Ádebıettiń abzal torysy

Qazirgi bizdiń qatarymyz­daǵylar táýelsiz eldiń búgini men erteńin ózderimizdiń jeke ómirimizden de góri kóbirek oılaıtyn jaǵdaıdamyz. Keshegi ózderimiz ini bolyp janynda júrgen, úlgisin, tárbıesin kórgen Muhańdar men Sábeńderdiń, qos Ǵabeń – Ǵabıt pen Ǵabıdenniń, Qazaqstan ǵylymynyń qarashańy­raǵyn kóterip, órkendi eldiń, óristi jurttyń qataryna qazaq qaýymyn qosýǵa barlyq kúsh-qaıratyn jumsap ótken Qanysh Sátbaevtyń, ǵylymnyń ár salasyndaǵy onyń Sh.Shókın, Á.Marǵulan, Q.Jumalıev, A.Ju­banov, Á.Bekturov, M.Sıl­chenko, I.Keńesbaev, E.Ys­ma­ıylov, S.Tolybekov, M.Tıhov, M.Qarataev, N.Bazanova, F.Mu­hambetqalıev, O.Jáýtikov syndy ondaǵan izbasar áriptesteriniń árqaısysynyń ónegeli ómirleri kóz aldymyzda. Olar eliniń eńsesin kóterer, halqynyń múddesine qyzmet eter sharýalardyń jolynda, negizinen alǵanda pendelik degendi bilmeıtin. Solardyń jaqsy ónegesi tek maǵan ǵana emes, meniń Zeınolla, Zákı, Nyǵmet, Shámshııabaný, Rahmanqul, Aıqyn, Músilim, Tursynbek, Ánýar, Myrzabek, Ábdilhamıt sekildi ádebıet atty qasterli sharýanyń, onyń ádebıettaný ǵylymynyń ystyq-sýyǵyn bastan ótkerip kelgen qurby-qurdastaryma da úlgi edi. Búgingi tańda respýblıkamyzdyń aýmaǵynda elýge taıaý ádebıettaný ǵylymdarynyń doktorlary men júzdiń ústinde ǵylym kandıdat­tary bar dep eseptesek, solar­dyń qaı-qaısysy álginde aı­tyl­ǵan meniń qatarlastarym men solardyń shákirtteriniń ǵy­lymı jetekshiligimen ǵylymı eńbekterin qorǵaǵandar. Biz so­lardyń barlyǵynyń da qor­ǵaǵan taqyryptarynyń jalpy baǵyt-baǵdaryn ǵana emes, qaı-qaısysynyń qandaı sala boıynsha qanshalyqty dárejedegi maman ekenin jaqsy bilemiz. Olardyń ishinen men Jumat Tilepovtiń ǵylymı shyǵarmashylyq jolyna arnaıy toqtalǵym keledi. Jumat Tilepov – ádebıettaný ǵylymy salasyndaǵy ǵalymdar ortasynda basy syıly, abyroı­ly azamat. Ol 300-den astam ǵy­lymı zertteý eńbektiń avtory. Onyń 10-y ǵylymı monografııa men oqý quraly. Bul – J.Tilepovtiń jaryqqa shyqqan eńbekteriniń jalpy sany týraly málimet. Al onyń ǵylym adamy retinde syıly bolýynyń basty sebebi, osy eńbekterdiń alyp otyrǵan máseleleriniń barynsha ózekti, meılinshe kókeıkesti prob­lemalarǵa arnalǵandyǵynda bolatyn. Ádebıettaný ǵylymynda ta­rı­hılyq dep atalatyn erekshe eńbekkerlikti qajet etetin keleli problemalyq taqyryp bar. Onyń ózi naqtyly (konkretnyı) jáne jalpy (obobshennyı) tarıhılyq dep ekige bólinedi. Jumat sonyń naqtyly nemese naqty tarıhılyq dep atalatyn salasynyń birden-bir biregeı mamany. Al bul máseleni qolǵa