Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Mańǵystaýda mıtıngke shyqqandar Memleket basshysynyń sheshimine rızashylyq bildirip, alańdy tap-tuınaqtaı etip tazalap, jerge bir túıir qoqys tastamaı, shyn janashyrlyqtyń úlgisin kórsetken edi. Elimizde sońǵy kezde qabyldanǵan zańǵa saı mıtıng mádenıeti durys baǵytqa bet burdy dep ishteı qýanǵanymyzdy da jasyrmadyq. Alaıda «jaý joq deme, jar astynda» degen sóz ras bolyp shyqty. Jaý alystan kelgen joq, ishimizde júr eken.
Jaǵdaıdyń oń sheshile bastaǵany sol-aq eken, elimizdiń onshaqty qalasynda halyq kóshege saıası talaptar qoıyp shyǵa bastady. Negizi jurtshylyqtyń burynǵy bılikke degen ashý-yzasy bolǵanyn eshkim de joqqa shyǵarmaıdy. Halyqtyń sondaı kóńil kúıin biletin aramza kúshter jaǵdaıdy óz maqsattaryna sheshýge umtylyp baqty. Olar bılik pen buqara arasynda qaqtyǵys uıymdastyrý arqyly el ishine iritki salǵysy keldi. Túp maqsattary bılikti basyp alý bolǵany qazir ekiniń birine túsinikti. Alaıda táýelsiz elimizdiń turaqtylyǵyn buzbaqshy bolǵandar ońbaı qatelesti!
Alǵashynda Almatyda mıtıng beıbit sıpatta bastalǵanymen tez arada basqa arnaǵa aýysyp ketti. Elimizdiń basqa óńirlerinde de osy jaǵdaı qaıtalanyp, buzaqylyq boı kóterdi. Nege? Tasada turyp tas atqandardyń basty maqsaty el ishinde qorqynysh, úreı týǵyzý edi. Qarapaıym halyqtyń qymbatshylyqty aýyzdyqtaý jónindegi oryndy talabynyń sońy «Qasiretti qańtarǵa» ulasty. Prezıdent jaǵdaıdyń betalysyn tez túsinip, shuǵyl túrde batyl qadamdarǵa bardy. Egemen elimizge qaýip tónip turǵanyn, memlekettiń tutastyǵy men halyqtyń beıbit ómirin qamtamasyz etetin kúshtik qurylymdardyń pármensizdigin sezingen Memleket basshysy barlyq sheshimdi óz qolyna aldy. Qabyldanǵan sheshimder týyndaǵan jaǵdaıdy tez arada qalpyna keltirýge yqpal etti. Eger sol kúnderi Q.Toqaev tabandylyq tanytpaǵanda Táýelsizdigimizden áp-sátte aıyrylyp qalýymyz ábden múmkin edi. Sol qysyltaıań shaqta Prezıdent óziniń naǵyz halyqshyl, memleketshil, batyl tulǵa ekenin kórsete bildi.
Prezıdenttiń «El astanasynan eshqaıda ketpeımin. Halyqpen birge bolý – meniń konstıtýsııalyq mindetim» degen sózi abdyrap qalǵan halyqqa jiger berdi, kóńiline senim uıalatty. Memleket basshysy búlikshilermen kúreste eshqandaı ymyranyń bolmaıtynyn da anyq aıtty. Prezıdent bul jóninde óz ustanymyn ashyq bildirdi, halyqtan eshteńe jasyryp qalǵan joq.
