen tutynýshynyń áriptestik qaǵıdaty ıslam bankıngi júıesindegi berik negiz bolyp tabylady. Mysaly, dástúrli nesıe berý barysynda kompanııa kez kelgen jaǵdaıda naqtylanyp qoıylǵan ósimi bar nesıeni qaıtarýǵa mindetti. Al ıslam bankınginde kásipkerdiń jobasy júzege aspaı, shyǵynǵa tap bolsa, bank kompanııamen birge qarjy joǵaltady. Iаǵnı, bank kiris alý úshin joba qatysýshysy retinde kásiporynnyń paıdasy men shyǵynyn birdeı kóterisedi. Al eger saýda-sattyq arqyly qar­jylyq operasııa júrgizilse, taýar­dyń ózindik quny men jetkizip berý kezinde qosylǵan qunnan paıda kóre alady. Dástúrli bankte nesıe berý ba­ry­synda bankter eshqandaı táýe­kelge ushyramaıdy, ústinen tek paıdasyn kóredi. Bul durys emes. Islam bankınginde eki jaq ta táýekel etedi, paıdasyn da birge kóredi. Joq bolsa ekeýine de joq. Eń qyzyǵy, ıslam ǵana emes, basqa dinderde de ústeme paıyzǵa tyıym salynǵan. Bireýge aqsha berip, onyń ústinen ósim alý barlyq dinde de haram ekendigi aıtylady. 2007 jyly «Understanding the Islam finanse» degen ataýmen shyqqan kitapta álemde oryn alyp jatqan ekonomıkalyq qubylystardyń keleńsiz nátıjege tap bolýynyń negizi ashkózdikte delingen. Bank júıesindegi ashkóz­dik, baıyǵan ústine baıýdy kózdeı­tinder, qanaǵatsyzdyqtan dep atap kórsetedi. – Islamdyq qarjy­lan­dy­rý­dyń negizi nege qurylǵan? – Islamdyq qarjylandyrýdyń eń aldymen, alǵa tartatyny eki ta­raptyń arasyndaǵy bıznestik qarym-qatynastyń teń, ádiletti bolýy. Islam bankıngine qansha adam qarajat surap kelse, sonyń bar­lyǵyna birdeı jaǵdaı jasap, teń qarym-qatynas kórsetý. Sondyqtan ekonomıkany ósirip, turaqtandyrý, turaqty ósimge qol jetkizemiz dep aıtý úshin, eń aldymen, kez kelgen baılyqty bólýge tóńkeristik qa­rym-qatynas qajet deıdi. Basty ıdeıa­larynyń biri osy. Bank saıasatyn alaıyq. Kóp jaǵ­daıda dástúrli bankıng júıe­sinde qala turǵyndary sana­tyn­daǵy tutynýshylarǵa oń kóz­ben qaraıtyny jasyryn emes. Qa­lalyq páter adam turyp jatsa da kepilge alynady. Al, aýyldyq jer­degi úıdi kepilge qoıǵysy kel­se qabyldamaıdy. Eń nashar jeri, halqymyzdyń 45 paıyzy aýyldyq jerde turyp jatyr. Dástúrli banktiń klıent ala­laýyn, teń dárejede qyzmet kór­set­peı­tindigin baıqaýǵa bolady. Eko­nomıka barlyq adamǵa birdeı qyzmet kórsetýi tıis, teń jaǵdaı jasaýy kerek. Alaıda, bizde basqasha kózqaras qalyptasqan. Aýyldyq jerlerge jany ashıtyn, shalǵaı aýyldarda ekonomıkanyń qaıtse durystalatynyn oılap jatqan adamnyń joqtyǵynan áli kúnge deıin jalǵasyp keledi. Atalmysh kitapta bylaı kórsetiledi: keshegi ekonomıkalyq daǵdarystar men buǵan deıin ótken toqyraýlardyń qorytyndysy bireý-aq. О́nimniń ósýi áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıdyń túzelýine ákelmeıdi. Ekonomıkada ondaı zańdylyq joq. Bári ósýde, ónim de, ózge de. Biraq áleýmettik jaǵdaı óspeýi múmkin, tipti, keri ketýi ǵajap emes. Kapıtalızm jolyndaǵy elderdiń barlyǵy osyndaı alshaqtyqty bas­tan keshirip otyr. – Islamdyq