31 naýryzda Japonııanyń Iokagama qalasynda BUU-nyń Klımat ózgerýi jónindegi úkimetaralyq sarapshylar tobynyń baıandamasy jarııalandy. 39 elden 259 sarapshy qatysyp, 1500-den astam betti quraǵan bul esepten málim bolǵandaı, jahandyq jylyný úrdisi jalǵasa berse, Jer betinde klımat ózgerýinen zardap shekpegen bir de bir adam qalmaıdy.
Endi atalǵan jahandyq problema jaıynda sarapshylar ne deıdi? Soǵan nazar salaıyq.
Klımat ózgerýi jónindegi úkimetaralyq sarapshylar tobynyń (KО́ÚST) jetekshisi Radjendra Pachaýrı: «Eger adamzat balasy býly gazdardyń aýaǵa taralýyn azaıtý jolynda qazirgi kúni jedel sharalar qoldanbasa, jahandyq jylyný planetamyzdy tabıǵı jáne ekonomıkalyq apattarǵa alyp keledi. HHI ǵasyrdaǵy klımat ózgerýiniń qandaı kólemde júretindigi bizdiń búgingi tabıǵatty saqtaýǵa qatysty qabyldaǵan sheshimderimizge tikeleı táýeldi bolmaq. О́ıtkeni, klımat ózgerýiniń áser etpeıtin salasy joq. Ol sý resýrstary men ónim óndirý, azyq-túlikpen qamtamasyz etý syndy adam úshin qajettiliktiń bárin qamtıdy», dep málimdeýi álemdik BAQ ókilderin ózine jalt qaratty. KО́ÚST jetekshisiniń aıtýynsha, adamzat balasynyń qazirgi beıqamdyǵynan 2100 jyly júzdegen mıllıon adamnyń basyna qara bult úıiriledi. Iаǵnı, jaǵalaýlardaǵy elderdi sý basyp, klımat ózgeriske ushyraǵan saıyn tegeýrinine shydas bermeıtin qatty daýyldar jıi-jıi turyp, topan sýlar qaptaýy da jıileı berse, al endigi bir aımaqtardy qurǵaqshylyqtyń keýleýi azyq-túlik jetispeýshiligin alǵa shyǵarady. Al osynyń barlyǵy aldymen áleýmettik qorǵaýdy tileıtin kedeılerdi, balalar men qarttardy sansyratyp ketedi, degen sarapshylar ótken ǵasyrdyń 80-jyldary Zımbabvede oryn alǵan qurǵaqshylyqty mysal etedi. Onyń zardaby ómirge qysqa boıly balalardyń kelýine aparyp, olar ózderinen burynǵylar men keıingi býyndarǵa qaraǵanda az tabys tabatyn, jumys berýshilerdi qyzyqtyrmaıtyn toptyń paıda bolýyn týdyrǵan. Sarapshylar paıymdaýlarynda mundaı qańyryǵyn tútetken qýańshylyq pen qurǵaqshylyq keleshekte kóbeıe túspese azaımaq emes.
Jahandyq jylynýdyń qatty áseri, ásirese, aýyl sharýashylyǵyna qatty tımek. О́nim óndirýdiń jyl saıyn kemýiniń saldarynan kedeıler moınyndaǵy júk odan saıyn aýyrlap, fermerler tynysy da taryla túsedi, al qala turǵyndary azyq-túliktiń qymbattaýynan zardap shegetin bolady deıdi. Qurǵaqshylyq aýyzsý problemasyn da kúsheıtedi. Qańsyp qalǵan qudyqtar kóbeıip, bótelkelep satatyn sýdyń quny artsa, jıi kemerinen asyp, tasyp berekeni alatyn ózenderdegi sýdyń da sapasy jahandyq jylyný áserinen kemı bermek, degen boljamdar jasaıdy baıandama avtorlary.