alǵan ǵylym adamy tutastaı alǵanda búkil bir kezeńdik ádebı prosestiń nemese ádebıet qaıratkerleri shyǵarmalaryndaǵy tarıhı oqıǵanyń jaı-kúıin qolǵa ustatqandaı tarıhı naqty derektermen dáleldeýi tıis. Keshegi keńistik kezeńde mun­daı máselelerdi zertteıtin adam­nyń tek ádebıetti, tek tarıh­ty óte jaqsy bilip qana qoı­maı, gýmanıtarlyq ǵylym salasyn­daǵylardyń ár sózin dúrbimen qarap otyrǵan senzýra men ıdeologııalyq basshy oryndardyń qatal qadaǵalaýynda bolatyndyǵy ózinen-ózi túsinikti bolatyn. J.Tilepov sol zamanda, 1987 jyly «XVIII-XIX ǵasyrlardaǵy qazaq poezııasynyń problemalary» degen taqyrypta kandıdattyq dıssertasııa qorǵady. Arada on jyl ótkende «XIV-HH ǵasyrdaǵy qa­zaq ádebıetiniń tarıhılyǵy» degen taqyrypta doktorlyq dıssertasııa qorǵady. Alǵashqy jumysynyń jetekshileri Ult­tyq ǵylym akademııasynyń korres­pondent-músheleri, fılologııa ǵylymdarynyń doktorlary, professorlar Ánýar Derbisálın men Shámshııabaný Sátbaeva bolatyn. Doktorlyq eńbeginiń ǵylymı keńesshisi Shámshııabaný Sátbaeva edi. Ǵylymı jumystyń jetekshileri men keńesshisi kór­nekti ǵalymdar ekeni belgili. Biraq taqyryp ońaı shaǵylatyn jańǵaq emes-ti. Alǵashqy dıssertasııasyna izdenýshi on jyl ýaqyt jiberdi. Keıingisine on jyl. Bul – syrt qaraǵanda tańdanatyndaı eshteńesi joq sııaqty bolǵanmen, shyndyǵynda, atalmysh dısser­tasııanyń óte kúrdeli máselege barǵandyǵyn kórsetetin jaı. Ǵalym munda tuńǵysh ret Sypyra jyraýdyń, Asan qaıǵynyń, Qydan Taıshynyń, Dospambettiń, Jıembet pen Marǵasqa, Buqar, Úmbeteı, tipten bertindegi Qoby­lan, Abyl, Eset, Túbek, Mahambet, Shernııaz, t. t. shyǵarmalaryndaǵy derekterdi sonaý XIV ǵasyrdan bergi hatqa túsken ǵalymdar, jıhankezder jazbalarymen, resmı qujattarmen salys­tyra otyryp jyraýlar men aqyndardyń qaı ǵasyrdyń, qaı jyldaryn­da ómir súrgen avtorlar ekenin dáleldeıdi. Jáne sonyń barly­ǵynda da orys tilindegi tarıhshylar eńbekterimen ǵana shektelmeı, ózimizdiń Sh.Ýálıhanov, M.J.Kópeev, M.Áýezov, Q.Sátbaev, S.Seıfýllın, Shákárim, S.Mu­qanov, M.Tynyshbaev, Á.Mar­ǵulan, M.Maǵaýın, t. t. osy tarap­qa qalam tartqan adamdardyń kózqarastaryn synalap kirgizip, nazarda ustap otyrady. Onyń «Qazaq poezııasynyń tarıhılyǵy», «Elim dep eńiregen erler jyry», «Tarıh jáne ádebıet: XIV-HH ǵasyr basyndaǵy qazaq ádebıetiniń tarıhılyǵy (2001, 2013 (ekinshi basylymy), «Tanym men taǵylym», «El múddesi – erler enshisi», «XIV-XVIII ǵasyrlardaǵy qazaq hal­qynyń tarıhy hám jyraýlar murasy», «Qazaq halqynyń handyq dáýir ádebıeti» syndy óz