Ákemiz Ábdikárim ekeýi 1961 jyly tanysyp, kóńilderi jarasyp, otbasyn qurady. Ol zamanda aǵyl-tegil qudalyq ótkizý, asta-tók toı jasaý degen joq. Úlkender kelisip, kóńilderi jarasqan eki jasqa batalaryn berip, shyǵaryp salady. Qazyǵurttyń kúngeı betinde ornalasqan «Jańatalap» degen aýylǵa anamyz kelin bolyp túsedi. Erterekte qaıtys bolyp ketken babamyz Bektaıdyń ózi salyp ketken kishkentaı ǵana úıinde eki ájemiz ben ákemiz turǵan. Úılene salyp oqýǵa túsken ákem Tashkenttegi ırrıgasııalyq ınstıtýtqa oqýǵa ketedi. Eki apasy men barlyq úı sharýasyn arqalap anamyz qalady. Úlken ájemiz Juldyzaı da, kishi apamyz Tasbıke de óte eńbekqor, jalǵyz balasynyń jolynda janyn berýge daıyn turatyn kisiler bolatyn. Kelin túsirip, kóńilderi marqaıyp, negizgi júk kelinge júktelgen soń, qoldary bosaǵandaı bolǵanymen sol zamandaǵy aýyrtpashylyq eńselerin kótertpeıdi. Anamyz sol eki apanyń kóńilinen shyǵý úshin bar yqylasymen, otbasynda kórgen tárbıesimen qyzmet jasaıdy. Shańyraqtyń keregesin berik, berekesin arttyrý úshin kúndiz-túni tynbaı eńbek etedi. Úıdiń malyna qajetti shópti de shabady, esiktiń aldyndaǵy egisti de egedi, malǵa da qaraıdy, analardyń jaǵdaıyn jasap, úı sharýasyn da dóńgeletedi.
Men jalǵyz balasynyń tileýin tilep júrgende kórgen tuńǵysh nemeresine erekshe emirengen Tasbıke apamyzdyń balasy bolyp óstim, «Álıjan ákesiniń inisindeı bolady, onyń atyn atamaısyń», – degen apamyzdyń talabyna kónip, anam da atymdy aıtpaı, «Tórejan» dep ataıdy. 1986 jyly Tasbıke apam 86 jasynda ómirden ozdy.
Anam Roza apam ómirden ótkennen keıin de meni «Tórejan» deýden tanǵan joq. Bir kúni men «Anashym, apam bolsa ómirden ótip ketti. Endi siz meniń atymdy Álı dep ataı bermeısiz be?» degenimde, «aınalaıyn, balam-aý, enemniń ózi dúnıeden ótkenmen, arýaǵy tóbeden qarap tur ǵoı, men ol kisige bergen ýádemdi qalaı buza alamyn?» dep yńǵaı bermedi. Dál osyny qazirgi jastar durys túsinbeýi múmkin, ertegi sııaqty kóretin de shyǵar. Biraq bizdiń analarymyz, qazaqtyń analary burynnan osylaı. Halqymyzdyń salt-dástúrimen úndesip jasap kele jatqan dástúrli ıslam dininiń tárbıesin kórgen, ata-baba arýaǵyn qurmettegen, ar-uıatty joǵary qoıǵan meniń anam sııaqty kóptegen ana ómirdiń bar aýyrtpashylyǵyn kótere júrip, bala da týdy, perzentin de tárbıeledi, jaryna da qarady, eneniń de jaǵdaıyn jasady, qonaqty da kútti, úıdiń de berekesin ustap otyrdy. Sonyń arqasynda urpaq ta ósti, el de damydy.
Bizdiń anamyz Rozanyń eń úlken qasıeti – eńbekqorlyǵy. Men es bilgeli anamnyń bir tynǵanyn kórgen emespin. Qashan qarasań bir nárse istep jatady.