Zertteý jumystary klımat ózgerýine baılanysty týyndaıtyn problemalardyń túbi bir týady deıtin qaýipin ǵana emes, onyń qazirdiń ózinde joıqyn sý basýlar men daýyldar týdyrýymen, qurǵaqshylyq áserinen shyrpydaı tutanyp, órtenip jatqan ormandary alqaptardyń tarylýymen, jerge sińirilgen dánniń shyqpaı qalýymen bas qatyrar úlken máselege aınalǵanyn kórsetýde degen KО́ÚST-niń qoǵammen baılanys jónindegi menedjeri Hoda Baraka: «Mundaı zardaptan arylýdyń joly bireý ǵana, ol – qazirgi kúni barlanyp qoıylǵan barlyq kómirsýtek qorlaryn – kómir, munaı, gazdy sol jatqan jerinen qozǵamaý. Endigi ýaqytta energııamen qamtamasyz etýshi kompanııalardyń burynǵy qalyppen jumystaryn jalǵastyra berýlerine tózýge bolmaıdy» deıdi.
39 el sarapshylary biraýyzdan planetanyń jylynyp bara jatqanyn moıyndady. Sońǵy 100 jyldyń ishinde 0,74 gradýsqa jylyǵan Jerdiń jaıy eshkimdi nemketti qaldyrýy tıis emes deıdi reseılik sarapshylar da. Reseı Bas geofızıkalyq observatorııasynyń dırektory Vladımır Katsev muhıttarǵa qaraǵanda kontınentterdiń tez erip jatqanyn alǵa tartyp, bý gazdarynyń jyl ótken saıyn kóp mólsherde bólinýine adamnyń sharýashylyq júrgizýi kináli ekenin aıtsa, Reseı Ulttyq akademııasy Muhıttaný ınstıtýtynyń dırektory Andreı Kostıanoı: «Muhıt sýy sońǵy 100 jyl ishinde kóterilý ústinde. 1901 jyldan 2010 jyl aralyǵynda dúnıejúzindegi muhıttarda sýdyń kóterilýi jyl saıyn ortasha eseppen 1,7 mm kóleminde bolyp kelgen. Alaıda, 1993 jyldan 2010 jyl aralyǵynda onyń kóterilýi 3,2 mm.-di qurady. Iаǵnı, muhıt sýlarynyń bulaısha eki esege ulǵaıýyn úlken qaýip dep baǵalaǵan oryndy», degen oıyn bildiredi.
Sondaı-aq, sarapshylar Jer temperatýrasynyń Selsıı boıynsha 2 gradýsqa jylynýynyń álemdik ekonomıkanyń 2 paıyzǵa tómendeýine alyp keletini týrasynda da dabyl qaqqan. Eger temperatýra 3 gradýsqa kóterilse, onda tek azyq-túlik qaýipsizdigine ǵana nuqsan kelip qoımaı, alapat sý tasqyndarynyń basyp qalýymen qatar, orasan zor aımaqtarda qurǵaqshylyq týatynyna alańdaıdy. Sol sebepten, álemdik qaýymdastyq aldynda jylyný úderisin 2 paıyzǵa jetkizbeý mindeti tur degen ǵalymdar ekojúıege tıetin zardaptardy azaıtýdyń adamzat balasy úshin qanshalyqty mańyzdy ekendigin planetadaǵy árbir adamnyń bilýi qajet deıdi. Bul rette ár azamattyń men ne isteı alamyn demeı, jahandyq apatqa qarsy turýy mańyzdy.
Kómirqyshqyl gazy men metannyń aýaǵa shamadan tys bólinýi jerdi qatty qyzyp ketýden saqtaıtyn ınfrakúlgin sáýlelerdi jutyp, planeta temperatýrasynyń kóterilýine alyp keldi. Ásirese, jylý, jaryq beretin stansalardan, qaladaǵy kásiporyndardan bólingen kómirqyshqyl gazynyń mólsheri atmosferalyq qabatqa ótetin gazdyń 1/3 bóligin quraıtyny kim-kimdi de alańdatýy tıis. Planetadaǵy jasyl alqaptar – ormandar bul gazdyń biraz bóligin qajetine jaratqanymen, barlyǵyn jutýǵa shamasy jetpeıtin kórinedi.