Qańtardyń 11-de sóılegen sózinde Prezıdent eldegi qordalanyp qalǵan máselelerdi alǵash ret jarııa etti. Ashy da bolsa shyndyq aıtyldy. Árıne, bul Prezıdent úshin ońaıǵa soqpaǵany anyq. Qazaqstan halqy Prezıdenttiń sózin zor yqylaspen tyńdady. Basqasha bolýy múmkin de emes edi. Qalyptasqan jaǵdaıda Memleket basshysy damýdyń jańasha jolyn usynatyny, halyqtyń kókeıindegi túıtkildi tustardy tap basyp, keleńsizdikterdi, kemshilikterdi kórsetip, olardy joıýdyń joldaryn kórsetetine óz basym senimdi edim. О́ıtkeni Qasym-Jomart Kemeluly Senat Tóraǵasy bolǵanda birneshe jyl birge qyzmet ettik. Men Prezıdentti memleketshil ǵana emes, qazaqy azamat retinde de bilemin.
...Bir joly Senatqa undy ıodtaý qajettigi týraly zań jobasy kelip tústi. Munyń qajettiligi kúmánsiz edi. Ásirese, aýyl halqynyń densaýlyǵyndaǵy kinárattyń kópshiligi ıod jetimsizdiginen bolyp jatatyny jasyryn emes. Alaıda undy ıodtaý jeke menshik elevator ıelerine qosymsha qarjy jumsaýdy talap etedi. Sony jaqsy biletin keıbir elevatorǵa qatysy bar senatorlar zań jobasynyń atalǵan babyna qarsy shyqty. Osy sátte Senat tóraǵasy Qasym-Jomart Kemeluly «Zań talaby eń aldymen el azamattarynyń, sonyń ishinde qazaqtyń múddesin qorǵaýǵa baǵyttalǵan. Al sizder basqa múddeni kózdeıtin sekildisizder. Bul – teris pikir!» dep, áriptesteriniń betin qaıtaryp tastaǵan edi.
Qasym-Jomart Kemeluly boıyna órkenıet mádenıetin tereń qabyldaı bilgen tulǵa retinde erekshelenip turady. Intellıgent otbasynda dúnıege kelgen onyń rýhanııatqa jaqyn bolyp óskeni aıtpasa da túsinikti. Jastaıynan dıplomatııalyq qyzmettiń bel ortasynda júrgen ol búginde álemdik dárejedegi saıasatker. Osydan, on bir jyl buryn, ıaǵnı 2011 jyldyń 15 sáýirinde Q.Toqaev BUU Bas hatshysynyń orynbasary jáne atalǵan uıymnyń Jeneva bólimshesiniń basshysy bolyp taǵaıyndaldy. Bul kúlli qazaq balasynyń mereıin aspandatty. Buryn-sońdy qaı qazaq álemdik deńgeıde osyndaı zor qurmetke bólenip edi?
Q.Toqaev 2019 jyldyń 19 naýryzynda el tizginin ustady. Sodan beri úsh jyl ótti. Osy ýaqytta Prezıdent elimizdi tek oń ózgeristerge bastap keledi. Árıne, bárin tizbelep shyǵý mindet emes shyǵar. Maǵan ásirese, Prezıdenttiń tikeleı bastamasymen qabyldanǵan jemqorlyqpen kúresti kúsheıtý maqsatynda tıisti zańdarǵa engizilgen ózgertýler aıryqsha unaıdy. Bul – óte ózekti másele. Sybaılas jemqorlyq talaı jyl sanamyzdy ýlap, jazylmaıtyn dertke aınalyp ketken edi. Qazirgi zań talaptaryna sáıkes, jemqorlyqpen sottalǵan adam amnıstııaǵa ilinbeıdi, merziminen buryn bosatylmaıdy.
Izraıldiń tórtinshi Premer-mınıstri bolǵan Golda Meır «Eger siz azamattaryńyz jarqyn bolashaǵyna kámil senetin memleket qurǵyńyz kelse, eń basty eki qadam jasańyz. Birinshi, sybaılas jemqorlyqty Otanǵa jasalǵan opasyzdyq dep sanap, jemqorlardy jeti atasyna deıin satqynǵa teńeńiz. Ekinshi, úsh mamandyq ıelerine – áskerıler, muǵalimder men dárigerlerge eń joǵary jalaqy taǵaıyndap, olardy qurmetteńiz» degen eken. Sońǵy úsh jylda Prezıdent osy eki máselege de erekshe kóńil bólip otyr. Tabysy tómen, jaǵdaıy joq azamattardyń 300 myń teńge mólsherindegi nesıelerine memleket esebinen keshirim jasaǵany Prezıdenttiń halyqqa janashyrlyǵynyń aıqyn kórinisi emes pe?