Marqum ákemiz «Analaryńnyń qolynda dıplomy bolmasa da, dıplomy bar barlyǵymyzdy basqaryp otyr», deıtin. Turmystyń taýqymetinen, anadan erte aıyrylyp, áýlettegi barlyq jaýapkershilik óz moınyna artylǵan soń, anamyz ákesine, eki sińlisi men eki inisine qamqor bolyp, úı sharýasynan uzap kete almaǵan, oqýǵa túsip, arnaıy mamandyq ala almady. Biraq joǵarǵy bilim týraly dıplomy bolmasa da óte zerek, aqyldy, parasatty anamyz jastaıynan kitapqa qumar, qazaqtyń salt-dástúrin myqty meńgergen jan. Qolónerge jaqyn ol kisi tigin tigý, keste toqý, quraq quraý sekildi iskerliginiń arqasynda úıdegi barlyq buıymdy óz qolymen jasaı beretin. Poezııaǵa qushtar, óleń jazyp, jyr shýmaqtaryn mánerlep oqýǵa qumar anamyz bir-eki shýmaq óleńdi taban astynda shyǵaryp ortaǵa tastaı salatyn. Jaǵymdy qońyr daýsymen ádemi án salady, maqal-mátelderdi ornymen mánisin keltire aıtýdyń qas sheberi desem qatelespegen bolar edim. О́mirdegi árqıly jaǵdaıǵa bir maqaly daıyn turady. Onyń ózi úlken óner, jastar úshin úlken taǵylym. Birde jumystan kelip, bastan ótken bir jaǵdaılardy oılap, tunjyrap otyrǵan bolýym kerek, anam maǵan qarap: «Balam, qazaqta «Shyndyq shyryldap jetemin degenshe, ótirik talaı jerdi órteıdi», degen sóz bar. Jumysta túrli jaǵdaı bola beredi. О́zińniń sóziń adal, tirligiń taza bolsa, eshteńege ýaıym jeme. Ár nárseni oılap, kóńilińe aýyr ala berme, júregińe áser etedi», degeni áli esimde. О́zimdi ózim jınap alyp, kókeıdegi suraǵymdy qoıdym:
– Anashym, osynyń barlyǵyn qaıdan bilesiz?
– О́mir mektebine eshteńe jetpeıdi ǵoı, – dep edi.
Taǵy bir úlken qasıettiń biri – qarapaıymdylyq. Sol qarapaıymdylyǵy únemi mártebesin bıiktetip turady. Osy ýaqytqa deıin úıge kelgen ákemizdiń týysqan ini-baýyrlaryn tórge shyǵaryp, attaryn atamaı, «qaınym», dep birinshi dámdi ózi ákelip qoıady. Abysyn-ajyndaryna degen syı-qurmetti kórseńiz. Ázildep júrip, baıaǵy ózderiniń jas kezdegi áńgimelerinen bastap, osy ýaqyttaǵy jaqsylyqtardy aıtyp, balalarynyń, nemere-shóbereleriniń amandyǵyna aýysady. Anamyzdyń ómirdegi ustanyp kele jatqan aınymas prınsıpi: «biz eshkimnen de artyq emespiz, eshkim de bizden kem emes». Barǵan jerinde de barlyq adammen birdeı amandasyp, birdeı aralasyp, barlyǵynyń qal-jaǵdaıyn, ul-qyzdarynyń amandyǵyn surap, sodan keıin ǵana ornyna jaıǵasady. Balasynyń árbir jetken jetistigine qýanbaıtyn ana joq shyǵar. Bizdiń anamyz da qýanady, biraq esh bildirmeıdi, aıtatyny: «Aldymen Allanyń arqasynda jettińder, shúkirshilik etip, táýbe dep júrińder». Jalpy qarapaıymdylyq – qanǵa sińgen qasıetten. Adam qansha ulyq bolǵan saıyn, sonsha kishik bolǵany durys ekendigin ata-babalarymyz da aıtyp ketken. Bizdiń ata-anamyzdyń da ómirlik prınsıpteri sondaı-tuǵyn.
О́ziniń eńbek jolyn sonaý Myrzashól óńirindegi jańadan ashylǵan maqta sovhozynda jaı gıdrotehnık bolyp bastaǵan ákemiz Ábdikárim ómirdiń bar satysynan ótip, Ońtústik Qazaqstan oblysy Lenger aýdanynda (qazirgi Tólebı) halyq depýtattary keńesi atqarý komıtetiniń tóraǵasy, odan soń aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy qyzmetterin 15 jyldaı atqardy. Ákemiz qalyń buqara qoldaǵan, eldiń úlken-kishisi birdeı qatty qadirleıtin, turǵyndardyń muń-muqtajyn sheshýde janyn aıamaıtyn basshy boldy dep tolyq senimmen aıta alamyn. Oǵan sebep ákemniń de, sheshemniń de qarapaıymdylyǵy. Anamyz ákemizdiń qyzmet kóligin eshqashan da paıdalanbaıtyn. Bazarǵa barsa da, dúkenge shyqsa da marshrýtty avtobýspen baryp-kele beretin. Ony kórgen qarapaıym halyq «Avtobýsta júrgen hatshynyń áıelin birinshi ret kórdik», dep áńgime aıtady eken. Bazardan alǵan azyq-túligin de ózi arqalap, avtobýspen úıge keletin. Osyndaı qarapaıymdylyǵyn kórgen halyq ta anamyzdy qatty syılaıtyn.