Vashıngton ýnıversıtetiniń ǵalymdary Ignatıýs Rıgor men Djo Vallastyń sońǵy 25 jyldyń ishinde júrgizgen zertteýleri de kóńil aýdararlyqtaı. Muz kóleminiń azaıýy men juqarýynyń Soltústik muzdy muhıtyndaǵy aǵystar men Arktıkaǵa ǵana emes, Soltústik Atlantıkaǵa da áseri bar ekendigi aıtylady. Ǵalymdar arada 30-40 jyl ótkende Soltústik muzdy muhıtynyń jyldyń jyly mezgilderinde tolyǵymen muz qursaýynan bosanatyndyǵyn alǵa tartady. Álemniń eń bıik muzart shyńdy Gımalaı taýlarynyń da muzdaqtaryna erý qaýpi tóngen. Eger dál búgingi qarqynmen ol ári qaraı júre berse, onda 2060 jyldary muzdaqtardyń úshten ekisi, al 2100 jyldary barlyǵy erip ketedi. Bul – álemdik ekojúıege tóngen asa zor qater bolmaq.
Ǵalymdardyń zertteýlerine súıensek, jahandyq jylýdan búgingi Fransııa álemdegi sharap óndirisindegi basymdyǵynan aıyrylyp, kerisinshe ǵasyrlar boıyna vıskı shyǵaryp kelgen Shotlandııa klımaty sharap jasalatyn júzim túrleri úshin óte qolaıly bolýy ábden múmkin. Atap aıtqanda, 2012 jylǵy Eýropanyń ońtústigin qamtyǵan ystyq jaz Italııa, Ispanııa, Fransııada júzim ónimin jınaýdy 12 paıyzǵa tómendetken. Temperatýranyń 35 gradýstan joǵarylaýy júzim shaǵyna keri áserin tıgizedi degen ǵalymdar keleshekte sharap shyǵarýshylar mundaı tosqaýyldarǵa jıi ushyrap, zardap shegedi deıdi. Sondaı-aq, aýyl sharýashylyǵyna qatysty zalaldyń jaıy tek qýańshylyq pen sý basýǵa ǵana qatysty bolmaı, tropıktik zııankes jándikterdiń meılinshe keń aımaqtarǵa taralýyna da jol ashpaq. Ǵalymdar aıtýynsha, qazirdiń ózinde klımat jylynýymen tropıkalyq zııankesterdiń taralýy jylyna 3 shaqyrym jyldamdyqpen soltústikke jyljı túsýde. Al keıbir sańyraýqulaqtar 6-7 shaqyrymmen jyljyp keledi deıdi zertteýshiler. Ǵalymdar alańdaýshylyǵy jahandyq jylyný túrli áserinen juqpaly aýrýlardyń jańa shtamdarynyń ómirge kelýine baılanysty órshı túsýde. Jáne olardyń jyldan-jylǵa emdeýge qarsy turý qabileti, qorshaǵan ortaǵa beıimdelýi de asa qaýipti jaıt deıdi.
KО́ÚST bıylǵy baıandamasynda sońǵy onjyldyqta klımat ózgerýine baılanysty oryn alǵan bıdaı men júgeri ónimin alýdyń azaıýy, tilsiz jaý – órt jalynynyń ormandardy otaýy, balyqtardyń marjan rıfteriniń joǵalýynan ózderi tirshilik etetin aımaqtardan «bosyp» shyǵýy, ıaǵnı soltústikke qaraı aǵylýy tropıktik elderdegi halyqtyń tirshiligine aýyrtpalyq salýda ekendigi de aıtylǵan.
Belgili aǵylshyn ekonomısi Lord Nıkolas Shtern 2050 jyly mıllıondaǵan adam uzaqqa sozylǵan qurǵaqshylyq pen ózge de klımattyq aýytqýlardan: sý basý men joıqyn daýyldardan, ashtyqtan qashqan «klımat bosqyny» bolýy múmkin degen qaýip aıtady. Saıyp kelgende, klımattyń antropogendi ózgerýiniń saldary kólik jáne basqa da ınfraqurylymdarǵa da orasan zor zııanyn tıgizbek. Bulardyń bári, tutastaı alǵanda, jahandyq turǵyda alǵa shyǵatyn ekonomıkalyq, áleýmettik, saıası problemalardyń qanshalyqty kúrdeli bolatyndyǵyn uǵyndyrsa kerek. Sol sebepten, árbir el óz ekonomıkasyn ártaraptandyrýǵa umtylyp, klımat ózgeristerine barynsha daıyndyqta bolýy óte mańyzdy. Bul rette, qaı memlekettiń de ekonomıkasyn jasyl baǵytta ustaýynyń mańyzy kúnnen-kúnge arta túspek.