atymen shyqqan kitaptary men ujymdyq monografııalarǵa engen zertteýlerine tán basty erekshelik – qazaq halqynyń qaı dáýirden beri qaraı tarıh arenasyna belgili ekendigin, sondaı-aq, kórnekti shyǵarmashylyq tulǵalary men máshhúrligin dáleldeý dep bilgen jón. Shyn mánisinde, ol bir kezde M. Maǵaýın qolǵa alǵan handyq dáýir ádebıetin dáýir jaǵynan keńeıte otyryp keńinen zerttep shyqqan. Bul turǵyda onyń XIV-HH ǵasyr basyndaǵy ádebıetti naq­tyly tarıhılyq boıynsha tereńdeı zerttegen alǵashqy ǵa­lym bolyp sanalatyndyǵy da sondyqtan. Ol – M. Áýezovtiń ádebıet ta­rıhyndaǵy zertteýshilik ornyn, manastaný ǵylymyndaǵy erlikke bergisiz eren eńbegin jazsyn, bolmasa Q.Sátbaevtyń «Er Edige» jyry týraly zertteýin bajaılaı otyryp, sonaý XIV ǵasyrdyń sońǵy shıregi men XV ǵasyrdyń alǵashqy onjyldyqtaryna barlaý jasasyn nemese beridegi Kótesh, Shal aqyn, Qashaǵan, Narmanbet, Imanjúsip, óziniń ustazdary Shámshııabaný Sátbaeva, Ánýar Derbisálın, Zeınolla Qabdolov, Zákı Ahmetov, Tursynbek Ká­kishev, Qabıbolla Sydıyqov týraly ǵylymı ocherkter jazsyn, solardyń barlyǵynda da onyń azamattyq, ǵalymdyq beınesi aıqyn kórinedi. J.Tilepov – ǵalymdyǵynyń ústine óleń ólkesinde ózindik ór­negi bar aqyn da; onyń bıylǵy jyly jaryq kórgen «Tańǵy tilek» atty óleńder jınaǵyn oqyǵan kózi qaraqty adam ondaǵy Sypyra jyraý men Asan qaıǵydan bastap keıingi Baýyrjan Momyshulyna kelip ulasqan birsypyra tarıhı tulǵalarymyzdyń poezııadaǵy jan súısindirer beınelerin kórip rıza bolary anyq. Jumat munda da negizgi sózin eldik úshin kúresken eren tulǵalarymyzǵa arnaıdy. Avtor óziniń «Sóz basy» deıtin týyndysynda «Oqyrmanym, tyń­darmanym, muńdasym, aǵa urpaq... jáne ózimniń qurdasym. Zaman júgin biz kóterdik. Shyn ba? Shyn!.. Sony, biraq, jóndep aıtý – shy­nǵa syn», – deıdi. Dúnıede shyn­dyqtyń betine munar túsirmeı sóıleý qaı kezde de ońaı bolmaǵan. Biraq, obaly ne kerek, Jumat óziniń ǵylymı shyǵarmashylyǵynda bolsyn, kórkem týyndysynda bolsyn, sol talaptan kórinýge tyrysyp baqqan. Onyń oıynda bar ýaqytta da qazaq eliniń ótkeni men búgingisi jáne keleshegi. Sondyqtan da, ol «Tujyrym sóz» deıtin jyryn­da «Qupııasy qat-qat ózgerip jatqan tirshilik, bireýler shat bop, bireýler keledi kúrsinip; Qýanysh pen qaıǵy balalap bitpes jalǵanda, qazaqtaı elge eń keregi – aýyzbirshilik» dep tolǵanady. Halqynyń ótkendegi óren tulǵalaryn tiriltip, búgingi el birligin oılaıtyn azamatqa órisiń keńip, ǵylymdaǵy qadamdaryń sát­ti bolsyn dep aǵalyq tilek aıtqym keledi. Serik QIRABAEV, akademık.