Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Nurnııazdyń týǵan jeri Aqtóbe oblysy Baıǵanın aýdany. Ol bala kezinen ákesi Muhannyń zergerligin, ustalyǵyn, ánshiligin, kúıshiligin kórip ósti. Ákesiniń kúnuzaq zergerlikpen jalyqpaı aınalysqanyna talaı kýá boldy. Nurnııaz bala kezinen ánge jaqyn boldy. Ekinshi me, álde úshinshi synypta oqyp júrgende radıodan Murat Ahmadıevtiń «Aspanda kún sónbesin» ánine tań qaldy. Ol az degendeı Robertıno Lorettı degen balanyń áni onyń armany boldy. Robertıno... Lorettıdiń syzylyp salǵan áni – «O, solıa mıa» ... Qazaqshasy «Kúnim meniń» eken... Birde Nurekeń osy Robertıno jaıly habardy estidi. Netken daýys...Netken áýezdi áýen...Dál osy Nurashtyń aýylynda ósken bala ispetti...Keıde osy Robertıno óziniń jan dosy sııaqty bolyp turady. Nurnııaz endi qııalǵa berildi. «Bolmasań da uqsap baq, bir jaqsyny kórseńiz» degendi túısigimen, tánimen sezindi. Osyndaı kúnderdiń birinde aýdan ortalyǵy Baıǵanınge áıgili kompozıtor Bákir Tájibaev kele qalǵan. Bul Bákir aǵanyń dúrildep turǵan shaǵy. Bákir Tájibaev bala Nurnııazdyń aıtqan «Aq mańdaılym» ánin tyńdady. Shyny kerek, bala Nurnııazdyń úni taý ishindegi tańǵy ózenniń shýylyndaı shyryldap turǵan kezi. Bul kezeń kez kelgen jas balanyń daýsynyń ózgere qoımaǵan móldir shaǵy. Onyń ústine Nurnııaz án salǵanda janymen aıtady. Arqasy qozyp, jelke tusy kúdirlenip ketedi. Mundaıdy qazaq «arqasy bar» deıdi. Nurnııazdyń da án salǵanda osy arqasy ustaıtyn.
«Aq mańdaılym» qazaq eliniń bulbuly Roza Baǵlanovanyń oryndaýyndaǵy Shámshiniń áni jáne ol qıyn shyǵarma. Kóshedegi kim kóringen aıta almaıdy. Oǵan daýystyń kúshi ǵana emes dıapazony da qajet. Ásirese qaıyrmasy birneshe oktavadan turady:
Aınaldym, aq mańdaılym,
Aqyldym, bal tańdaılym
Jalynda jas dáýrende,
Uıalma, «jan sáýlem!» de,
Jaqsylyqtyń joq, sáýlem,
erte-keshi,
Jadyrashy, nazdanshy, erkeleshi.
Aqyn Muzafar Álimbaevtyń sózi de erekshe ǵoı. Nurnııaz osy ándi erekshe jaqsy kóretin. Ásirese «Aqyldym, bal tańdaılym» degen joldarǵa erekshe ekpin beredi. Bul bala jigittiń jan-terezesin qaǵyp turǵan óner sıqyry bolatyn. Konsertten soń Bákir Tájibaev Nurnııazdy qasyna shaqyryp alyp sóılesken, aǵalyq meıirimmen qushaǵyna basqan. Bala Muhanovtyń esi ekeý, túsi tórteý boldy. Almatydan kelgen aqyn aǵa, kompozıtor kókeniń ózi munyń daýsyna tánti bolǵan. Beý-beý... Nurnııaz alǵash ret Almatyda ánshilerdi oqytatyn, daıyndaıtyn oqý orny bar ekenin, onyń «konservatorııa» dep atalatynyn osy aǵadan estidi.
