Úreı

NEMESE INTERNETTE KEZ KELGEN KISIMEN TANYSA BERÝDIŃ TÚBI...

Kınematografııa álemine kezdeısoq kelip, synalsa da, súrinse de alǵa qaraı umtylyp, kórermenderin tapqan «Jaraly sezim», «Jetimder», «Meniń de atym Qoja», «Astanaǵa kóktem kesh keledi», «Máńgi ómir súrgiń kelse» atty fılmderdi túsirgen rejısser Erkin RAQYShEV endi «M-Agent» dep atalatyn jańa fılmdi aıaqtady. Atalmysh kınotýyn­dynyń jabyq kórsetiliminen keıin rejıssermen áńgimelesken edik. – Erkin myrza, osy ýaqytqa deıin melodrama, lırıkalyq komedııa, balalar kınosyn, derekti dúnıeler, tipti, serıaldar da túsirip kórdińiz. Sizdi qorqynyshty janrǵa ne jeteledi? – Qyzyq boldy. Bul ıdeıany maǵan jýrnalıster berdi. Bir baǵdarlamada menen suhbat alyp otyrǵan tilshi: «Ereke, endi qorqynyshty janrda kıno túsirý oıyńyzda joq pa?» dep surady. Men Alla sátin salsa túsirermiz, nege túsirmeske, dedim. Sodan álgi jýrnalıst: «Siz onda túsirińiz, sózińiz­­de turyńyz. Biz kútemiz. Bul alǵashqy Qazaq­stan­daǵy úreıli janrdaǵy kıno bolady», degen soń, men jaraıdy dep ýádemdi bergenmin. Sodan kómekshilerim bar, ssenarıı jazýǵa kiristik. Osy ıdeıany pisirý barysynda bul jaı ǵana qorqynyshty bolmaýy kerek, aıtar oıy, maqsaty bolsyn dep sheshtik. «M-Agent» fılm ıdeıasynyń negizgi oı qazyǵy: eger bireýge qııanat jasasań, ol mindetti túrde aldyńnan shyǵady, seniń aldyńnan shyqpasa, keıingi úrim-butaǵyńnyń aldynan shyǵady degendi jetkizý. Sonymen qatar, búgingi ınternettiń paıdasymen qosa, zııandy jaqtary da jetkilikti. Ásirese, bizdiń jas­tar men jasóspirimder áleýmettik jelilerde otyryp alyp, kóringenmen tanysyp, dos bolyp jatady. Árqaısysynda júzdegen, myńdaǵan dostary bar. Aty-jóni joq, jón-josyqsyz adamdarmen tanysa berýdiń arty jaqsylyqqa aparmaıdy. – Kınony negizi baıandamaıdy, kóredi ǵoı, qupııasyn túgel ashpaı, bylaı qysqasha toqtala ketýge bolatyn shyǵar? – Úsh jigit pen bir qyz túngi klýbtan kólikpen kele jatyp, abaısyzda bir jas áıeldi qaǵyp ketedi. Zań aldyndaǵy jaýapkershilikten qoryqqan olar áıeldi óldi dep oılap, denesin qala syrtyna aparyp tastaıdy. Alaıda, kólik qaqqan áıel qınalyp jatyp agenttegi dostaryna «kómektesińdershi!» dep qana jazýǵa shamasy kelip, azappen kóz jumady. Sodan onyń elesi ózin óltirgenderge keledi. Olar qatty úreıden kóz jumady. Búkil qalada kim ol áıelmen áleýmettik jelide dos, bári óledi degen qaýeset tarap, adamdardy qorqynysh bıleıdi. Kóripkelder ol áıeldi durys rásimdep jerlemegenshe, onyń jany jaı tappaıdy, ol sondyqtan da agentte «kómektesińder!» dep jazyp júr deıdi. Osy oqıǵany zertteýmen aınalysyp júrgen jýrnalıske bir kúni eles kelip, qolynan ustaıdy. Úreıi ushqan jýrnalıske