Shymkenttiń 2200 jyldyǵyn rásimdeıtin kez keldi
Elbasymyz: «Ońtústik – ulttyń ýyzy uıyǵan óńir», «Ońtústikte baq-bereke bolsa, búkil elimizde baq-bereke bolady», «Ońtústik – qazaqtyń qaımaǵy buzylmaǵan jer. Bul óńir shýaqty kúnimen, halqynyń jomarttyǵymen, meımandostyǵymen, salt-dástúrge beriktigimen, eń bastysy – eńbeksúıgishtigimen erekshelenedi», degen paıym-pikirlerdi Táýelsizdigimizdiń áýelgi jyldarynda aıtqan, jazǵan. Keıingi bes-alty jyldan bermen qarata shyraıly shaharyńyz Shymkenttiń búkil baıtaǵyńyzdaǵy úshinshi iri qala, mereıli megapolıs bolatynyn aıryqshalap júrgen. Shymqalaǵa kelgen saıyn. Osylaısha kóp jaǵdaıattardy tarazylap, taldap otyryp, erekshe ekpin túsiretin. Shymkentińizge. Keıde kópshilikti kóńildi kúlkige keneltip, ázildep te qoıatyn.
Endi, mine, «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» Joldaýynda mynadaı joldar bar: «Infraqurylymdyq úshtaǵan – aglomerasııanyń, kóliktiń, energetıkanyń qarqyndy damýyn qamtamasyz etý kerek. Aglomerasııalar – Qazaqstannyń ǵylymı qamtymdy ekonomıkasynyń ustyny. Eldiń orasan zor aýmaǵyn, halyqtyń ornalasý tyǵyzdyǵynyń tómen ekenin eskersek, aglomerasııalar qalyptastyrý men damytý – mańyzdy másele. Qazaqstannyń alǵashqy zamanaýı ýrbanıstik ortalyqtary iri qalalar – Astana men Almaty, odan soń – Shymkent pen Aqtóbe bolady. Olar halyqtyń jáne ınvestısııalardyń shoǵyrlaný ortalyqtaryna aınalady, sapaly bilim berý, medısına, áleýmettik-mádenı qyzmetter kórsetedi».
Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ákimi Asqar Myrzahmetov te Elbasy tapsyrmalary ishinde Shymkenttiń úshinshi qalaǵa aınalýy eń aldyńǵy orynǵa qoıylatynyn sózben de, ispen de dáleldeýge umtylady. Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń 2010-2014 jylǵa arnalǵan baǵdarlamasy boıynsha byltyrdyń ózinde aıtarlyqtaı jumys atqaryldy. Tórt jylda 36 ónerkásiptik kásiporyn iske qosylyp, 3267 jańa jumys orny ashyldy. Shymshaharyńyzdy aglomerasııalyq ortalyqqa aınaldyrý, jan-jaqty damytý maqsatynda qalanyń jańa bas jospary bekitilip, shekarasy 2,5 ese ulǵaıtyldy. Saıram, Tóle bı, Ordabasy aýdandarynan 40 eldi meken oblys ortalyǵynyń aýmaǵyna qosylyp, halyq sany 1 mıllıonǵa shamalap úlgerdi. 1 mıllıon turǵyndy áleýmettik áleýetpen, ınjenerlik ınfraqurylymmen qamtyp, jasyl aımaq jasaý qarqyny jaman emes.
Eki jyldaı buryn jalpy aýmaǵy 364 gektar jańa ákimshilik-iskerlik ortalyǵy men turǵyn úıler keshenderiniń qurylysy qyzý bastalǵan edi. О́tken jyly oblystyq «Otyrar» kitaphanasy men «Kórmeler ortalyǵy» ǵımarattary paıdalanýǵa berildi. Byltyr Elbasymyz kelgende kásipkerler men zııaly qaýym ókilderin osy ortalyqta qabyldaǵan.
Shymkentińiz shaǵyn jáne orta bıznesti jandandyrý jóninen búkil baıtaǵyńyzǵa úlgi bola alady-aý. Qazirdiń ózinde júz myńnan astam adam osy baǵytta bilek sybanǵan. Qalalyq bıýdjetińizdiń 30 paıyzǵa jýyǵy atalmysh saladan saýlap quıylar.
