Súgir jyraý urpaqtary bas qosty

«Aýylǵa da Súgir keldi dep» bastalatyn Súgir jyraýdyń tolǵaý termesi qazaqtyń keń jazıra dalasynan asyp, muhıttyń arǵy jaǵyndaǵy elderdiń óner tyńdarmandaryn eriksiz moıyndatqanyn el-jurt áli umyta qoıǵan joq. Al, bul termeniń avtory – Súgir Begendikulynyń ómir jolyn, qıly taǵdyryn kópshilik bile bermeıdi. Súgir jyraý – áli zerttelmegen tyń taqyryp. Onyń ómir jolyn bir maqalaǵa syıǵyzý múmkin emes. Sol sebepti jyraýdyń ómirine qysqasha toqtalyp ótelik. Súgir Begendikuly Mańǵys­taýdyń Qarataýyndaǵy О́giz óreý­li jerinde 1894 jyly dúnıege kelgen. Súgirdiń ákesi Begendik eki ret qajyǵa barǵan dindar, qasıetti kisi bolǵan. Súgir alǵash 16 jasynda qolyna dombyra alyp, alqaǵa túsip elge tanylǵan. 1910-1930 jyldardyń arasynda Mańǵystaýdyń jıyn-toı, astarynyń kórkine aınalǵan. Bul ýaqyt óneriniń eń bir sharyqtaý kezeńi boldy. 1930 jylǵy keńestik qyzyl qyrǵynda týǵan jeri Mań­ǵystaýdan eriksiz kóshken. 1930-1968 jyldar arasyndaǵy 38 jyl ómirin túrikmen, ózbek, qaraqalpaq jerinde ótkizgen. Súgir qaıda júrse de qazaqtyń óne­rin ózgelerge moıyndata bilgen. 1968 jyly qasıetti týǵan jeri Mań­ǵystaýǵa kóship kelip, 1974 jyly 80 jasynda týǵan topyraǵynda dúnıeden ozdy. Ataqty jyraýdy el jurty túgel jıylyp qasıetti «Shopan ata» qaýymyna jerledi. Qazaq jyraýlarynyń soń­ǵy tuıaqtarynyń biri – Súgir Begendikuly desek, artyq aıtqan­dyq bolmas edi. Jyraý ata «Qy­­­rymnyń qyryq batyry» dastanynan bastap, Abyl, Nurym, Aqtan, Qashaǵan, Ábýbákir, Aralbaı, t.b. aqyn-jyraýlardyń artynda qalǵan mol muralaryn búgingi urpaqqa amanat etip jetkizip ketti. Jyraýdyń jyrlary, san qubylǵan sazdary tyńdarmandaryn eriksiz baýrap alyp, shabyttandyra túsedi. Artynda osynshama mol rýhanı qazyna qaldyrǵan Súgir ataǵa áli kúnge deıin memlekettik deńgeıde kóńil bólinbeı keledi. Biz, Súgir atanyń jyr-ter­­melerin, kúılerin, qoljazbalaryn, ún taspalaryn tolyq jınaqtap, elge tanytyp júrmiz be? Jyraý ataǵa memlekettik deńgeıde kóńil bólindi me? Súgirdiń 12 túrli ma­qam sazy túgendeldi me? Saýal kóp, jaýap azdaý bolyp tur. Bıyl Súgir jyraýdyń týǵanyna 120 jyl bolsa, dúnıeden ótkenine 40 jyl tolyp otyr. Bul datany eskermesek, eleýsiz qaldyrsaq eldigimizge syn, azamattyǵymyzǵa min, arýaqqa qııanat bolar edi. Árıne, Súgir jyraý eskerýsiz qalatyn tulǵa emes. Jaqynda Mań­ǵystaýdyń kári shańyraǵy Shet­pe kentinde jyraýdyń urpaq­tary, Eskeldi aýylynyń beldi aza­mattary Aqmurat Súıeýov, Qyr­ly­bek О́tetileýov bastamasymen uıym­dastyrý jıyny ótti. Bas qosýǵa Eskeldi aýylynyń aqsaqaldary, el azamattary jınalyp, ortaq pátýa jasasty. Súgir jyraýdyń 120 jyldyq mereıto­ıyn qyrkúıek aıynda ótkizý jos­parlandy. Merekelik sharany ótkizýge halyq, úkimet, jy­raý­dyń urpaqtary bolyp atsa­lysý kerek desti. Birinshi – Súgir jyraý­dyń atyna qor qurý. Ekin­shiden, onyń el ishindegi, mura­ǵatta­ǵy qol­jaz­balaryn jınaqtap, jyraý­dyń úntaspalaryn qalpyna kelti­rip, basqa da jádigerleriniń kóshir­me­sin jasap, murajaılarǵa tapsyrý. Úshinshiden, aýyldyq, aýdan­dyq, oblystyq deńgeıde Súgir jyraý atyndaǵy jyrshy, terme­shilerdiń, jazba, aıtys aqyn­dardyń jarysyn ótkizý. Tórtinshiden, teledıdar, bas­pasóz arqyly jyraýdyń ónerin, ómir jolyn nasıhattaý bolyp tabylady. Uıymdastyrý alqasy budan da basqa is-sharalar jónin­de aqyldasty. Jıynnyń qory­­­tyn­dysyn elge belgili halyq sheji­reshisi, Mańǵystaýdyń qurmetti azamaty Jetibaı Jylqyshyuly  bylaısha túıindedi: «Súgir Begen­dikuly – tek Mańǵystaýdyń jyraýy ǵana emes, berisi qazaq­tyń, arysy alty Alashtyń maqta­nyshyna aınalǵan tarıhı tulǵa. Bul sharany mınıstrlikten bastap, oblys, qala, aýdan ákimderi qostap, keń deńgeıde ótkizý kerek», dep aq tilegin aıtyp, bata jasady. Inshalla, aqsaqaldyń aq batasy qabyl bolǵaı! Qýanysh JÁNIBEKULY. Mańǵystaý oblysy, Mańǵystaý aýdany.