Ánniń týyn áýeletken Ánýarbek

Bıyl Abaı atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııa­lyq opera jáne balet teatrynyń shańyraq kótergenine seksen jyl boldy. Bul teatr sahnasynyń órkendeý joly talaı ult óneri maıtalmandarynyń taǵdyrymen tikeleı baılanysta órbidi. Aǵymdaǵy jyly osy teatr­dy alǵash qurysqan sańlaqtardyń biri, opera sah­nasynyń dúldúl ánshisi, Qazaqstannyń halyq ártisi (1947), KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýrea­ty Ánýar­bek Úmbetbaevtyń dúnıege kelgenine 100 jyl tolyp otyr. Onyń úlken sahnaǵa qadamy ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldarynyń basynda qurylǵan mýzyka stýdııasynan bastaý aldy. Bul kezeńde, halyq basyna túsken úlken náýbetpen qatar (qazaq dalasyn qan jylatqan asharshylyq, alǵashqy ıntellıgensııa qýǵyn-súrgini), astanada qazaq kórkemóneriniń san alýan salasyn órkendetý jumystary qolǵa alynyp, kúrdeli mýzykalyq-sahnalyq tyń janrlar jazylyp, jas ujymdar uıysyp jatty. Mýzyka stýdııasynyń alǵashqy quramynda qazaqqa burynnan tanys, ánshilik qabileti joǵary ónerpazdar toby boldy. Olar Temirbolat Arǵymbaev, Abdolla Aıtbakın, Ánýarbek Úmbetbaev, Jamal Omarova, Nuǵyman Ábishev sııaqty týma daryndar edi. Sonymen birge, drama teatry kadrlarynan Kúlásh Baıseıitova, Qurmanbek Jandarbekov, Qanabek Baıseıitov, Júsipbek Elebekov syndy mýzyka sheberleri osy kıeli shańyraqqa qyzmetke aýysqanda bári de tájirıbeli edi. Bul ujymnyń órkendeýine ádebıet pen bı, mýzyka men beıneleý, oryndaýshylyq salalarynan rejısser Jumat Shanın, bıshi Shara Jıenqulova, ánshi Manarbek Erjanov, sýretshi A.Nenashev, jazýshylar M.Áýezov, Ǵ.Músirepov, S.Muqanov, B.Maılın, kompozıtor E.Brýsılovskıı sekildi dúıim dúldúlder atsalysty. E.Brýsılovskıı tuńǵysh qazaq operasy «Qyz Jibekti» jazyp, bul qoıylym 1936 jyly Máskeý qalasynda ótken qazaq ádebıeti jáne óner onkúndiginde joǵary baǵa aldy. Odaqtyń bas qalasynan rýhtanyp, shabyttanyp oralǵan ánshiler, arnaıy kásibı bilimderi bolmasa da teatrdyń operalyq repertýaryn qurýǵa qyzý kiristi. Bul baǵytta eńbek etken B.Dosymjanov, Á.Úmbet­baev, Rıshat jáne Músilim Abdýllınder, Sh.Beı­sekova, K.Kenjetaev, M.Tólebaev, t.b. tulǵalar­dyń arqasynda ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń aldynda teatr repertýarynda 9 qazaq, 22 orys, ózge ulttar jáne Eýropa operalary, 6 balettik (onyń ekeýi qazaq) qoıylymdar boldy. Osy ortada aıanbaı eńbek etken kórnekti ártistiń biri – lırıka-dramalyq tenor Ánýarbek Úmbetbaev edi. Ol burynǵy Vernyı qalasynda, qarapaıym sharýa otbasynda dúnıege keldi. Ákesi Beısembaı qoly qysqa bolsa da, joq dep muńaımaıtyn saýyqqoı, boıynda aqyndyǵymen qosa ánshiligi basym jan bolǵan. Ánýarbek ákesiniń án salǵanyn bala kúninen estip, halyq mýzykasyna qulaǵynyń quryshy qanyp, ónerge áýes bolyp ósedi. Qarshadaı bala mektepte júrgen kezden-aq úıirmelerge qatynasyp, jasóspirim ánshiler qataryna qosylady. Ánýarbek Beısembaıuly Úmbetbaev 1929 jyly Almatydaǵy teatr stýdııasy ashylǵan kezde sahnaǵa shyǵyp, án sala bastaıdy. Bunymen birge ol jańadan jumys bastaǵan radıo stýdııasynda alǵashqy oryndaýshy da bolady. Onyń shyrqaǵan talaı ánderi men