Elbasynyń jańa Joldaýyndaǵy zamanaýı ýrbanıstik iri ortalyqtarda, onyń ishinde Shymkentte sapaly bilim berý, medısına, áleýmettik-mádenı qyzmetter jónindegi mindetter de birte-birte bıikteı bermekshi. Shaharda eki birdeı Nazarbaev zııatkerlik mektebi jumys isteıdi. Barlyq mektepter sol eki altyn uıanyń oqytý jáne tárbıeleý deńgeıine jetýge umtylady.
– Byltyr 700 oryndyq úsh balabaqsha ashylsa, bıyl jańa jobalyq alty balabaqsha qurylysyn júrgizýge oblystyq bıýdjet esebinen 1,8 mıllıard teńge bólindi, – deıdi qala basshysy Darhan Satybaldy myrza.
2011 jyly «Egemen Qazaqstan» gazetiniń Ońtústik óńiri boıynsha arnaýly tilshisi retinde Qyzylorda oblysynyń Aral aýdanyn aralap qaıttyq. «Qyzylorda – Kókshetaý» poıyzynyń segizinshi vagonyna jaıǵasqanbyz. Shymkentińizge qaraı. Sóıtsek, vagonnyń barlyq kýpeleri, tipti, toǵyzynshy vagon da tutastaı qyzylordalyqtarǵa toly eken. Qyzylordalyqtar bolǵanda, bári de túgeldeı derlik Shymkentke bara jatypty. Otbasylarymen birge. Áýletterimen qosylyp. Dostar uıymdasyp. Jańadan úılengen jas jubaılar josparlasyp...
Birtalaıymen tildestik. Shymshaharyńyzǵa qydyrmaqqa, demalmaqqa, qalanyń kórikti jerlerin, atap aıtqanda, Abaı atyndaǵy saıabaqty, Asqarov atyndaǵy dendrosaıabaqty, Ortalyq saıabaqty, «Jeńis» saıabaǵyn, «Táýelsizdik» saıabaǵyn, «Dańq» memorıalyn, «Ońtústik-sırkti», ólketaný jáne saıası qýǵyn-súrgin qurbandary murajaılaryn, opera jáne balet teatryn, Shámshideıin án padıshasyna arnalǵan aıryqsha alleıany, taǵysyn-taǵy tańǵajaıyp oryndardy aralaıtyndaryn aıtady-aı. Qyzylordalyqtar.
Qazalylyqtar. Qarmaqshylyqtar.Tereńózektikter. Araldyqtar. Shıelilikter. Jańaqorǵandyqtar... «Árıne, bazarlaryńyzǵa da baramyz ǵoı», desedi ázilqoılary. «Meıramhanalaryńyz ben kafelerińiz de keremet qoı, shirkin. Tamaqtaryńyzǵa teńeý joq. Toıhanalaryńyz tamasha!» degendi qosady poıyzdaǵylar.
Iá, solaı. Shymkentińizdiń shashlyǵyn, ıaǵnı kádimgi káýabyn jep qaıtyp, qaıta-qaıta aıtyp júretinder júdá kóp. Káýap qana emes, Shardara men Bógenniń balyǵynan jasalǵan taǵamdardy, árıne, Shymkentshe qazy-qarta men etti, naryndy, túshpára men mántini, palaý men qýyrdaqty, taǵysyn-taǵy tátti-dámdi taǵamdardy tamsana maqtaıtyn qyzylordalyqtar ǵana emes. Tıip turǵan Tarazyńyzdyń turǵyndary da, alysyraqtaǵy almatylyqtar men astanalyqtar da az dep aıta almaısyz.
Osyndaı jaǵdaıattardy táptishteı otyryp, mynadaı bir mánisti máseleńizge oralsaq. Jóni bólek, josyǵy erek jańa Joldaýda ózgeshe atalǵan úshinshi shaharyńyz – Shymkentińizdiń jasy qanshada ózi? Biryńǵaı boılyqta, enshiles endikte jatqan Tashkentińiz 2500 jyldyǵyn, Tarazyńyz 2000 jyldyǵyn osydan 15 jyldaı burynyraqta rásimdep, atap ótti.
Bir kezderi bizdiń oblystyq gazettegi jýrnalıster: «Oıbaı, Shymkent Máskeýmen jasty bolyp shyqty, qalamyzdyń aty HII ǵasyrdaǵy jazbalardan bastap kezdesedi eken», desip, biraz maqalalar jazǵan. KSRO-yńyzdyń tusynda, ıaǵnı keńestik kezeńde. Ol kezderi Máskeýmen túıdeı qurdastyq – teńdessiz mereı-mereke ǵoı.