Almaty turmaq Aqtóbeni ómirinde bir-aq ret kórgen Nurnııaz mektep bitirgen soń astanaǵa bet aldy. Nurekeń oqý bitirgen jyly búkil Keńes memleketindegi 10-shy jáne 11-shi synyp túlekteri mektepti birge bitirdi. Iаǵnı oqýǵa túsetin abıtýrıentter eki esege kóbeıgen kez edi. Baǵy janyp Nurekeń konservatorııanyń vokaldyq bólimine qabyldanady. Iá. Iá. Biraq 1-kýrsqa emes daıyndyq bólimine. Bul degenińiz arnaıy bilimi joq jastar 2 jyl osy daıyndyqta oqyp, mýzykalyq saýat ashyp daıyndalý kerek degen sóz. О́mirinde fortepıanony alǵash ret kórgen jas jigitke Almatyda bári qyzyq boldy. О́zi de modadan qalmaı butyna «klesh» shalbar, ústine ballon plash kıgeninde «gorodskoı» bolyp shyǵa keldi.
Ol «podkýrstan» oqýǵa tússe de armııaǵa alyp ketetinin bildi. Bul endi Nurekeńniń tóbesinen jaı túskendeı boldy. О́stip júrgende oryssha shyǵatyn «Vechernıaıa Alma-Ata» gazetinen bir habarlamany kózi shalyp qalǵan: Keńes úkimetiniń 50 jyldyq mereıtoıyna oraı budan bylaı Keńes Odaǵynda Aýyl sharýashylyq ınstıtýtynyń stýdentterin oqý bitirgenshe armııaǵa almaıdy eken. Kúndiz turmaq, syrttaı oqıtyndardy da. Máá... «Izdegenge suraǵan» degen osy shyǵar...
Kóp uzamaı Nurnııaz Muhanov Aýyl sharýashylyq ınstıtýtynyń, ıaǵnı SHI-dyń «Pochvennaıa agrohımııa» degen fakýltetiniń syrttaı oqıtyn stýdenti bolyp shyǵa keldi. Sabaq bastalyp ketti. Stýdenttik qyzyq kezeń. Ýaqyt óte berdi. Aýyldan ketkenine de 5-6 aı ótip ketti. Dostaryn da, ásirese anasyn, aǵalaryn qatty saǵyndy. Saǵynbaı she? Nurnııaz ákesinen 13-inde qalǵan. Jetim kóńil sondyqtan da anasyn, aǵa-baýyrlaryn qatty saǵynady. Qysqasy, jeltoqsanda aýylǵa tartty. Aýylǵa barǵanda estigen jańalyǵy osy aýdan ortalyǵynda jańa avtobaza ashylady eken. Qol qýsyryp otyratyn Nurnııaz ba? Almatydaǵy oqýyn jalǵastyrýdy qoıdy da, úsh aı oqyp shoferdiń pravosyn alǵan kúni aýylǵa kelgen jańa bes mashınanyń birine otyrdy. Mine...Nurnııaz Muhanovtyń eńbek joly osylaı bastalǵan...Astynda jańa mashına...
