Din jáne qoǵam

Din isteri agenttigi Din máseleleri jónindegi ǵylymı-zertteý jáne taldaý ortalyǵynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri Asan OMAROVPEN júrgizgen suhbatymyzǵa din qubylysy aıasyndaǵy máseleler arqaý boldy. Belgili abaıtanýshy zaıyrly qoǵam, dinniń úsh aspektisi, dinı tanym júıesi, dinı tálim-tárbıe tóńireginde sóz qozǵaıdy.

Din mazmuny – ıman – Asan aǵa, Ata Zańymyzda Qazaq­­­stan – zaıyrly memleket delingen. Qysqasy, din memleketten bólingen. Biraq, dinniń qoǵamnan bólek bola almasy anyq qoı. Jalpy, zaıyrly qoǵam, zaıyrlylyq degenimiz ne? – Áýeli tarıhtyń túńligin túre kete­lik. HVII-ǵasyrda Batys Eýropa elde­rinde memleket shirkeýden irgesin bólek­tedi, ıaǵnı memlekettik bılik pen din bıligi ajy­ratyldy. Ǵylym men ónerdiń qarysh­taýyna jol ashqan, mine, osy jáıt. Sony­men birge, búgingi kúngi Batys órke­nıe­tiniń rýhanı quldyraý sebebi de aıtylmysh saıası ýaqıǵaǵa tireledi. Qysqasha aıtqanda, «zaıyrly memleket», «zaıyrly qoǵam» túsinikteri osylaı paıda bolǵan. – Endi «zaıyrlylyq» uǵymyna keleıik. Búgingi tańda ony din men qoǵam arasyn jalǵaı alatyn altyn kópir deýge bola ma? – Bul ózi kúrdeli de názik másele. Pikirler de ekiudaı. Keıbireýler zaıyrlylyqtan keshegi keńestik dáýirdegi ateıstik qoǵam ustanymyn kórgisi keledi. – Olaı bolsa, máseleni naqtylaı tússeńiz. – Dinniń mynadaı úsh aspektisi bar: mazmuny, formasy jáne ómir súrý formasy. Bulardyń sheńberi, atqaratyn róli ártúrli. Jeke-jeke toqtalaıyn. Din mazmuny – ıman. Maqsaty – pendeniń minezin túzeý, qoǵamda ar-ujdan dánin sebý. Din mazmuny kúlli adamzatty qamtıdy. Shákárim: «Din adamdy bir baýyr qylmaq edi», deıdi. Endi din formasy (qaýashaǵy) degenge keler bolsaq, onyń sheńberi belgili bir konfessııadan aspaıdy. О́zińiz de bilesiz, ár dinniń Qudaıǵa qulshylyǵy, syrtqy ǵıbadaty ózgeshe. Abaıdyń «Ol ǵıbadat (ımannyń) kúzetshisi edi» deıtini sol. Úshinshi – dinniń ómir súrý formasy degen ne? Ár ulttyń tól mádenıeti, ádebıeti, poezııasy, bıi, qolóneri, kásibi bolatyny eshkimdi tań qaldyrmaıdy. Dini de solaı. Eshbir ózgeshelikter bolmaýǵa tıis degen «jańalyqty» ýahhabılik jat aǵymdar ǵana jarııalap áýre. «Ár eldiń salty basqa, ıti qara qasqa» demekshi, ár elde dinniń ózindik ómir súrý formasy bolýy, menińshe, zańdy qubylys. Minekı, din fenomeni boıynsha anyq dep aıtarlyq úsh nárse osylar. Abaı «jaratqan kóleńkesi» dep ja­ryq dúnıeni, materıaldyq álemdi meńzegen – Din – mazmun men qaýashaqtan degenge eshkimniń talasy bola qoımas. Biri – ishi, biri – syrtqy qaýyzy degen­deı. Biraq dinniń ómir súrý formasy dege­nińiz birtúrli qulaqqa tosyn esti­letin jańasha uǵym tárizdi. Taıaýda bas múftıimiz Erjan qajy Malǵajyuly «Din jáne dástúr» degen tyń bas­­tamany kóterdi. Sizdiń de kóterip otyr­ǵanyńyz osy qubylys emes pe? – Tap solaı. Áńgime din men dástúrden shyǵady. Din tarıhynan málim, álemdik dinder jergilikti halyqtyń ádet-ǵuryp, salt-dástúrlerin ózine sińirý jolymen tól dinine aınalyp otyrdy. Paıǵambarymyz Muhammed (s.ǵ.s.)-niń hadısi: «Islam 73 aǵymǵa bólinedi» degen. Ádette hadısti 73 aǵymnyń bireýi ǵana týra jolda, ózgeleri adasqandar dep tápsirleýde. О́z bilýimshe, «aǵymǵa bólinedi» degen sózde adasý emes, ıslam 73 ult-ulystarǵa taralady degen astar bolýy múmkin. Káne, kúlli adamzatqa bir ortaq sıpatty dinı salt-sana ornasyn delikshi. Onda barlyq ult-ulystar óz bolmysymen qosh aıtysqan, ıslam sheńberinde qaraǵanda, ondaǵan etnostar arabtanǵan ahýalǵa tap bolar edik. Osy jaratylys zańyna da, dinı tanymǵa da qaıshy keletin jáıt emes pe. – Baqsaq, dinı tanym degendi árkim ózinshe uǵady. Adasýdyń basy osy arada sııaqty. – Dinı