Shaǵyn jáne orta kásipkerlik qalaı damıdy?

Birinshi taqyryp boıynsha Ulttyq ekonomıka birinshi vıse-mınıstri Tımýr Jaqsylyqov, «Atameken» UKP basqarma tóraǵasynyń mindetin atqarýshy Narıman Ábilshaıyqov, Qostanaı oblysynyń ákimi Arhımed Muhambetov jáne Shymkent qalasy ákiminiń orynbasary Aıbek Sátti­baev baıandama jasady.

ShOB sany 1,4 mln sýbektige jetti

Ulttyq ekonomıka birinshi vıse-mınıstri Tımýr Jaqsylyqovtyń aı­týyn­sha, 2015 jyldan bastap 2021 jylǵa deıingi kezeńde Qazaqstandaǵy shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń damý serpini oń nátıjelerdi kórsetip otyr. IJО́-degi shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń úlesi 7,9%-ǵa artyp, 34,7%-ǵa jetti. ShOB ónimderin shyǵarý 2 esege jýyq artyp, nomınaldy mánde 29,7 trln teńgege jetti. Jumys istep turǵan ShOB-tyń jalpy sany 15,2%-ǵa artyp, 1,4 mln sýbek­tige jetti. ShOB-ta jumyspen qamtylǵandardyń jalpy sany 10,6%-ǵa artyp, 3,5 mıllıon adam boldy. Sonymen qatar ol kásipkerlik qyzmetti odan ári damytýǵa qolaısyz rettegish júıe men shekten tys ákimshilik júkteme kedergi keltiretinin atap ótti.

Bul problemany Memleket basshysy 2021 jyldyń aıaǵynda qol qoıǵan jańa retteý saıasatyn engizý máseleleri jónindegi zań aıasynda eki kezeńde sheshý josparlanyp otyr. Máselen, 2022 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda tórt basym salada: saýda qyzmeti, kólik, aýyl sharýashylyǵy, qoǵamdyq tamaqtandyrý jáne qonaq úı qyzmetteri sekildi salalarda retteýshilik talaptar qaıta qaralady. Atalǵan salalarda ShOB sýbektilerin qamtý shamamen 60%-dy quraıdy. 2022 jyldyń ekinshi jartyjyldyǵynda jáne 2023 jyly densaýlyq saqtaý, qurylys, ónerkásip jáne t.b. (ShOB qamtý – 40%) sekil­di qalǵan salalarda bızneske qo­ıy­la­tyn talaptardy (40 myńnan astam) qaıta qaraý josparlanyp otyr. Jańa tásil­derdi iske asyrý bızneske túse­tin júkt­emeni túbegeıli azaıtýǵa jáne jańa eko­nomıka jaǵdaıynda iskerlik belsen­­dilikti damytýǵa serpin berýge jol ashady.

Qoldaýdyń taǵy bir quraly – Shaǵyn jáne orta kásipkerlikti damytýdyń 2030 jylǵa deıingi tujyrymdamasy. Onyń aıasynda naryqtyń jekelegen qaty­sý­shylaryna ádiletsiz artyqshy­lyq­tar beretin zańnamalyq jáne retteý­shi aktilerdiń kúshin joıý; ShOB úshin retteýshilik kedergilerdi qysqar­tý; shekteýli bıýdjet resýrstaryn paı­dalanýdyń tıimdiligin arttyrý úshin jeke tulǵalar aldynda ujymdyq paıdanyń basymdyǵyn qamtamasyz etý; jańa bastaǵan jáne jumys istep turǵan bıznes úshin sapaly ónerkásiptik, ınnovasııalyq jáne kreatıvti ınfraqurylymnyń artyq usynysyn jasaýdy yntalandyrý; bıznestiń eseptiligin avtomattandyrý jáne ruqsat berý qujattarynyń sanyn qysqartý kózdelip otyr.

Qańtar oqıǵasynyń saldarynan aldyn ala derekter boıynsha 1 630 ShOB sýbektisi zardap shekti, olarǵa shamamen 38,6 mlrd teńge somasyna zalal keltirildi. 1 491 ShOB sýbektisi jalpy somasy 8,3 mlrd teńgege tólem aldy.