Kóp uzamaı Aqtóbede «Molodye talanty» atty oblystyq konkýrsqa qatysyp, dıplomǵa ıe boldy. Laýreattardy Almatyǵa shaqyrdy. Nurekeńdi taǵdyr taǵy da óner álemine súırep alyp keldi. Biraq bul joly jas jigit opera stýdııasyna barýǵa bel býdy. Barmaı she? Keshegi ózin jaqsy tanıtyn professor Beken Jylysbaev shaqyrsa nege barmasqa? Nurekeń osylaı mýzyka álemine, óner kóline ene berdi. Opera stýdııasy eki jyldyq bolǵanymen ýaqyt jetpeıdi. Kúnde keshke opera teatryndaǵy spektaklderge massovkaǵa, ıaǵnı kópshilik sahnasyna horǵa qatysady. Káýken Kenjetaev, Bıbigúl Tólegenova, Roza Jamanova, Álibek Dinishev, Horlan Qalılambekova, Músilim, Rıshat Abdýlınder, Maıra Aımanova, Qurmanbek Jandarbekov syndy aty ańyzǵa aınalǵan tulǵalarmen bir sahnada bolýdyń sáti tústi. Bul kez Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrynyń altyn kezi-tin. Sahnada A.Jubanovtyń «Abaı», E.Brýsılovskııdiń «Qyz-Jibek», «Jalbyr», «Er tarǵyn» M.Tólebaevtyń «Birjan-Sara», Q.Kojamııarovtyń «Nazýgým», I.Chaıkovskııdiń «Evgenıı Onegın», «Demon», «Chıo-chıo san», «Daısı» E.Rahmadıevtyń «Qamar sulý», Ǵ.Jubanovanyń «Jumbaq qyz», M.Tólebaev pen E.Brýsılovskııdiń «Amangeldi» syndy ataqty shyǵarmalarynyń áıgili sahnada júrip jatqan kezi. Aýyldan kelgen Nurnııaz úshin bul úlken mektep boldy. Shyn ómirdiń, has talanttardyń qandaı bolý kerek ekenin ol osy kezde túsindi.
Oqýǵa túsken balalardy opera stýdııasynda aıyna bir ret fonıatr qaraıdy. Bireýdiń tamaǵy aýyryp qalsa dárigerden buryn osy fonıatrǵa barady. Nurnııaz bul kezde opera teatryna ǵana qatysyp qoımaıdy. Kez kelgen keshtiń, jıyn-toıdyń qadirli qonaǵy. Tup-tunyq tenor daýsymen Italııanyń opera arııalarynan bastap, oryssha, qazaqsha ánderdi shyrqaıdy. Kúndiz-túni daýysyna tynym joq. Osyndaı kúnderdiń birinde tamaǵy aýyrǵan. «Sýyq tıgen bolar» dep alǵashynda ol mán bermegen. Alaıda tamaǵy aýyra bergeni qoımady. Fonıatr apaıy muqııat qarady. Basyn shaıqap uzaq otyrdy. Birdeńe aıtýǵa batpaı otyrǵan syńaıy bar. Uqqany Nurnııazdyń tamaǵynda, jelbezeginde isik paıda bolypty. Operasııaǵa kónbeıtin isik eken. Ne isteý kerek? Qazir emdelmese jaman aýrýǵa da ulasyp ketýi múmkin. Sondyqtan án aıtýdy doǵarý qajet. Nurnııaz sharasyzdyqtan ne isterin bilmedi. Bul búkil armanyna, erteńine, josparyna, bolashaǵyna núkte qoıý, ıaǵnı ónerdi tastaý degen sóz. Nurnııaz bárin aqylmen uqsa da kóńilmen, júregimen sene almady. Talaı túndi uıqysyz ótkizdi, jastyǵyn jasqa shylap talaı tańdy atyrdy...