romans­tary, arııalary, qazaq, orys, Eýropa operalarynyń vokaldyq partııalary Qazaq radıosynyń «Altyn qorynda» qazir saqtaýly. Qaıtalanbas maqpaldaı qoıý halyqtyq únimen aıtqan «Aqqum», «Qarakóz», «Býryltaı», «Baıanaýyl», «Aǵash aıaq», «Qaratorǵaı» sııaqty lırıkalyq, keń tynysty ánder onyń dara talant ekenin tanytty. Jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt radıodan ánderi úzdiksiz berilip kelgen Úmbetbaevtyń esimin mıllıondaǵan tyńdaýshylar zor qurmetpen atap, iltıpattaryn bildirip otyrǵan. Ol óner jolynda qabiletin damytyp, shyńdaı júrip burynǵy Lenıngradta bilim alady. 1937 jylǵa deıin Keńes áskeri qatarynda júrip, Qazaqtyń atty ásker polkiniń ansamblin basqarady. Áskerden oralǵannan keıin ol jany qalaǵan óner salasyna bir­jola bet burdy. 1937 jyly opera teatryna qyzmetke ornalasyp, mundaǵy akterler daıyndaıtyn stýdııada A.Kýrganovtyń synybynda tálim-tárbıe alady. Ol qyryqqa jýyq operada ártúrli mýzykalyq beıneler jasap, kórermenniń súıikti ártisine aınalady. M.Tólebaevtyń «Birjan-Sarasynda» – Birjan, A.Jubanov pen L.Hamıdıdiń «Abaı» opera­synda – Aıdar, «Tólegen Toqtarovynda» – Tólegen, E.Brý­sılovskııdiń «Er Tarǵynynda» – Tarǵyn, «Jal­byrda» – Qaıraqbaı, «Dýda­raıda» Dýman partııa­laryn oryndap, ulttyq opera óneriniń ósip, órken­deýine mol úlesin qosady. Bul partııalar Á.Úmbet­baev oryndaýynda umytylmas mura bolyp qaldy. 1944 jyly Tashkentte ótken Ortalyq Azııa elderiniń ádebıeti jáne kórkemóner onkúndigine «Abaı» operasynyń arııalaryn, vokaldyq úzindiler oryndaǵan K.Baıseıitova, R.Abdýllın, Á.Úmbetbaev óneri óte joǵary baǵalanady. Ol Bishkek, Máskeý qalalarynda ótken konsertterge, óner onkúndikterine qatysyp, álem memle­ketterin aralap qazaq mýzykasyn ár qyrynan nasıhattady. Á.Úmbetbaev týraly mýzykatanýshy ǵalym, professor S.Kúzembaı bylaı deıdi: «Kóptegen ulttyq mýzyka maıtalmandarynyń sahnadaǵy taǵdyry áli kóz aldymyzda. О́z dárejesinde esimi atalmaı júrgen iri óner tulǵasynyń biri – Ánýarbek Úmbetbaev daýys múmkinshiligi zor, sırek ushyrasatyn, qaıtalanbas tembr boldy. Onyń shyǵarmashylyq beınesi jan-jaqty – opera ánshisi, dıktor, akterlik sheberlikterimen jymdasyp jatyr. О́zi sulý adam bolatyn. Júris-turysy, máneri, daýsy qandaı ásem bolsa, sondaı sulý da maǵynaly ómir súrdi». Iá, onyń akterlik sheberligi Q.Qojamııarovtyń «Nazýgýmynda» – Baqı, J.Bızeniń «Karmeninde» – Hose, Dj.Pýchchınıdiń «Chıo-Chıo Sanynda» – Pınkerton, «Tos­­kasynda» – Kavaradossı, N.G.Jıganovtyń «Altyn sha­shyn­­da» – Djek, P.I.Chaıkovskııdiń «Qarǵanyń mátkesinde» – Ger­man, M.Magomaevtyń «Nargız» operasynda – Al­zar, Ý.Gad­jıbekovtyń «Arshyn mal alan» kome­dııasynda Asker rólderin ár halyqtyń ózine tán salt-sa­nasyn tolyq saqtaı otyryp somdady. Ánshiniń bul ope­ralardaǵy sheberlik shyńyna shyqqan beıneler týra­ly zamandas áriptesteri, mýzykatanýshy mamandar: «Joǵa­ry kórkemdik dárejege jetken ánshi-akter» dep baǵalady. Ánshi úshin joǵarydaǵy iri mýzykalyq-sahnalyq týyndylardyń arasynan M.Tólebaevtyń «Birjan – Sara» operasyndaǵy Birjan obrazynyń shoqtyǵy bıik boldy. Búginde qazaq jazba kásibı mýzykasynyń jaýharlary qatarynan sanalatyn osy opera alǵash ret sahnaǵa qoıylǵanda