Ákemiz qaıtys bolǵanda shańyraǵymyz oıylyp ortaǵa túskendeı kúı keshtik. Kóz aldymyzda, qolymyzdan eshteńe kelmeı, aıyrylyp qalǵanymyzda, tóbemizge jaı túskendeı kórindi. Eshteńe aıaq astynan oıǵa kelmeı, ańyrap turǵanymyzda da «Áı, balalarym, eńselerińdi kóterińder. О́mirde ólimniń ózi syn. Erteń estigen jurt aǵylyp kele bastaıdy. «Ákelerin sońǵy saparǵa durystap shyǵaryp ta sala almady» degen sózge qalmańdar. Bastaryńdy kóterip, áreketterińdi jasańdar!» dep bizge alǵash kúsh bergen de anamyz edi. Iá, Ana – qudiret! Mine, elýdi eńserip, alpys jastyń asqaryna shyqsaq ta ony moıyndap kelemiz. Anamyzdyń rýhy qanshalyqty myqty ekendigine taǵy da kózimiz jetti. Sol anamyz rýhynyń myqtylyǵyna, kóziniń qaraqtylyǵyna, sóziniń dáldigine, óziniń ádildigine qaramaı, ómir baqı ákemizdiń kóleńkesinde júrdi. Eshqashan aldyna túsken joq, sózin bólgen emes, qarsy kelgen emes. О́ziniń durys pozısııasyn da jaılap ákemniń tamyryn basyp otyryp, jetkizetin. Ákeni qadirleý, eneni syılaý, jardy qurmet tutý, perzentke tárbıe berýge kelgende bizdiń anamyzǵa jan jetpeıtindeı kórinedi. Árıne, árkim óz anasyn artyq kóredi. Álemdegi barlyq ananyń orny bólek. Biraq bizdiń anamyz Roza Jaılaýbekqyzynyń bar bolmysy, júris-turysy, sóz saptaýy, adamǵa degen qurmeti, úlkenge degen iltıpaty, kisige degen izeti erekshe bolyp kórinedi de turady.
Negizinde, balaǵa jaqsy tárbıe berý úshin júz sóılep, myń aqyl aıtýdyń qajeti joq. Ata-ananyń óz bolmysymen úlgi bolýy – eń erekshe tárbıe. Bala ata-anaǵa qarap ósedi. Úıde urys-janjaldyń kóp bolýy bala psıhologııasyna keri áser etetin jaıt. О́zi araq iship, temeki shegetin adamnyń balasyna ishpe, shekpe degen sózinde dám de, mán de, áser de bolmaıdy. Taza turyp, taza júrgen ata-ananyń balalary da taza tábetti bolady. Jaqsy sóz estigen balada jaqsy oı qalady, ǵıbratty áreket etkenniń urpaǵyna bereke, baq baılanady. Bizdi ata-anamyz qonaq kelse qastaryna shaqyryp, aldymen qoldaryna sý quıǵyzyp, sodan shaı quıǵyzyp, otbasylyq tárbıege baǵyttaıtyn. Ondaǵy oılary sol úlken kisilerdiń jaqsy sózderin boılaryna sińirsin degenderi ekendigin qazir túsinip júrmiz.