Eki jylǵa sozylǵan pandemııa kezinde Prezıdent tarapynan halyqqa barynsha qoldaý, kómek kórsetilgenin bárimiz de kórdik, bildik, basymyzdan ótkerdik. Prezıdenttiń «Saıası reformalarsyz ekonomıkalyq damý da bolmaıdy» degen tujyrymy óte durys dep sanaımyn. Elimizde alǵash ret ákimderdi halyqtyń ózi saılaı bastady. Saıası reformanyń bir ushqyny – ákimder saılaýy. Halyq ózi saılasa ákimderden suranys, talap ta kúsheıe túsedi. Bıylǵy Joldaýda elimizdegi saıası reformalardy odan ári tereńdetý baǵyttary kórsetildi, joldary aıqyndaldy. Aldaǵy ýaqytta elimizde Konstıtýsııalyq Sot qurylady. Májilis depýtattarynyń 30 paıyzy bir mandatty okrýgterden saılanýy kózdelip otyr. Bul tipti, 50 paıyz bolsa da artyq bolmas edi. Partııany tirkeýden ótkizý úshin bar bolǵany 5 myń múshesi bolsa jetkilikti. Ulttyq kelisim keńesi aldaǵy ýaqytta Ulttyq quryltaıǵa aınalmaqshy. Osynyń bári de el kóńilinen shyqqan ózgerister.
Prezıdenttiń «Jańa Qazaqstan: Jańarý men jańǵyrý joly» atty Joldaýy jańarǵan Qazaqstan memleketin qurýdy kózdeıdi. Bul shyndyǵynda Ekinshi Respýblıka! Bul baqytty barshamyz qalaımyz. Olaı bolsa barlyǵymyz Prezıdenttiń janyna toptasyp, halqymyzdyń úkili úmitine birge jeteıik!
Joldaýda Prezıdent kóptiń kútpegenin de jarııalady. Men bul jerde Abaı, Ulytaý, Jetisý oblystaryn qurý týraly bastamany aıtyp otyrmyn. Uly Abaıdyń eli, jer jánnaty Jetisý óńiri, kindik qanym tamǵan Ulytaý, Jezqazǵan, Jańaarqa, Balqash jurtshylyǵy osydan shırek ǵasyr buryn jabylyp qalǵan oblystardy qaıta ashý týraly hat joldap, ótinish aıtyp ábden kóńilderi qalyp, úmitteri úzilgen edi. Prezıdenttiń jańadan oblystar ashý jónindegi sózin estigende jasyryp keregi ne, kókten izdegenimiz jerden tabylǵandaı qýandyq. Bir emes, úsh oblysty birden ashý – qazirgideı kúrdeli kezeńde naǵyz erlik! Qańtarda Táýelsizdikti saqtap qalý úshin basyn báıgege qalaı tikse, jańa oblystar qurý týraly bastamasyn da batyl sheshimge teńer edim. Eki jyldan asa pandemııa qursaýynda qalý ekonomıkaǵa asa aýyr soqqy bolyp tıgeni ras. Biraq soǵan qaramastan úsh oblystyń shańyraǵyn kóterýge umtylý Prezıdenttiń táýekelshil tulǵa ekenin tanytady. Bul qadam aımaqtardyń damýyn arttyrý arqyly respýblıkamyzdyń damýyna tyń serpilis beredi.