Nurnııaz qansha qınalsa da aýylǵa qaıtyp keldi. Joldas-jora, aǵaıyn-týmanyń ishinde jan jarasy birte-birte azaıǵan. Alaıda óner atty ózenge bir túsken adam jaǵalaýdan uzap kete almaıdy. Shopyr jigit endi Shymkenttegi mádenı-aǵartý ınstıtýtyna baryp tústi. Konservatorııada júrip podkýrsta, opera stýdııasynda oqyǵan, akademııalyq opera-balet teatrynyń sahnasyna talaı shyqqan saqa abıtýrıentti «Kýlt prosvet» qýana qarsy aldy. Muhanov osynda oqyp júrip Botagóz esimdi qyzǵa úılendi. О́zi aıtqan «Botagózdi» jazǵan da, alǵan da Muhanov edi. Bala-shaǵaly boldy. Ýaqyt zý etip óte berdi. Ol oqý bitirgen jyly Gýrev oblysy ekige bólinip, biri – Gýrev, ekinshisi – Mańǵystaý oblysy bolyp ashyldy. Jańa oblysqa jas kadrlar kerek edi. Nurnııaz birden oblystyq ONMS – oblystyq shyǵarmashylyq ortalyǵynyń dırektory bolyp taǵaıyndaldy. Jas jigit bul jerde tabany kúrekteı 17 jyl eńbek etti. Keıin Mańǵystaý oblysy 1987 jyly jabylyp qaıta Gýrevke kóshkende Muhanov oblys ortalyǵyna barmaı qaldy. Oblys ortalyǵy kóshkenimen qýyrshaq teatry qaldy. Ol osy orys qýyrshaq teatryna dırektordyń orynbasary boldy. Ile Almatyǵa baryp qýyrshaq teatryna kire almaı júrgen bes balany Shevchenko qalasyna shaqyryp, osy orys qýyrshaq teatrynyń janynan qazaq trýppasyn ashty. Bul onyń ultjandy ekeniniń dáleli edi. Kóp uzamaı jas jigitti Eraly aýdanynyń mádenıet bólimin basqarýǵa shaqyrdy. Nurnııaz Muhanov bul jerde de ushan-teńiz jumys istedi. Aldymen ózi muryndyq bolyp Mańǵystaý óńiriniń kúılerin, sonan soń ánderin notaǵa túsirdi de respýblıkadaǵy barlyq mýzyka ýchılıshelerge taratty. Árıne, bul Mádenıet mınıstrliginiń jumysy. Al bizdiń Muhanov osyǵan bir tıyn almaı ózi atqardy. Kóp uzamaı ult-aspaptyq «Mańǵystaý marjandary» ansamblin qurdy. Orkestrdiń dombyra, sherter, asataıaq, shańqobyz, syrnaı, jetigen sııaqty aspaptaryn Almatydan ózi alyp keldi. Onda da bári shyn sheberdiń qolynan shyqqan sý jańa aspaptar bolatyn. Sheteldik materıaldan tikken kostıým kıgen aýyldyń 40 ártisinen quralǵan orkestr sahnaǵa shyǵa kelgende jurt tań qalysty. Nurnııaz Muhanovtyń ashqan ansambli Keńes Odaǵynyń atynan Aljırde óner kórsetken. Sol sebepti shyǵar Nurnııaz Muhanov Moskvaǵa arnaıy shaqyrylyp Mádenıet mınıstri S.Demıchevtiń qolynan «Mádenıet úzdigi» tós belgisin aldy. Qazaqstanda eki adamǵa berilgen «Mádenıetke eńbek sińirgen qaıratker» ataǵyna da ıe boldy. Bul Nurnııaz Muhanovtyń adal eńbeginiń jemisi bolatyn. Osy kezeńderde Nurekeń el ishin aralap júrip qol ónerin, ásirese zergerlik buıymdardy jınaı bastady. Berisi Batys Qazaqstannan bastap, sonaý О́zbekstandaǵy qaraqalpaq, tipti tájik aǵaıyndarynan joǵalyp bara jatqan kóne buıymdardy izdep jınap júrdi.