Ulttyq ekonomıka birinshi vıse-mınıstriniń aıtýynsha, kásipkerlik qyzmetti júzege asyrý problemalarynyń biri – qolaısyz rettegish júıe jáne shek­ten tys ákimshilik júkteme. Atal­ǵan problemany sheshý úshin 2021 jyl­ǵy 30 jeltoqsanda Memleket basshy­sy Qazaqstan Respýblıkasynda kásip­ker­lik qyzmet salasynda jańa Ret­teý­shilik saıasatty engizý máseleleri jónin­degi zańǵa qol qoıdy. Zań bıznes úshin kedergiler jasaýǵa jol bermeýge baǵyttalǵan. Bızneske arnalǵan talaptardy qaıta qaraý boıynsha jumys eki kezeńde júrgiziledi. 1-kezeń – 2022 jyl­dyń birinshi jartyjyldyǵynda saýda qyz­meti, kólik, aýyl sharýashylyǵy, qoǵam­dyq tamaqtandyrý jáne turý qyz­metteri salalary sııaqty tórt basym salada retteýshilik talaptardy qaı­ta qaraýdy qamtamasyz etý josparla­nyp otyr. Atalǵan salalarda ShOB sýbek­­tilerin qamtý shamamen 60%-dy quraı­dy. 2-kezeń – 2022 jyldyń ekin­shi jar­ty­jyl­dyǵynda jáne 2023 jyly densaý­lyq saqtaý, qurylys, óner­kásip jáne bas­qa da salalardaǵy bız­neske qo­ıy­la­tyn talaptardy qaıta qaraý qam­ta­ma­syz eti­ledi. Osylaısha, kásip­ker­lik sala­syn­daǵy mindetti talaptar tizilimi qa­lyp­tas­ty­rylyp, ol bıznes ortaǵa teris áser etetin talaptarǵa qatysty «Retteýshi gılo­tına» ádisin qoldanýǵa múmkindik beredi.

Memlekettik baqylaýdy avtomattandyrý arqyly tekserýler men jaza­dan quqyq buzýshylyqtardyń aldyn alýǵa kóshý júzege asyrylady. Bul ba­qy­­laý jáne qadaǵalaý organdaryn Bıznes­­tiń problemalyq sýbektilerine shoǵyr­lan­dyrýǵa jáne olardy retke keltirýge múmkindik beredi. «Kásipkerlik qyzmetti retteýdegi jańa tásilderdi iske asyrý bızneske júktemeni túbegeıli azaıtýǵa jáne jańa ekonomıkalyq shyndyq jaǵdaıynda iskerlik belsendilikti damytýǵa serpin bere­di», dep atap ótti T.Jaqsylyqov. Jal­py «taza paraqtan» retteýdi engizý bo­ıyn­sha jumys jospar-keste aıasynda odan ári jalǵasyp, turaqty baqylaýda bolady.

«Atameken» UKP basqarma tóraǵasy Narıman Ábilshaıyqov Memleket bas­shysynyń Ulttyq kásipkerler palata­synyń 8-shi sezinde ShOB-tyń 2030 jylǵa deıingi jańa damý strategııasyn aıqyndaý mindetin qoıǵanyn atap ótti. «Osy tapsyrmany oryndaý úshin «Shaǵyn jáne orta kásipkerlikti damytýdyń 2030 jylǵa deıingi tujyrym­damasynyń jobasy» ázirlendi. Qujatty qabyldaýdyń maqsaty – bıznestiń ekonomıkalyq belsendiligin yntalandyrý jáne damytý jáne básekege qabiletti ShOB sýbek­tilerin qurý. Bul úshin qujatta ósý áleýeti bar ShOB-qa basym qoldaý kór­­setýge baǵyttalǵan ShOB-ty damytý tásil­deri qalyptastyrylǵan», dedi ol. Ázir­lengen tásilderdi iske asyrý my­na­daı qaǵıdattardy saqtaý arqyly jú­ze­ge asyrylady: kásipkerlik basta­malar­­dy qoldaý jáne yntalandyrý; fıs­kal­­dyq parasattylyqty kótermeleý arqy­ly kóleńkeden shyǵýǵa yqpal etý; ShOB bá­se­k­e­ge qabilettiliginiń ósýine járdemdesý.