Bir joly ońtústik óńirine elimizdiń kórnekti qaıratkeri, ǵulama ǵalym Myrzataı Joldasbekov aǵamyz keldi. Tólebı babanyń muralaryn jınap júr eken. Qasynda Ulttyq qaýipsizdik organdarynyń ardageri, general-maıor Erjan Isaqulov, belgili dintanýshy, eski arab tiliniń mamany, asa saýatty dindar Abdýlla Joldasov aǵalarymyz júr. Aýyl-aýyldy aralap, halyqpen kezdesip bolǵannan keıin Qasqasýdaǵy el aǵasynyń shańyraǵyna baryp, qonaqtarǵa arnalǵan dastarqanǵa jaıǵastyq. Áńgime qyzyp jatqan tusta úlken as keldi, qazaqtyń dástúrine sáıkes qoıdyń basy da ákelindi. Qyzmet jasap júrgen jigit, sasqalaqtap júrip, abaısyzda qoıdyń basyn jerge túsirip almasy bar ma. Bir-eki kisi «basty alyp kete ǵoı», dep jatyr. Sonda ortada otyrǵan Abdýlla Joldasov: «Eshteńe de etpeıdi. Úlkenderdiń aldynda sasqalaqtaý bárimizdiń boıymyzda bar nárse. Dastarqannyń kıesi ústinde turǵan asta ma, joq jerge túsken basta ma, bir Qudaı biledi. Basty alyp kelińizder, bárimiz de aýyz tıemiz», dep ǵulamalyǵyn tanytty, úı egeleriniń yńǵaısyzdanǵan kúıin seıiltti. Bárimiz de sol bastan aýyz tıdik. Alyp kelgen sybaǵany keri qaıtarmaýdyń ózi úlken ónege boldy.
Bizdiń qazaq halqynyń salt-dástúriniń ózi úlken akademııa. El arasynda osy akademııanyń súzgisinen ótip, halqymyzdyń barlyq nárin boıyna sińirgen, ári bilgir, ári ótkir, ári adal, ári ádil azamattar kóp bolǵan. Qazir de az emes. Sondaı azamattardyń biri de biregeıi Myrzataı Joldasbekov-
tiń sol kelgen saparynda: «Jigitter, el basqaryp júrgen azamattardyń arasynda tatýlyq bolsa, elde bereke bolady. Aralaryńnan qyl ótpesin. Qyl ótse – bári ótip ketedi», degeni ne degen qasıetti sóz! Bundaı sózdi kókeıiniń túbinde shamshyraǵy bar adamdar ǵana aıta alady.
«Sen ata-anańnyń úmitisiń. Sen qaıtalanbas tulǵasyń, óz ómirińniń belsendi jasaýshysysyń, sondyqtan ózińe ǵana sen», degen eken dańqty qolbasshy, qazaqtyń birtýar uly Baýyrjan Momyshuly. Sol aıtylǵandaı ata-anamyz bizge máńgi úlgi bolǵanymen óz taǵdyrymyzdy ózimiz qalaıtyndyǵymyz tabıǵı shyndyq. «Adam bolyp týý – anadan, aıýan bop ketý – ózińnen», degen Qadyr Myrza Áliniń sózi kóp nárseni ańǵartsa kerek.
Súrinip-qabynyp júrgen árbir pende qınalǵanda, jábir shekkende, jany qysylǵanda aınalyp kelip anasynyń qanatynyń astynan kelip pana tabady, kúsh jınaıdy, janyna lázzat alady, demalady, boı jazady. Jylylyqtyń jıyntyǵy – ananyń alaqany, sondyqtan da ol árbir perzent úshin eń aıaly uıa ekeni daýsyz.
Jasym alpysqa kelse de qatty sharshaǵan ýaqyttarda anamdy baryp bir qushaqtap, aǵarǵan samaıynan bir ıiskesem, keremet lázzat alamyn, sharshaǵanym basylyp, boıym jadyraıdy.
Osyndaı, anamnyń qasynda otyratyn sátter jıi bolsa eken deımin. Joldyń alystyǵyna, jumystyń kóptigine, ýaqyttyń tyǵyzdyǵyna baılanysty kóp bara almaı qalamyz. Keıde anamdy saǵynyp, telefon arqyly sóıleseıikshi dep oılansam boldy, sol mezette anamnyń ózi telefon soǵyp qalady. Bul qandaı tylsym baılanys? Keıde ol kisi oılanǵanda men telefon soǵady ekenmin. Bala týǵanda anasyna kindigimen baılanyp týylatyny beker emes shyǵar. Kindikti keskenmen rýhanı baılanys úzilmese kerek...
«Ana kóregendiginiń teńdesi joq. Ana men balanyń arasyn kózge kórinbeıtin tylsym syrly jip jalǵap turady», degen eken O.Balzak.