qarjylandyrýdy qaı óndiriske baǵyttaǵan durys dep oılaısyz? – Islamdyq qarjylandyrýdy elde qysqa emes, uzaq merzimge paıda beretin ónimge nazar aýdaryp, sondaı salaǵa baǵyttaǵan durys. Qazaqstan jaǵdaıynda el áleýetin kóteretin birden-bir sala aýyl shrýashylyǵy dep oılaımyn. Durys ónim óndire alatyndaı jeri bar bizdiń el sekildi memleketter kóp emes. Sondyqtan eń aldymen nátıjesi uzaq jyldarǵa baratyn aýyl sharýashylyǵyn aıaqqa turǵyzyp alý qajet. Aýyl­sharýa­shylyq tehnologııasyn ákelip, jatpaı-turmaı sony damytqan durys. Bizde munaı salasy óz-ózimen damyp jatyr, ondaǵy jaǵdaıdy ózgerte qoıý qıyn. Al aýyl sharýashylyǵy memleket kómeginsiz damı almaıdy. Kez kelgen elde solaı. Onyń ústine bizde Keńes Odaǵynan qalǵan tozǵan qural-jabdyqtar, durys óńdelmegen jer sekildi «eski mura» bar. Aýyl sharýashylyǵyna qarasty jerlerdi tııanaqty bólip, mal jaıatyn jerdi, egin salatyn úlesti, baý-baqsha óndirisine arnalǵan jerdi, rettep alýymyz kerek. Igere almaıtyndaı Qazaqstanda jer sonshalyqty úlken emes. Alǵan ónimdi Indonezııa, Pákistan, Saýd Arabııasy sııaqty tur­ǵyn halqy kóp elderge shy­ǵarýy­­myz kerek. Bul bizge geo­gra­fııalyq jaǵynan da tıimdi. Egis­tik jerlerinde múmkindigi joq el­derge shyǵarý qajet. Bizge ol úshin artyq eshteńeniń qajeti joq. Ma­mandarymyzdy jınap, sho­ǵyr­lan­dyryp maqsatty túrde ke­min­de 5-6 jyl jumys istesek, ar­ǵy jaǵynda jumys ózin ózi alyp ketedi. Aýyl sharýashylyǵyn damyt­qanda, IYU-ǵa múshe ekendigimizdi paıdalanyp, áriptes elderge ónim shyǵarý kerek. Iаǵnı, ári qarjy tartamyz, ári ekonomıka jaǵdaıyn durystap alamyz. Jer naqtyly aktıvke jatady, solarmen úleste bolyp, ınvestısııany tartyp, shyn máninde adal taýar alamyz. Taǵam adal bolǵan jerde barlyq nárse adal bolady. Ekinshiden, ıslamdyq bankıng ınvestor retinde ekologııany saqtaýǵa tyrysady, ol da zertteledi. Aýyl sharýashylyǵy damyǵan elderge saraptama jasap, solardyń tehnologııasyn ákelýge ıslam elderiniń ınvestoryn tartýǵa tyrysý kerek. Aýyl sharýashylyǵyn beker aıtyp otyrǵan joqpyn, óıtkeni, onyń ónimin ár adamda qoldanady. She­telde taýar uzaǵyraq saqtalý, ta­symalǵa jaramdy bolý úshin ne­she túrli hımııalyq nárseler qo­­sa­dy. «Mármár etti» alý úshin bir­­neshe tehnologııany qoldanady da, ózindik quny sharyqtap ketedi. Al ta­bıǵı taza ósken ónim baǵasy ar­zan, ári densaýlyqqa paıdaly bolmaq. – Dástúrli bankterde oryn alyp jatatyn bankrottyq ıslam bankınginde kezdese me? – Islam banki de shyǵynǵa ushyraýy múmkin. Biraq bul tek teorııalyq turǵyda ǵana. О́ıt­keni, buryn-sońdy mundaı jaǵdaı oryn almaǵan. Tipti, ekonomıkalyq daǵ­darys sharpyp ótken 2007-2008 jyl­dary álemge áıgili bank­ter bankrotqa otyrǵanda, ıslam bankteriniń jumysy órleı ber­gen­dikten, ol ózine eriksiz nazar aýdartty. Halyqaralyq valıýta qorynyń zertteýine qaraǵanda, ıslam bankteri batystyq áriptesterine qaraǵanda joǵaltý jáne tólem qabilettiligi, táýekel máselelerine qatty