osylaısha aqparat beriledi... – Qalaı desek te, qazaq kınosyna jańa janr engizgen kartına tabysty bolsyn! О́zińiz synaı beretin búgingi kınematografııa jaıynda pikirińiz jaqsy jaǵyna ózgerip kele jatyr ma? – Qazirgi qazaq kınosynda úlken qozǵalys bar. Túrli janrdaǵy kınolar túsirilýde, serıaldar da kóptep shyǵyp jatyr. Budan 5-6 jyl buryn jylyna 2-3 kıno shyǵatyn bolsa, qazir ár telearnanyń ózi jylyna birneshe serıal jasaıdy. «Qazaqfılmmen» qatar, jekemenshik stýdııalar da óz kınolaryn halyqtyń nazaryna usynýda. Qazaq kınosyn kórýge halyq kınoteatrǵa barmaıdy degen pikir búginde túbegeıli ózgergen. Sátti shyqqan fılmderge bıletke kezekke turyp kóretin kúnge de kýá bolyp júrmiz. Biraq, jaryq kórip jatqan kınolardyń sany kóp bolǵanymen, sapasy jaǵynan áli de aqsap turmyz. Buǵan, ásirese, mán-mazmuny, túıip alarlyqtaı máni joq, jeńil-jelpi oqıǵaǵa quryla salǵan serıaldardy aıtsaq bolady. San bolsa sapa da bolady dep toqmeıilsýge bolmaıdy. Endi biz sapaǵa jumys jasamasaq, ol qalaı bolǵany. – Sizdińshe, bizge qandaı kıno kerek ózi? – Eń bastysy – kıno ultqa qyzmet etýi kerek. Halyqtyń sanasyn oıatyp, rýhyn kóteretin izgilikke tárbıeleıtin kıno kerek. Kınony kórip otyryp kórermenniń boıynan ultyna degen maqtanysh sezimi oıaný qajet. Balalar men jasóspirimder kınodaǵy keıipkerlerdiń boıynan otansúıgishtik pen baýyrmaldylyqty, dostyqqa berik bolý sekildi jaqsy qasıetterdi kórip, boıyna sińirip solarǵa eliktep ósýi qajet. Biz úsh ǵasyrdaı otarlyqta ómir súrgen halyqpyz. Quldyq sanadan áli de aryla qoıǵan joqpyz. Sondyqtan da jastar arasynda táýelsizdiktiń qadirine jetpeý, óz ultyn mensinbeý, ózge eldiń juldyzdaryn pir tutý bar. Biz sanaly urpaq tárbıeleımiz desek, salt-dástúrlerimizge negizdelgen ulttyq qundylyqtarymyzdy dáripteıtin kınolar túsirýimiz kerek. О́kinishke qaraı, bizde tarıhı kınolar joqtyń qasy. Barlarynyń ózi ańyz-áńgimelerge qurylǵan. Bizge tarıhı derekterge negizdelgen kınolar túsirý qajet. Biz osynshama ulan-ǵaıyr keń baıtaq dalamyzdy jaýdan qorǵap qalǵan han, sultandarymyz, batyrlarymyz jaıly ne bilemiz?! Onyń ornyna Súleıman sultannyń bala-shaǵasy men nemerelerine deıin, odan qalsa toqaldaryna deıin bilemiz. Mádenıet mınıstrligi túrik-káris serıaldaryn endi satyp almaımyz, onyń ornyna ózimiz shyǵaramyz degeni bir jaǵynan durys ta. Biraq, aldymen azǵyndyqqa, jaýyzdyqqa, qylmysqa ıtermeleıtin kınolarǵa toqtaý salý kerek. Tarıhı kartına túsirýdiń bir mańyzdylyǵy – biz tarıhtan sabaq alyp, endi qatelik jasamaýdy, bolashaqqa senimmen qaraýdy úırenemiz. Árkimge elikteı berýdiń qajeti qansha? Elbasynyń damyǵan 30 eldiń qataryna kiremiz degen ıdeıasy bar emes pe?! Alla