Anar TО́LEÝHANQYZY,
«Egemen Qazaqstan».
Klımat ózgerýi jónindegi úkimetaralyq sarapshylar tobynyń (KО́ÚST) jetekshisi Radjendra Pachaýrı: «Eger adamzat balasy býly gazdardyń aýaǵa taralýyn azaıtý jolynda qazirgi kúni jedel sharalar qoldanbasa, jahandyq jylyný planetamyzdy tabıǵı jáne ekonomıkalyq apattarǵa alyp keledi. HHI ǵasyrdaǵy klımat ózgerýiniń qandaı kólemde júretindigi bizdiń búgingi tabıǵatty saqtaýǵa qatysty qabyldaǵan sheshimderimizge tikeleı táýeldi bolmaq. О́ıtkeni, klımat ózgerýiniń áser etpeıtin salasy joq. Ol sý resýrstary men ónim óndirý, azyq-túlikpen qamtamasyz etý syndy adam úshin qajettiliktiń bárin qamtıdy», dep málimdeýi álemdik BAQ ókilderin ózine jalt qaratty. KО́ÚST jetekshisiniń aıtýynsha, adamzat balasynyń qazirgi beıqamdyǵynan 2100 jyly júzdegen mıllıon adamnyń basyna qara bult úıiriledi. Iаǵnı, jaǵalaýlardaǵy elderdi sý basyp, klımat ózgeriske ushyraǵan saıyn tegeýrinine shydas bermeıtin qatty daýyldar jıi-jıi turyp, topan sýlar qaptaýy da jıileı berse, al endigi bir aımaqtardy qurǵaqshylyqtyń keýleýi azyq-túlik jetispeýshiligin alǵa shyǵarady. Al osynyń barlyǵy aldymen áleýmettik qorǵaýdy tileıtin kedeılerdi, balalar men qarttardy sansyratyp ketedi, degen sarapshylar ótken ǵasyrdyń 80-jyldary Zımbabvede oryn alǵan qurǵaqshylyqty mysal etedi. Onyń zardaby ómirge qysqa boıly balalardyń kelýine aparyp, olar ózderinen burynǵylar men keıingi býyndarǵa qaraǵanda az tabys tabatyn, jumys berýshilerdi qyzyqtyrmaıtyn toptyń paıda bolýyn týdyrǵan. Sarapshylar paıymdaýlarynda mundaı qańyryǵyn tútetken qýańshylyq pen qurǵaqshylyq keleshekte kóbeıe túspese azaımaq emes.
Jahandyq jylynýdyń qatty áseri, ásirese, aýyl sharýashylyǵyna qatty tımek. О́nim óndirýdiń jyl saıyn kemýiniń saldarynan kedeıler moınyndaǵy júk odan saıyn aýyrlap, fermerler tynysy da taryla túsedi, al qala turǵyndary azyq-túliktiń qymbattaýynan zardap shegetin bolady deıdi. Qurǵaqshylyq aýyzsý problemasyn da kúsheıtedi. Qańsyp qalǵan qudyqtar kóbeıip, bótelkelep satatyn sýdyń quny artsa, jıi kemerinen asyp, tasyp berekeni alatyn ózenderdegi sýdyń da sapasy jahandyq jylyný áserinen kemı bermek, degen boljamdar jasaıdy baıandama avtorlary.
Zertteý jumystary klımat ózgerýine baılanysty týyndaıtyn problemalardyń túbi bir týady deıtin qaýipin ǵana emes, onyń qazirdiń ózinde joıqyn sý basýlar men daýyldar týdyrýymen, qurǵaqshylyq áserinen shyrpydaı tutanyp, órtenip jatqan ormandary alqaptardyń tarylýymen, jerge sińirilgen dánniń shyqpaı qalýymen bas qatyrar úlken máselege aınalǵanyn kórsetýde degen KО́ÚST-niń qoǵammen baılanys jónindegi menedjeri Hoda Baraka: «Mundaı zardaptan arylýdyń joly bireý ǵana, ol – qazirgi kúni barlanyp qoıylǵan barlyq kómirsýtek qorlaryn – kómir, munaı, gazdy sol jatqan jerinen qozǵamaý. Endigi ýaqytta energııamen qamtamasyz etýshi kompanııalardyń burynǵy qalyppen jumystaryn jalǵastyra berýlerine tózýge bolmaıdy» deıdi.