ushyramaıdy. Salymshylar men kredıtorlar qarjysyn alypsatarlyqqa qoldanbaı, naqty ınvestısııalyq jobalarǵa quıý kezinde óte joǵary paıda tabýǵa, qaǵazdyq kapıtaldanýdy ósirip alýǵa múmkindik bermegenmen, sonyń ótemi turaq­tylyq pen tyǵyryqtan shyǵa bilý qasıetimen qamtamasyz etti. Árıne, ıslam memleketteriniń qarjy júıesi qarjylyq daǵ­darystan shet qalǵan joq, degenmen, ıslam bankınginiń batys qapıtalynyń enýine jol jabyq bolǵandyqtan daǵdarys áserin azaıtty. «Aty bar, zaty joq» jobalarǵa qarjy berilmeıdi. Tipti, qarastyrylmaıdy da, óıtkeni, zańda (sharıǵatta) tyıym salynǵan. Basty talaby – kez kelgen qarjylyq operasııa shynaıy aktıvke negizdelgen bolýy kerek jáne ústinen alatyn ósim (banktiń tabar paıdasy) tek shy­naıy aktıvtiń berer ónimine negiz­delýi tıis. Islam naryq pen jeke adamdardyń bıznestegi erkindigin moıyndaıdy jáne syılaıdy. – Islamdyq qarjylandyrý taza ádilettilikke qurylsa, óz­deri­ne túser paıda ne degen zańdy suraq týady... – Dástúrli bankter júıesi se­kil­di ıslam bankteri de óz tu­tynýshylaryna qural bere otyryp, paıda tabady. О́ıtkeni, bul bank te qarjylyq qurylym. Biraq dástúrli bankte bul operasııa ústeme paıyzǵa negizdelip jasalsa, ıslam banki ony saýda-sattyq operasııalary arqyly júzege asyrady. О́ıtkeni, ıslam dininde saýda-sattyqqa tyıym salynbaǵan. Islam banki sizge bylaı deı alady: «Sizge qandaı mashına qajet? Onyń qaı salonda turǵanyn aıtyńyz. Biz baramyz da, sol mashınany satyp alyp, sizge satamyz». Iаǵnı, ıslam banki mashınany, qazaqy jalpaq tilmen aıtqanda myń dollarǵa satyp alady da, tutynýshysyna 1150 dollarǵa satady. Tutynýshy óz kezeginde 36 aı ishinde tóleýi kerek. Bank nesıe bermeıdi, biraq mashınany 1150 dollarǵa satý-satyp alý týraly kelisimshart bar. Dástúrli bankterde tutynýshy óz aqshasyn saqtaǵany úshin, mysaly, 5 paıyz ústemeaqy alyp otyrady. Islam bankinde de dál solaı. Biraq klıent ústeme paıyz ala almaıdy, bank tapqan paıdadan úlesin alady. Siz óz qarajatyńyzdy ıslam bankine aparyp saqtaısyz. Olar bul qarajatty ózderinde bar ózge qarjy quraldaryna aparyp qosady. Bank qarajatty tutynýshylaryna beretin aqshadan ózge quraldary arqyly bıznes júrgizýine kómektesedi. Jyldyń aıaǵynda ıslam banki sizge óz kiristerin qorytyndylap, túsken paıdasynan sizge ýáde etilgen bes paıyzdy, odan az nemese kóp úles tóleýi múmkin. Bul úles taza, adal jolmen kelgen úles bolyp tabylady. Taǵy bir túri, túsken paıdamen bólisý modeli. Bul sıpaty jóninen ınvestısııalyq qorǵa uqsaıdy. Eger men bızneske ınvestısııa salyp, ıesine odan túsirgen paıdasynan bólis alamyn, al kiris túsirip paıda tappaı, kerisinshe, shyǵynǵa ushyraǵan jaǵdaıda ony da birge kóterisemin, deıdi. Qazir sarapshylar ıslam bankteriniń óz kapıtalyn jedel damyp kele jatqan, tıimdi faktorlary bar elderge salǵysy keletinderin aıtýda. Sondyqtan bul máselede bizdiń de irkilip qalýymyzǵa bolmaıdy. Áńgimelesken Venera TÚGELBAI, «Egemen Qazaqstan».