qalasa sonymen-aq kóterilemiz, damımyz, órkendeımiz. – Bul fılmdi túnde montajdaýǵa jú­­rek daýalamady deısiz. Sonymen, kórer­menderińizdi «qorqyta» aldyńyz ba? – Almatyda ótken jabyq kórsetilim kezinde kórermenniń kózqarasyn, qabyldaýyn baqylap otyrdym. Bastapqyda kópshiligi qorqyta almaıtyn shyǵar degen kúmánmen otyrǵan edi. Kıno bastalmaı jatyp-aq, jany tynysh tappaǵan árýaq barshanyń záresin ushyrdy. Arasynda jylaǵandar da boldy. Ne úshin kózderine jas kelgenin aıtpaı-aq qoıaıyn. Ol jaǵy qupııa bola tursyn. – Siz kastıng ótkizbeı-aq, akterlerdi túsire beretin rejıssersiz ǵoı. Basty rólge «Kelin» arqyly tanys bolǵan Gúlsharat Jubaevany tańdapsyz. Ol japondardyń «Qońyraý» deıtin ataqty qorqynyshty fılmindegi qyzǵa óte uqsaıtyny aıtylyp jatyr. – Ártisterdi tańdaǵanda kóbinese kastıng ótkizbeıtinim ras. Syrtynan baıqap júremin. Eńbegimiz aqtalyp, oıymyzdy jetkizý úshin áıgili rejısserlerdiń kóptegen qorqy­nyshty kınolaryn kórip shyqtym. Biraq, japon fılmindegi qyzdyń sulbasy qatty áser etip, soǵan uqsaıtyn obrazdy izdedim. Baıqaǵan bolarsyz, keıipkerdiń júzinde tartymdylyq bolǵanymen, sýyqtyq seziledi. Basty róldegi Gúlsharat Jubaeva Almatyǵa alǵash kelgeninde bári ony «Zvonok» dep atapty. Oıymda júrgen aktrısany sol qyzǵa uqsatqanyn estip, odan saıyn qýandym. Al oqıǵa jelisi boıynsha bizdiń kartınamyz «Qońyraýǵa» úsh qaınasa sorpasy qosylmaıdy. – Osy siz qazaq kınosyn az synaǵan joqsyz, sizdi synaǵandar da jetkilikti boldy. Ulttyq kınony damytýdyń alǵy­sharttary qandaı? – Birinshiden, qandaı kıno túsirýimiz qajet degen baǵyt-baǵdardy, halyqqa ne qajet ekenin anyqtap alýymyz kerek-aq. Bul baǵdarlama joǵarydan bekitilip, sonyń negizinde ssenarııler jazylý qajet. Kınonyń jaqsy shyǵýynyń eń bastysy ssenarııge baılanysty. Bul – zańdylyq. Alaıda, sol ssenarıı belgilengen baǵytynan aýytqymaı, sonyń sheńberinde órbýi kerek. Úkimet ssenarııge baıqaý jarııa­­­laǵan­da onyń 2-3 betten aspaıtyn qysqasha túsinik­temesine «sınopsıske», jobasyna jasaý kerek. Baıqaýǵa qatysqan adam buǵan asa kóp ýaqytyn jumsamaı, kóp shyǵyndalmaıdy. Eger de seniń jobań baıqaýdan jeńip jatsa, onda ssenarıı jazýǵa Úkimet qarjy bólse. Keıbir elderdegi sııaqty jekemenshik kınostýdııalar ulttyń múddesi úshin memlekettiń yntymaǵy, birligi úshin kınolar túsirse, olarǵa Úkimet tarapynan qoldaý kórsetilýi kerek dep oılaımyn. Bul úrdis qoǵamnyń barlyq salasynda bar ǵoı. Mysaly, aýyl sharýashylyǵynda jekemenshik jeke kásipkerlerge qoldaý kórsetilip jatady. – Eń kóp synalatyn sala kıno bolǵan, áli de solaı. Sizdiń kóńilińizge qonǵan, ózińiz moıyndaǵan syn boldy ma? – Men qazaq kınosyndaǵydaı syndy birde-­bir basqa