ShOB-ty damytý tásilderi pıramıda qaǵıdaty boıynsha qurylady jáne Qazaqstan Respýblıkasynda ShOB-ty damytý problemalaryn sheshýge baǵyt­tal­ǵan mynadaı mindetterdi oryndaý arqyly iske asyrylady: 1) kásip­ker­lik belsendilikti qamtamasyz etetin ınstı­tý­sıonaldyq orta qurý;  2) bıznes-ahýal men bıznes-ortaǵa áser etetin kásip­kerlik qyzmetti retteýdi damytý;  3) memle­kettik qoldaý sharalary quryly­mynyń tıimdiligin qamtamasyz etý.

Qoıylǵan maqsattar men mindetterge qol jetkizý úshin tujyrymdamada mynalar josparlanǵan: naryqtyń jekelegen qatysýshylaryna ádiletsiz artyqshylyqtar jasaıtyn barlyq zańnamalyq jáne retteýshilik aktilerdiń kúshin joıý; ShOB úshin retteýshilik kedergilerdi qysqartý; shekteýli bıýdjet resýrstaryn paıdalanýdyń tıim­di­ligin arttyrý maqsatynda jeke resýrs­­tar aldynda ujymdyq paıdaǵa ar­tyq­­shylyq berý; jańa bastaǵan jáne ju­mys istep turǵan bıznes úshin sapaly óner­kásiptik, ınnovasııalyq jáne krea­tıvti ınfraqurylymnyń artyq usyny­syn jasaýdy yntalandyrý; bıznes esep­tiligin avtomattandyrý jáne sıfrlandyrý; ruqsat berý qujattaryn qysqartý.

Bıznestiń, birinshi kezekte shaǵyn jáne orta bıznestiń problemalyq máselelerin sheshý úshin Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Qarjy mınıstri Erulan Jamaýbaevtyń jetekshiligimen turaqty alań jumys isteıdi. Otyrys aptasyna 2 ret ótkiziledi.

UKP seziniń qorytyndysy boıynsha osy jyldyń aqpanynda bıznesten 254 suraq kelip tústi. Qazir atalǵan alań deńgeıinde 96 másele talqylanyp, onyń 20-sy sheshilgen, qalǵan máseleler salalyq mınıstrliktermen jáne basqa da ýákiletti organdarmen pysyqta­lyp jatyr. Máseleler 18 túrli salany qamtıdy. Onyń basym bóligi memlekettik satyp alý, AО́K, saýda, densaýlyq saq­taý, qarjy jáne t.b. salalarǵa qatysty. Odan bólek, qazirgi ekonomıkalyq jaǵ­daıǵa baılanysty bıznestiń jedel má­se­­leleri Daǵdarysqa qarsy sharalar jónin­degi jedel shtabqa shyǵarylady. «Bız­nespen jumys tıimdiligin arttyrý úshin «Atameken» UKP ShOB-qa nazar aýdara otyryp, óz qyzmetin transforma­sııa­laýdy bastady. Kásipkerler palata­synyń sońǵy sezinde mıkro jáne shaǵyn, orta bıznesti qoldaýǵa, qorǵaýǵa jáne damytýǵa nazar aýdara otyryp, «Ult­­tyq ká­sipkerler palatasy týraly» zań­ǵa óz­gerister paketin daıyndaý týraly sheshim qabyldandy», dedi N.Ábilshaıyqov.

Talqylaý qorytyndysy boıynsha Úkimet Shaǵyn jáne orta kásipkerlik tujy­rymdamasynda usynylǵan tásil­derdi qoldady. Premer-Mınıstr Úkimet «Atameken» UKP-men birlesip, bıznesti damytýǵa qolaıly jaǵdaı jasaý úshin turaqty negizde syndarly jumys júrgizip jatqanyn atap ótti. Máselen, Kásipkerlikti damytý jónindegi ulttyq joba bekitilip, Kásipkerlik qyzmet salasynda jańa retteý saıasatyn engizý máseleleri týraly zań qabyldandy. О́z kezeginde Úkimet «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵdarlamasy men «Bıznestiń jol kartasy» aıasynda qoldaý sharalaryn jalǵastyrady. «Memleket basshysynyń tapsyrmasyn iske asyrý úshin 2030 jylǵa deıingi shaǵyn jáne orta kásipkerlikti da­mytý tujyrymdamasy ázirlendi. Bul qujatqa sáıkes, shaǵyn jáne orta bız­nestiń damýyna jańa serpin berý úshin qajetti ınstıtýsıonaldyq jaǵdaılar men alǵysharttar qabyldanatyn bolady. Tujyrymdamany iske asyrý 2030 jylǵa qaraı osy salada jumys isteıtinderdiń sanyn 5 mıllıon adamǵa deıin ulǵaıtýdy qamtamasyz etedi. Sondaı-aq 2030 jylǵa qaraı jalpy ishki ónimdegi ShOB úlesin 40%-ǵa, jalpy ishki ónimdegi ortasha kompanııalardyń úlesin 20%-ǵa deıin arttyrýǵa múmkindik beredi. Aza­mat­tarǵa kásipkerlik qabiletterin iske asyrý­ǵa tıisti jaǵdaı jasap, ashyq ári adal bıznes júrgizgende ǵana atalǵan maq­sattarǵa qol jetkizý múmkin bolady», dedi Á.Smaıylov.