Al, qazirgi arheologııalyq derekkózderińiz Shymkent qalasyna eń kemi 2200 jyl tolǵanyn dáleldeıdi. Bul jóninde akademık Karl Baıpaqov «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy boıynsha jasaǵan esebinde 2005 jyly anyq túrde maǵlumdap jazǵan. Shymshahardyń tarıhı jasyn aıqyndaý jóninde Á.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýty da, M.O.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıteti de ájeptáýir jumystar júrgizgeni málim. Sol 2005 jyly respýblıkalyq baspasóz betterinde Shymkenttiń jasy eń kemi 2200-ge tolyp otyrǵany edáýir jazyldy. Bertinirekte, 2008 jyly oblysymyzdyń ortalyǵynda «Eýrazııanyń ejelgi jáne ortaǵasyrlyq ýrbandanýy jáne Shymkent qalasynyń jasy týraly» degen taqyrypta arnaıy basqosý da ótkizildi. О́kinishke qaraı, ol konferensııa tek qalalyq ákimdik deńgeıimen ǵana shektelip qaldy.
Ashyǵyn aıtqan abzal, Shymkent qalasyn arheologııalyq turǵydan zertteýde 2003-2008 jyldary qyrýar sharýalar atqaryldy. Minekıińiz, 2012 jyly Almaty qalasynan Á.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýtynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Baýyrjan Baıtanaevtyń «Istorııa Shymkenta. 2200 let po arheologıcheskım ıstochnıkam» degen kólemdi kitaby jaryq kórdi. Qalyń jınaq segiz taraýdan turady. Alǵashqy taraýda Shymkent qalasyn zertteýdiń tarıhy, ekinshisinde qytaı, arab, parsy, orys, aǵylshyn derekkózderi zerdelenedi. Kelesi taraýda Shymkenttiń negizi Nýdjıketten bastalǵany baıyptalyp, naqty dáleldenedi. Tórtinshi jáne besinshi taraýlarda Shymkentińizdiń stratıgrafııasy men hronologııasy qazba materıaldar arqyly túsindiriledi. Keıingi taraýlar shahardyń túrli bólikteri men arnaıy aýmaqtary jáne aınala-tóńiregi týraly dáıekterge toly. Sondaı-aq, qazba materıaldardyń, onyń ishinde keramıkalyq keshenderdiń osydan 2200 jyl burynǵy shahardyń aqıqat qaldyqtary ekeni, Nýdjıkettiń, onyń mańaıyndaǵy Saıramnyń, taǵy basqa da eldi mekenderdiń jaǵdaıattary jan-jaqty saralanyp, saraptalady.
«Túıin» bóliminde shyǵarýshylar bylaı deıdi: «Kitapta sırek kezdesetin fotografııalar men sýretter erekshe oryn alǵan. Olardy avtor uzaq ýaqyt boıy kitaphanalar men muraǵattardyń sırek qorynda jumys isteýde jınaǵan. Sonymen qatar, О́zbekstan Respýblıkasynyń Á. Naýaı atyndaǵy Ulttyq kitaphanasy, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń Ortalyq ǵylymı kitaphanasy men Ońtústik Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıinen alynǵan grafıkalyq materıaldar paıdalanylǵan».
Biz-daǵy túıindeıik. Shymkent Elbasynyń jańa Joldaýynda eleýli túrde erekshelendi. Birsin-birsin ózgeshe ortalyqtardyń biregeıine aınalady. Osynaý Shymshaharyńyzdyń jasy 2200-de ekenin arheologtar anyqtap otyr. Bizdiń oıymyzsha, dańǵaza is-sharalardyń, as ta tók toıdyń túkke qajeti joq. О́rkenıetti de kórkemnıetti túrde halyqaralyq konferensııa ótkizilse. Shúkirshilik, baspasóz de, basqa sóz de (BAQ-tyń nesheme alýan túrleri) jetip-artylady qazir. Solar Shymkentti shymshylaı bermeı, shyn nıetpen, shynaıy yqylaspen jan-jaqty jazsa, parasat-paıymmen kórsetse, patrıottyqpen nasıhattasa, jetip jatyr.
Shyraıly shaharyńyz Shymkenttiń 2200 jyldyǵyn rásimdeıtin kez keldi, aǵaıyn.
Marhabat BAIǴUT.
ShYMKENT.