saladan kórmeppin. Eger qoǵamda basqa salalarda dál osyndaı syn bolsa, biz alǵa qaraı áldeqashan qaryshtap damyp keter me edik?! Syn túzelmeı, min túzelmeıdi dep jata­dy ǵoı, sol aıtpaqshy synnan nátıje shyqsyn desek, obektıvti bolýymyz kerek. Al biz­de qalaı? Jón-josyqsyz jalpylama bir jaq­­ty qaralaýǵa nemese maqtaýǵa sheber­miz. Kı­nony kásibı taldaýǵa, synaýǵa óresi jet­­­peıtin adamdardyń synaǵany janyma bata­dy. Bizde, ókinishke oraı, kásibı kınosyn­shylar joqtyń qasy. Aıtpaqshy, myqty kıno­­synshynyń biri, «Eýrazııa» kınofestıvaliniń art dırektory – Gúlnar Ábikeevaǵa byltyrǵy ótken festıvalda «Qaı qazaq kınosyn erekshe atar edińiz?» dep suraq qoıylǵanda bizdiń «M-Agentti» aıtypty. Bul bizdiń kınoǵa berilgen joǵary baǵa dep bilemiz. – Fılmniń bıýdjettik qory 250 myń dollardy qurapty. Bastapqyda kóptegen kartınalaryńyzdy qaryzǵa túsirgenińizdi aıtyp júretin edińiz... – Áli de qaryzǵa túsirip júrsiz be dep suraǵyńyz kelip otyr ǵoı. Biraz aqsha óz qaltamyzdan shyqty. «KTK» arnasy qoldaý bildirdi. Basynda «qorqynyshty fılm» degenimizde kóńil aýdara qoımap edi, maǵynasyn túsingennen soń demeýshilik tanytty. – Adastyratyn dinı aǵymdardan saqtandyratyn kartına túsirýdi kóksep júrgenińizdi aıtyp edińiz. Sony qolǵa alyp jatqan kórinesiz? – «Kesh kelgen mahabbat» degen dinimizdi nasıhattaıtyn fılmniń túsirilimin aıaqtap ta qaldyq. Dinniń mahabbatqa ne qatysy bar dep oılap otyrǵan bolarsyz. Biraq, bul fılm áleýmettik taqyrypty qozǵaıdy. Qoǵamda úlken dertke aınalǵan nashaqorlyqtyń zardaptary jaıly. Tárbıeli otbasynan shyqqan jas jigittiń jaman ortaǵa túsip, bunyń saldary jaqyndaryn, áke-sheshesin sorlatyp, solardyń kórgen qıyndyqtary jaıynda. Kıno jelisi boıynsha, jas qyzdyń kezinde ózine qııanat jasaǵan nashaqor jigitpen mahabbaty baıandalady. О́miri meshitke aıaq baspaǵan jigittiń ata-anasy qınalǵan sátte ǵana Allany esine alady. Bir jaǵynan jas qyz ben jigittiń mahabbatyn negizge ala otyryp, ata-anasynyń da naǵyz ımandylyqqa kesh kelgeni kórsetiledi. – Jańa jobaǵa Qazaqstan dinı basqarmasy bolysa ma? – Qazaqstan dinı basqarmasynyń tóraǵa­sy Erjan Malǵajyuly qoldaý kórsetýde. Sol kisi ssenarıımen tanysyp: «Tárbıelik máni zor eken. Dinı baǵyttaǵy alǵashqy kıno bolǵaly tur. Din men dástúrimizdi sabaqtastyrýymyz qajet. Birigip shyǵaraıyq» dep usynys aıtqan bolatyn. Qarajatyn ózimiz taýyp beremiz degen. Túsirilim ýaqyty taıap qalǵanda ol kisi: «Bireýden qaryz alyp bolsa da túsire berińder. Biz mindetti túrde qarjylandyramyz», degen. Alla qalasa, bári sátti aıaqtalady ǵoı degen úmittemiz. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Aınash ESALI, «Egemen Qazaqstan». ALMATY.