Nurekeń Mańǵystaý oblysy bolyp qaıta ashylǵanda osy óńirdiń mádenıet salasyn uzaq jyl basqardy. Bul Qazaqstannyń táýelsiz el atanǵan kezi edi. Oblystar ortalyqtarynda birinen soń biri qazaq tili qoǵamdary, gazet-jýrnaldar jáne teatrlar ashylyp jatqan bolatyn. Elbasy N.Nazarbaevtyń Mańǵystaýǵa kezekti saparynda qazaq teatryn ashý máselesi kóterildi. «Nege
teatr ashpaısyńdar?» degen suraqqa oblys basshysy: «Bizdiń kórermen daıyn emes» degen. Prezıdent qolyn bir-aq siltep: «Teatr ashylsyn» dedi. Prezıdent aıtty, bitti, oblys ákiminen bastap barlyǵy teatrdy ashýǵa jumyldyryldy. Bul sharýa da «Atqa jeńil telpekbaı» Muhanovqa júkteldi. Qysyltaıań kezde «Barmaq basty, kóz qysty» bolyp satylyp ketken kınoteatrdyń ǵımaratyn qaıtarý kerek edi. Kezinde «bes tıynǵa» satylǵan ǵımaratty ákimdik qaıta satyp alýǵa májbúr boldy. Nurnııaz jóndeý jumysynan bastap kadr máselesimen de aınalysty. Aqtaýda akter, rejısser degen atymen joq. Nurekeń alyp-ushyp Almatydaǵy T.Júrgenov atyndaǵy óner akademııasyna tartty. Professor Maman Baıserkenovpen aqyldasty. Ol akterlik quramǵa 3-kýrstyń stýdentterin, al rejısserge jańa ǵana bitirip Kókshetaýǵa ketken Gúlsına Merǵalıeva men Gúl Zııatovany usyndy. Aldyna qoıǵan maqsatyna jetpeı qoımaıtyn Muhanov Kókshetaý qalasyna ana eki qyzdy izdep keldi. Nurekeń Gúlsınany Aqtaýǵa shaqyrdy. «Páterińdi berem, jaǵdaıyńdy jasaımyn, eń negizgisi bul – seniń óz teatryń bolady» degende qyzdar kóndi. Kelgen soń Nurekeń teatrdaǵy barlyq ártisterge de, jumysshylarǵa da bar jaǵdaıyn jasap berdi. Páterlerin alyp berdi. Tipti bas rejısser Gúlsınanyń áke-sheshesin sonaý Samaradan kóshirip ákelip, eki qabatty eki úı alyp berýge qolushyn berdi.
Nurnııaz Muhanov ári oblystyń mádenıet bólimin basqara otyryp, dırektorlyq qyzmetti qosa atqaryp júrip teatrdy aıaǵynan turǵyzdy. Sahnanyń shtanketinen bastap, kıim tigý, býtafor jasaý, jaryq, mýzyka degenderdiń bárin ózi qadaǵalap otyrdy. Ásirese akterlerden bastap tehnıkalyq bólimdegi mamandardy Almatydaǵy T.Júrgenov akademııasyna 6 aılyq kýrsqa jiberip oqytqyzdy. Bul Muhanovtyń tańnyń atysy, túnniń ortasyna deıingi eńbegi – naǵyz fanatızm edi. О́nerge degen mahabbat, sahnaǵa degen saǵynysh, eń bastysy – Nurnııazdyń alǵa qoıǵan maqsatyna qalaı da jetý qaǵıdasy, adamı óresiniń bıiktigi edi.
Nurnııaz Muhanov búgingi tańdaǵy qazaq ónerinde óz orny bar úlken tulǵa. Onyń eńbegi tek Mańǵystaý óńirine ǵana emes, búkil Qazaqstanǵa ortaq. Ásirese jıi ótkizilip júrgen Kaspıı teńizi mańyndaǵy memleketterdiń halyqaralyq teatr festıvali de onyń eńbegi. Nurekeń sonymen birge jas teatrǵa qazaq óneriniń dara tulǵasy Nurmuhan Jantórınniń atyn alyp berýge de zor eńbek sińirgen. Osyndaıda Sábıra Maıqanova, Ydyrys Noǵaıbaev, Muhtar Baqtygereev, Sábıra Sattarova, Farıza Sháripova syndy o dúnıelik bolǵan daryndylarǵa dál Nurnııaz Muhanovtaı daryndy ini bermegenine qynjylasyń.
Men Nurekeńdi ótken joly kórdim. Ekeýmiz shaı ishtik. Ol qaljyńdap qoıady. Alaıda qabaǵynda renish, kózinde muń bardaı sezildi...Zymyraǵan ýaqyt-aı...Nurekeńniń qop-qoıý qara shashy aǵaryp ketipti.
Talǵat TEMENOV,
Qazaqstannyń halyq ártisi, kıno jáne teatr rejısseri