tanymdy termın retinde naqtylaý asa mańyzdy is. Ol din mazmu­nynan tamyr alady. Sol úshin dinniń ishin ashyp kórsetpeı bolmaıdy. Dinniń ishin uly Abaı: «...Neshe myń túrli dinniń bári de ǵadelet, mahabbat Qudaıǵa laıyq degen» (45-sóz) deýimen ashady. Qudaıdyń ámir, zańdary kóp. Solardyń eń ulyǵy meıirim, ádilet eken. Muny Abaı: «Bulardyń kerek emes jeri joq, kirispeıtuǵyn da jeri joq. Ol – jaratqan Táńiriniń isi», deýimen bekitedi. Al, sońǵy ósıet óleńinde: «Osy úsh súıý bolady ımanı gúl» dep taǵy bir tujyrady. – Demek, din mazmuny degen ádilet, mahabbat bolǵany ǵoı... – Úshinshi kategorııa jáne bar. Ol – ǵylym. Jańaǵy sózinde Abaı: «Biz Jara­týshy (О́zin) emes, jaratqan kóleńkesine qaraı biletuǵyn pendemiz» deıdi. Danysh­pan «jaratqan kóleńkesi» dep myna jaryq dúnıeni, materıaldyq álemdi meńzegen. Ony aqyl, ǵylymsyz tanyp-bilý múmkin emes. Sóıtip, ǵylym, meıirim, ádilet Qu­­­­­­­­daıdyń buljymas úsh zańy. Dinı tanym kómbesi osy dep bilý – jeke adamǵa da, qo­ǵamdyq sana úshin erekshe mańyzdy nárse. «Júrektiń kózi ashylsa, Haqtyqtyń túser sáýlesi...» – Demek, dinı tanym Táńiriniń zaty men hıkmetterin tanyp-bilýge, teologııaǵa tireledi desek durys pa? – Másele sonda, Jaratýshy Iemizdiń zatyn tutas tanýǵa adam balasynyń ólsheýli aqyly dármensiz, oǵan absolıýtti sýbstansııa, kóp qudaı, úshjúzdi qudaı t.s.s. ilimderdiń paıda bolýy dálel. Islamı jat aǵym ókilderiniń «biz taýhıdti meńgerdik, bir Qudaıdyń zatyn tanyp-bildik» dep júrgenderi bos sóz. Aldy, arty, asty, ústi, oń, soly joq, Aýyz, muryn, aıaq, bas, kóz, qoly joq. Esh nársege uqsamaıdy Ol, esh nársege, Kitaptyń aıtqanynan oılama kóp. Ǵulama oıshylymyzdyń biri Máshhúr Júsip Qudaıdyń zatyn taný múmkin emes­tigin osylaısha jetkizedi. Imandy bolýdyń osy zamanǵy sharty joǵaryda sóz etilgen Táńirilik úsh fenomendi (ǵy­­lym, meıirim, ádilet) moıyndaý, olardy kún­­delikti ómirde nyq ustaný degen oıda­myz. – Zaıyrlylyq uǵymyna qaıtyp oralsaq... – Halyqtyq pedagogıkanyń da, dinı tá­lim-tárbıeniń maqsaty – ǵylymdy azyq qylǵan meıirimdi, ádiletti adamdy tár­bıe­leý. Júrektiń kózi ashylsa, Haqtyqtyń túser sáýlesi. Ishtegi kirdi qashyrsa, Adamnyń hıkmet keýdesi, dep Abaı bilmese aıtar ma edi. Kópti baqytty qylý joly osy, basqa eshteńe de emes. Arabtyń ádebıet (tórkin sóz – «ádep») sózi de pendeniń minezderin túzeý, qalyptastyrý degen maǵynany bildiredi. Ejelden jas býyn tárbıesi ata-ana, ustazdardyń ǵana emes, kókiregi oıaý barsha qaýymnyń (ǵalymdar, aqyn-jazýshylar, óner qaıratkerleri, aqsaqaldar) ortaq isi bolǵan. Jalpysynda, ımandylyq pen adamgershilik tárbıe jas talǵamaıdy. Sondyqtan, qoǵam balabaqshadan joǵary oqý oryndaryna deıin qamtylatyn dinı tanym júıesin jolǵa qoıýǵa múddeli. Álbette, memleket din qubylysyna osy turǵydan aralasady, kómek qolyn sozady. Mine, zaıyrlylyq din men qoǵam arasyn jalǵaı alatyn altyn kópir deýimiz osymen óz túsinigin tabady. – Al qazirgi Qazaqstan jaǵdaıynda zaıyrlylyqtyń erekshelikteri qaısy? – Qoǵamda shynaıy zaıyrlylyq negizi otandyq teologııany damytý arqyly qalyptasady. Bul rette bizdiń qazaq úshin tamasha múmkindikter bar. Eskilikte ál-Farabı, Iаsaýı, Balasaǵunı babalarymyz, jańa zamanda Abaı, Shákárim, Máshhúr Júsipter dintanýshylar emes, uly teologtar bolǵan. Otanymyz Qazaqstan zaıyrly memleket retinde órkendeýine jaǵdaılar jasalýy úshin ǵulama oıshyldarymyzdyń murasy men ultymyzdyń dástúrli rýhanı qundylyqtaryn ıdeologııa bıigine órletý kerek. Bir sózben aıtqanda, Qazaq eliniń zaıyrlylyǵy óz topyraǵynan tamyr alady, ósip-ónedi degen oıdamyn. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Láıla EDILQYZY, «Egemen Qazaqstan».