Al jańa oblystardyń shekarasy qalaı anyqtalmaq? Bul rette Ulytaý óńirine qatysty Prezıdent «Burynǵy Jezqazǵan oblysynyń aýmaǵynda» degen sózdi beker aıtqan joq dep sanaımyn. О́ıtkeni «jer shalǵaı, halyqqa qıyn soǵady» degen jeleýmen buryn Jezqazǵan oblysyna qarasty bolǵan keıbir qala, aýdandardy Qaraǵandy oblysynyń quramynda qaldyrý kózdelip jatqanǵa uqsaıdy. Qazir burynǵydaı zaman emes, qarapaıym halyq úshin kúnara oblys ortalyǵyna sabylýdyń esh reti joq. Qazir baılanys ta, qatynas ta jaqsarǵan. Kóp qujatqa úıden shyqpaı-aq qol jetkizýge bolady.
Kezinde ózin ózi artyǵymen qamtamasyz etip otyrǵan Jezqazǵan oblysy Qaraǵandyǵa ne sebeppen qosylǵanyn bireý bilse, endi biri bilmeıdi. Ol másele tarıh qoınaýyna ketti. Babalarymyzdan «bólingendi bóri jeıdi» degen ulaǵatty sóz qalǵan. Al dana halqymyz «El men eldiń qosylǵany qut» deıdi. Jańa oblysqa jańa mamandar, el basqaratyn azamattar kerek. Alash arystary shyqqan Aqtoǵaı, Aqsý-Aıýly, Aǵadyr óńiriniń kóp azamaty burynǵy Jezqazǵan oblysynyń basshylyǵynda bolǵan. Sol azamattardyń ul-qyzdary endi Ulytaý oblysyna qyzmet etetin bolsa, qandaı ǵanıbet?! Urpaqtar sabaqtastyǵynyń bul da bir kórinisi bolar edi.
Jezqazǵan men Balqash – ejelden bir organızm, olardy bir birinen bólýge múlde bolmaıdy. Jańa oblystyń negizgi tiregi – «Qazaqmys» korporasııasy. Endeshe oblysty aıaǵynan nyq turǵyzý úshin «Qazaqmystyń» kúshin, qýatyn paıdalaný kerek. Qasym-Jomart Kemeluly Prezıdent bolǵaly beri Ulytaý óńirine eki ret at basyn tiredi. Qart Ulytaýdyń jańa dáýirge saı jańarýyn qamtamasyz etý Prezıdenttiń arman, maqsaty tárizdi. Men solaı túsinemin. Jańa oblysqa Ulytaý ataýyn berýdiń astarynda da tereń mán jatyr. Bul ultymyzdyń ejelgi ordasyn álemge tanytý.
Aldymyzǵa Jańa Qazaqstan qurý maqsatyn qoıdyq. Ulytaýdyń jańarýy ulttyq jańǵyrýǵa bastasa eken dep tileımin. Uly Abaıdyń elindegi, ortalyǵyna qazaqtyń uly perzentteriniń biri Dinmuhamed Qonaevtyń esimi beriletin Jetisý oblystary eldiń jańarýyna úlgi tanytsa dep tileımin. Osy oblystardan jańa dástúr, ónegeli ister bastaý alsa, jemqorlyq, sybaılastyq deıtin keleńsizdikterge jol berilmese eken dep oılaımyn. Árıne, bul úshin jańa oblystarǵa naǵyz memleketshil tulǵalar basshylyqqa kelýi qajet. Árıne, oı kóp. Bári de «Elimiz órkendesin, halqymyz eńsesin kóterip, Táýelsizdiktiń jeńisin kórip, jemisin teretin deńgeıge jetsek» degen armanymyzdan týyndap jatyr. Qazirgi qolǵa alynyp jatqan barlyq sharýa ultymyzdyń uly qundylyǵy – Táýelsizdikti odan ári nyǵaıta beredi dep senemin.
Muhambet KО́PEEV,
memleket jáne qoǵam qaıratkeri