Meniń anam týraly osy jazǵandarym eshkimge jańalyq bola qoımas. Barlyq ana men perzenttiń arasyndaǵy baılanys, nıet, boıyndaǵy qasıetter bizdikine uqsas bolýy kerek. Barlyq ana meniń anamdaı, barlyq bala óz anasy týraly men sııaqty oılaıtyn shyǵar. Biraq men osy shyǵarmany birneshe aı boıy, kóz maıymdy tamyzyp jaza otyryp, anama kózi tirisinde bir eskertkish qoıǵym keldi. Bul eńbegim anama laıyqty eskertkishke tura ma, turmaı ma, bir Qudaı biledi. Odan keıin osyny kóńili túsip oqyǵan oqyrmandar biler. Al ózim osy shyǵarmany jaza otyryp keı kezderi raqattanyp, keı ýaqyttary kózime jas aldym. Ana taǵdyry – kúrdeli qubylys. Ana bolý ári baqyt, ári úlken jaýapkershilik. Bala jaqsy bolsa, jurt ákesin maqtaıdy, al jaman bolsa, anasyn kinálaıdy. Ana qursaǵynyń eshqandaı da kinásy joq. Keıde bizdiń analarymyz ómirge qyz ákelgeni úshin de kináli bolyp jatady. Árıne, ul – urpaq jalǵasy, izbasar, bul ómirde qyzdyń orny da erekshe. Qyz – eń birinshi qamqorshyń, tileýlesiń, qolǵanatyń. Qyzdyń ǵana moınyna eń úlken mıssııa júktelgen – bolashaqta ómirge urpaq ákelý. Osy mıssııany áıel ǵana atqara alady. Áıeldiń boıyndaǵy qasıetine, rýhanı kúsh jigerine, minez-qulqyna, boıyndaǵy shydamdylyǵy men sabyrlyǵyna sábıdiń ómirge kelýi de, onyń ósip jetilýi de tikeleı baılanysty. Bir jigit ǵulamadan kelip: «Ata, meniń áıelim bosanyp ul týdy, endi sol perzentim jaqsy azamat bolýy úshin qandaı tárbıe berýim kerek?», degende qarııa birden: «Eı, balam, sen toǵyz aıǵa keshiktiń», degen eken. Iаǵnı perzenttiń bolashaq bolmysy, minez-qulqy, oı-órisi qursaqta jatqan kezde anasynyń kóńil kúıine, minez-qulqyna tikeleı baılanysty degen sóz. Jarynyń jaı-kúıi er azamattyń birinshi nazarynda bolatyn nárse.
Nebir batyrlarymyz ben aqyndarymyzǵa, handarymyz ben bılerimizge eskertkish qoıyp jatamyz. Al sol kisilerdi týyp, ósirgen, tárbıelegen analarymyz tasada qalys qalyp qoıady. Osy nárseler oıda júrgennen bolar, Túrkistan qalasynyń ákimi bolyp taǵaıyndalǵan soń, bir jaǵynan rýhanı astanamyzda bastama bolsyn ári analarymyzdyń eńbegi men erligine qoıylǵan qurmet belgisi bolsyn dep «Anaǵa taǵzym» degen eskertkish ornattyq. Respýblıkada birinshi ret, qolynda sábıin kótergen ananyń turǵan beınesi boı kóterdi. Saltanatty ashylýyna turǵyndar kóp jınaldy. Analarymyz, qyz-kelinshekter kelip rahmet aıtyp jatty. «Kópbalaly analardyń birine sóz berý kerek», degen meniń usynysymdy qabyl alǵan jigitter «Oranǵaı» aýyldyq okrýginde turatyn bir batyr anany shaqyrǵan eken, sol kisige sóz berildi. «Aınalaıyndar, tilekterińe, qurmetterińe myń rahmet! Men on bes balanyń anasymyn. Aldyndaǵylardyń barlyǵy qyz boldy. Otaǵasyna izbasar bolatyn ul týǵansha týa beremin dep ózime sert berdim. On tórt qyzdan keıin baryp ul ómirge keldi, sodan soń baryp men de toqtadym»,
degende eldiń bári sener-senbesin bilmeı, dý qol shapalaqtap jiberdi.
Álı BEKTAEV,
Parlament Senatynyń depýtaty,
«Aýyl» partııasynyń tóraǵasy