39 el sarapshylary biraýyzdan planetanyń jylynyp bara jatqanyn moıyndady. Sońǵy 100 jyldyń ishinde 0,74 gradýsqa jylyǵan Jerdiń jaıy eshkimdi nemketti qaldyrýy tıis emes deıdi reseılik sarapshylar da. Reseı Bas geofızıkalyq observatorııasynyń dırektory Vladımır Katsev muhıttarǵa qaraǵanda kontınentterdiń tez erip jatqanyn alǵa tartyp, bý gazdarynyń jyl ótken saıyn kóp mólsherde bólinýine adamnyń sharýashylyq júrgizýi kináli ekenin aıtsa, Reseı Ulttyq akademııasy Muhıttaný ınstıtýtynyń dırektory Andreı Kostıanoı: «Muhıt sýy sońǵy 100 jyl ishinde kóterilý ústinde. 1901 jyldan 2010 jyl aralyǵynda dúnıejúzindegi muhıttarda sýdyń kóterilýi jyl saıyn ortasha eseppen 1,7 mm kóleminde bolyp kelgen. Alaıda, 1993 jyldan 2010 jyl aralyǵynda onyń kóterilýi 3,2 mm.-di qurady. Iаǵnı, muhıt sýlarynyń bulaısha eki esege ulǵaıýyn úlken qaýip dep baǵalaǵan oryndy», degen oıyn bildiredi.
Sondaı-aq, sarapshylar Jer temperatýrasynyń Selsıı boıynsha 2 gradýsqa jylynýynyń álemdik ekonomıkanyń 2 paıyzǵa tómendeýine alyp keletini týrasynda da dabyl qaqqan. Eger temperatýra 3 gradýsqa kóterilse, onda tek azyq-túlik qaýipsizdigine ǵana nuqsan kelip qoımaı, alapat sý tasqyndarynyń basyp qalýymen qatar, orasan zor aımaqtarda qurǵaqshylyq týatynyna alańdaıdy. Sol sebepten, álemdik qaýymdastyq aldynda jylyný úderisin 2 paıyzǵa jetkizbeý mindeti tur degen ǵalymdar ekojúıege tıetin zardaptardy azaıtýdyń adamzat balasy úshin qanshalyqty mańyzdy ekendigin planetadaǵy árbir adamnyń bilýi qajet deıdi. Bul rette ár azamattyń men ne isteı alamyn demeı, jahandyq apatqa qarsy turýy mańyzdy.
Kómirqyshqyl gazy men metannyń aýaǵa shamadan tys bólinýi jerdi qatty qyzyp ketýden saqtaıtyn ınfrakúlgin sáýlelerdi jutyp, planeta temperatýrasynyń kóterilýine alyp keldi. Ásirese, jylý, jaryq beretin stansalardan, qaladaǵy kásiporyndardan bólingen kómirqyshqyl gazynyń mólsheri atmosferalyq qabatqa ótetin gazdyń 1/3 bóligin quraıtyny kim-kimdi de alańdatýy tıis. Planetadaǵy jasyl alqaptar – ormandar bul gazdyń biraz bóligin qajetine jaratqanymen, barlyǵyn jutýǵa shamasy jetpeıtin kórinedi.
Vashıngton ýnıversıtetiniń ǵalymdary Ignatıýs Rıgor men Djo Vallastyń sońǵy 25 jyldyń ishinde júrgizgen zertteýleri de kóńil aýdararlyqtaı. Muz kóleminiń azaıýy men juqarýynyń Soltústik muzdy muhıtyndaǵy aǵystar men Arktıkaǵa ǵana emes, Soltústik Atlantıkaǵa da áseri bar ekendigi aıtylady. Ǵalymdar arada 30-40 jyl ótkende Soltústik muzdy muhıtynyń jyldyń jyly mezgilderinde tolyǵymen muz qursaýynan bosanatyndyǵyn alǵa tartady. Álemniń eń bıik muzart shyńdy Gımalaı taýlarynyń da muzdaqtaryna erý qaýpi tóngen. Eger dál búgingi qarqynmen ol ári qaraı júre berse, onda 2060 jyldary muzdaqtardyń úshten ekisi, al 2100 jyldary barlyǵy erip ketedi. Bul – álemdik ekojúıege tóngen asa zor qater bolmaq.