basty ról Ánýarbekke beriledi. Qoıylym týraly akademık A.Jubanov maqalasynda: «Úmbetbaev keshegi kúnde ánniń týyn aspanǵa kótergen Birjannyń obrazyn este qalarlyqtaı etip jasady. Onyń saspaıtyn sabyrly minezi, qaýipten seskenbeıtin erligi, halqyna degen mahabbaty, Saraǵa arnalǵan adamshylyq júregi, meıirimdi ana aldyndaǵy balalyq minezdi kishipeıildiligi, baı-moldalarǵa degen ótkir mýzykalyq úndi tili – bári de onyń oryndaýynda ádemi berildi», – dep jazdy. Qurmanbek Jandarbekov sahnalaǵan «Birjan – Sara» 1949 jyly KSRO Memlekettik syılyǵyna ıe bolady. Bul mártebeli syılyqty M.Tólebaev – mýzykasy úshin, Q.Jandarbekov – rejısserligi úshin, A.Nenashev – spektakldi kórkem bezendirgeni úshin aldy. Sonymen birge, basty partııalardy oınaǵan Birjan – Á.Úmbetbaev pen B.Dosymjanov, Sarany beınelegen K.Baıseıitova men Sh.Beısekova da KSRO Memlekettik syılyǵyna ıe boldy. Búginde kózin kóre qalǵan áriptesteri Á.Úmbetbaevtyń kelbeti de, túri de, daýys tembriniń ádemiligi de – bári-bári halyq uǵymyndaǵy ánshi-azamat, adal, aqjarqyn Birjan salǵa qatty uqsaıtyn edi dep eske alady. Spektakldiń tusaýkeser qoıylymynan bastap kýágeri, ózi mundaǵy Janbota partııasyn oınaǵan K.Kenjetaev: «Taýdan aqqan ózendeı tógilgen, ári erkin, ári kúshti, ári ádemi Ánýarbek Úmbetbaev daýsy názik, bulbul úndi Kúlásh daýsymen qosylǵanda, óner súıgish qaýym án tolqynyna bólenip, sol ánnen sarqylmas nár alǵandaı kórinýshi edi. Operanyń alǵashqy aktysi 22 mınýt qana júredi. Osy az ýaqytta tyńdarmandar men aıtýshylar birge qosylyp ketkendeı, asa bir qyzyq toıǵa aınalatyn. Zalda otyrǵan halyq Qoıandy jármeńkesinde otyrǵandaı seziletin», – dep eske alady. Ár spektakl aldynda óz ónerin túsinip, qatty qadirleı bilgen ánshi sahnaǵa shyǵarda eki saǵat buryn kelip daıyndyq júrgizedi eken. Grım bólmesindegi bos áńgime men ýaqyt ketiretin barlyq usaq-túıek kedergilerden bas tarta bilip, bar yntasy men oıyn bir obraz mańyna toǵystyryp, sahnaǵa shyǵaraıyn dep otyrǵan rólge baǵyttaı bilgen. «Chıo-Chıo Sandaǵy» mıllıoner Pınkerton bolyp shyǵý úshin jasynan kerbez ósken, adam balasy betin qaqpaǵan ózimshil jigit keıpine enýi shart bolsa, Birjan bop shyǵý – án erkesi, halyq qalaýlysy Birjan sal obrazyna ishteı enedi. Al jaqsy kórip oınaǵan N.G.Jıganovtyń «Altyn shash» operasyndaǵy Djek róline ený úshin, ný toǵaı arasynda ańdarmen birge ósken batyr jigit beınesine beıimdelgen. Rólderdiń qaı-qaısysy bolsyn, kedeı Qaıraqbaı, baı Pınkerton, sal Birjan, albyrt Aıdar, batyr Tólegen, P.Chaıkovskııdiń Germany jáne basqalar ártistiń sheberligimen úndesip, sol oqıǵa kezeńine jetelep áketetindeı áser qaldyryp otyrǵan. Bul bilim men tájirıbeni, izdenis pen oqýdy qajetsinetin mamandyqty ánshi bar bolmysymen jaqsy túsinip, aınalasyna isimen úlgi kórsetken. Tabıǵat bergen qabiletin eńbegimen shyńdap, óner bıigine kóterilgen Ánýarbek Úmbetbaev – ulttyq opera teatry qalyptasýynyń basynda turyp eren eńbek etken, esimi ult mýzyka mádenıetiniń tarıhyna altyn árippen jazylǵan daryn ıesi boldy. Onyń esimi qansha jyl ótse de elimen birge máńgi jasaı beredi. Baqyt TURMAǴAMBETOVA, ónertaný ǵylymdarynyń kandıdaty, mýzykatanýshy. ALMATY.