Úkimet basshysy Ulttyq ekonomıka mınıstrligine «Atameken» UKP-men birge Shaǵyn jáne orta kásipkerlikti damytý tujyrymdamasyn sapaly iske asyrýdy qamtamasyz etýdi, kásipkerlik qyzmetti «taza paraqtan» retteýdiń jańa tásilderin iske asyrý úshin salalyq memlekettik organdar men óńirlerdiń ákim­dikterine birinshi basshylardyń jaýap­ty orynbasarlaryn belgileýdi, Ult­tyq ekonomıka mınıstrligine múd­deli memlekettik organdarmen birge Táýe­kel­derdi basqarý júıesiniń negizinde bıznesti memlekettik baqylaý júıesin avtomattandyrý jónindegi jol kartasyn ázirleýdi tapsyrdy.

Joǵary bilim berý júıesin qaıta qaraý qajet

Úkimet otyrysynda el ekonomı­kasy­nyń salalaryn bilikti kadrlarmen qam­tamasyz etý sharalary qaraldy. Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵam­betov, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Tamara Dúısenova, Pav­lodar oblysynyń ákimi Ábilqaıyr Sqaqov, Q.Sátpaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq zertteý ýnıversıtetiniń rektory Meıram Begentaev jáne Hromtaý taý-ken tehnıkalyq kolledjiniń dırektory Baǵdashjan Moldasheva baıandama jasady.

BǴM basshysynyń aıtýynsha, kadr­lardy sapaly daıarlaý memlekettik or­gandardyń, oqý oryndary men jumys berýshilerdiń birlesken jumysyna tikeleı baılanysty. Qazirgi ýaqytta eli­mizde 1 mıllıonnan astam adam oqýdan ótedi, olardyń 300 myńy jyl saıyn eńbek naryǵyna shyǵady. Kadrlardy daıarlaý deńgeıin arttyrý úshin BǴM bilim berý granttarynyń sanyn ulǵaıtýdy, oqýǵa túsý úshin irikteý júıesin jetildirýdi, top-menedjmentti jańartýdy jáne JOO-lardyń akademııalyq erkin­digin keńeı­týdi, jańa bilim berý baǵdar­lama­laryn ázirleýdi, qosarly bilim berýdi damytýdy, Qazaqstanda sheteldik joǵary oqý oryndarynyń fılıaldaryn ashýdy, kol­ledjder janynan quzyretter orta­lyq­­taryn qurýdy, sondaı-aq mem­lekettik ba­qy­laýdy kúsheıtýdi kózdeıtin alty ne­gizgi baǵyt boıynsha jumys júrgizip jatyr.

Bul oraıda, A.Aımaǵambetovtiń aıtýynsha, birqatar problemalyq másele bar: sertıfıkattaý júıesi jetkilikti damymaǵan; jumys berýshilerdiń kadrlar daıarlaýǵa qyzyǵýshylyǵy tómen; jańa bilim berý jobalaryn qarjy­lan­dyrýdy arttyrý jáne JOO men kolledj­derdiń materıaldyq-tehnıkalyq baza­syn jańar­tý talap etiledi; kadrlarǵa qajet­tilik­ti boljaý ádistemesin jetildirý qajet.

Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Tamara Dúısenova eń­bek naryǵynyń 2030 jylǵa deıingi ne­gizg­i syn-tegeýrinderi – jumys kúshine ene­tin jastardyń aıtarlyqtaı ósýi, ekonomıkadaǵy jumys oryndarynyń jetkiliksiz generasııasy, sondaı-aq bir­qatar kásiptiń joıylýyna alyp keletin teh­nologııalar men ınnovasııalardyń jedel taralýy ekenin aıtty. Osynyń barlyǵy Ulttyq biliktilik júıesi (UBJ) negiz bolatyn kadrlardy daıarlaý júıesin odan ári jańǵyrtý qajet ekenin bildiredi. Bul oraıda UBJ-ny jańa ekonomıkalyq jaǵdaılarǵa beıimdeý talap etiledi. Osy jumys sheńberinde naqty mamandardyń tapshylyǵyn boljaý tetikterin jetildirý, Kásiptik stan­darttar bankin qurý jáne árbir mem­leket­tik organǵa barlyq salalyq maman­dyq­tardy kásiptik standarttarmen qamtý boıynsha jaýapkershilik bekitý jospar­lanyp otyr. Taǵy bir basty mindet – kásiptik standarttar negizinde bilim berý baǵdarlamalaryn ázirleý. Bul baǵyt­ty yntalandyrý úshin kásiptik stan­dart­tarǵa sáıkes ózektendirilgen baǵ­dar­lamalar negizinde oqytatyn uıym­dar­ǵa memlekettik bilim berý tapsyrysyn bólý usynylady. Sonymen qatar qazirgi ýaqytta qyzmetkerlerdiń kásibı bilik­tilikterin taný tártibin zańnamalyq bekitý boıynsha jumys júrgizilýde, bul UBJ-nyń damýyna yqpal etýi kerek. Osy baǵyt sheńberinde formaldy emes jáne ınfor­maldy bilim berýdi taný tetikteri, jumys­syzdardyń biliktiligin tanýdyń vaýcher­lik-modýldik júıesi jáne jumys berý­shiniń qyzmetin deklarasııalaý kezin­de qyzmetkerlerdiń biliktiligin tanýdy esepke alý júıesi pysyqtalyp jatyr.

Úkimet basshysy Álıhan Smaıylov kásibı kadr daıarlaý isi Qazaqstan úshin eń ózekti máselelerdiń biri ekenin atap ótti. «Jańa kásiporyndar salyp, ınves­tı­sııalyq jobalardy iske asyrý úshin ekonomıkaǵa joǵary bilikti mamandar qajet. Indýstrııanyń damýy adamı kapıtaldyń sapasyna baılanysty. Elimizde ulttyq jobalardy, Halyqtyń tabysyn arttyrý baǵdarlamasyn iske asyrý aıasynda 2 mln-nan astam jańa jumys ornyn qurý kózdelip otyr. Osyǵan oraı Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev kadr daıarlaý júıesin qaıta baǵdarlaýǵa aıryqsha nazar aýdardy», dedi Premer-Mınıstr.

Úkimet basshysy otandyq ýnıversı­tet­terdiń básekege qabilettiligin arttyrý jáne sheteldik JOO-da bilim alǵannan keıin jastardyń elden ketýin qysqartý úshin joǵary bilim berý júıesin qaıta qaraý qajet ekenin atap ótti. «Kadrlardy daıarlaý maqsatynda ekonomıkaǵa qajetti mamandyqtardyń óńirlik kartalaryn jasap, kásiporyndardyń kolledj­derdi qamqorlyqqa alý tájirı­besin damytý josparlanyp otyr. Mektepterde oqýshylardy erte bastan kásipke beıimdeý jumystaryn júrgizý qajet. Kolledjder men joǵary oqý oryndary jastar men jumys berýshiler jáne ınvestorlar úshin «tartylys ortalyǵyna» aınalyp, dástúrli oqý baǵdarlamalaryn ǵana emes, qysqa merzimdi baǵdarlamalardy da usynýlary kerek. Osy mindetterdiń barlyǵy Bilim berýdi damytýdyń 2025 jylǵa deıingi tujyrymdamasynda eskerilýi tıis», dedi Á.Smaıylov.

Premer-Mınıstr Eńbek jáne halyq­ty áleýmettik qorǵaý mınıstrligine, «Atameken» UKP-ǵa jáne óńirler ákimdik­terine birqatar tıisti tapsyrmalar berdi.