Ǵalymdardyń zertteýlerine súıensek, jahandyq jylýdan búgingi Fransııa álemdegi sharap óndirisindegi basymdyǵynan aıyrylyp, kerisinshe ǵasyrlar boıyna vıskı shyǵaryp kelgen Shotlandııa klımaty sharap jasalatyn júzim túrleri úshin óte qolaıly bolýy ábden múmkin. Atap aıtqanda, 2012 jylǵy Eýropanyń ońtústigin qamtyǵan ystyq jaz Italııa, Ispanııa, Fransııada júzim ónimin jınaýdy 12 paıyzǵa tómendetken. Temperatýranyń 35 gradýstan joǵarylaýy júzim shaǵyna keri áserin tıgizedi degen ǵalymdar keleshekte sharap shyǵarýshylar mundaı tosqaýyldarǵa jıi ushyrap, zardap shegedi deıdi. Sondaı-aq, aýyl sharýashylyǵyna qatysty zalaldyń jaıy tek qýańshylyq pen sý basýǵa ǵana qatysty bolmaı, tropıktik zııankes jándikterdiń meılinshe keń aımaqtarǵa taralýyna da jol ashpaq. Ǵalymdar aıtýynsha, qazirdiń ózinde klımat jylynýymen tropıkalyq zııankesterdiń taralýy jylyna 3 shaqyrym jyldamdyqpen soltústikke jyljı túsýde. Al keıbir sańyraýqulaqtar 6-7 shaqyrymmen jyljyp keledi deıdi zertteýshiler. Ǵalymdar alańdaýshylyǵy jahandyq jylyný túrli áserinen juqpaly aýrýlardyń jańa shtamdarynyń ómirge kelýine baılanysty órshı túsýde. Jáne olardyń jyldan-jylǵa emdeýge qarsy turý qabileti, qorshaǵan ortaǵa beıimdelýi de asa qaýipti jaıt deıdi.
KО́ÚST bıylǵy baıandamasynda sońǵy onjyldyqta klımat ózgerýine baılanysty oryn alǵan bıdaı men júgeri ónimin alýdyń azaıýy, tilsiz jaý – órt jalynynyń ormandardy otaýy, balyqtardyń marjan rıfteriniń joǵalýynan ózderi tirshilik etetin aımaqtardan «bosyp» shyǵýy, ıaǵnı soltústikke qaraı aǵylýy tropıktik elderdegi halyqtyń tirshiligine aýyrtpalyq salýda ekendigi de aıtylǵan.
Belgili aǵylshyn ekonomısi Lord Nıkolas Shtern 2050 jyly mıllıondaǵan adam uzaqqa sozylǵan qurǵaqshylyq pen ózge de klımattyq aýytqýlardan: sý basý men joıqyn daýyldardan, ashtyqtan qashqan «klımat bosqyny» bolýy múmkin degen qaýip aıtady. Saıyp kelgende, klımattyń antropogendi ózgerýiniń saldary kólik jáne basqa da ınfraqurylymdarǵa da orasan zor zııanyn tıgizbek. Bulardyń bári, tutastaı alǵanda, jahandyq turǵyda alǵa shyǵatyn ekonomıkalyq, áleýmettik, saıası problemalardyń qanshalyqty kúrdeli bolatyndyǵyn uǵyndyrsa kerek. Sol sebepten, árbir el óz ekonomıkasyn ártaraptandyrýǵa umtylyp, klımat ózgeristerine barynsha daıyndyqta bolýy óte mańyzdy. Bul rette, qaı memlekettiń de ekonomıkasyn jasyl baǵytta ustaýynyń mańyzy kúnnen-kúnge arta túspek.
Anar TО́LEÝHANQYZY,
«Egemen Qazaqstan».
