Jeńildetilgen avtonesıe: Qarjy bar, kólik qat

Qazaqstan avtobıznes qaýym­das­tyǵynyń vıse-prezı­denti Anar Maqashevanyń pikirine qaraǵanda, avtokólik defısıti – Qazaqstanǵa ǵana emes, tutas álemge ortaq problema. Buǵan pandemııanyń keri áseri boldy. Basqa da faktorlar áser etti. Máselen, avtokólikti qurastyrý kezinde paıdalanylatyn mıkrochıpter óndirisiniń tómendeýin, logıstıkaǵa qatysty problemalardy atap ótýge bolady. A.Maqasheva otandyq kásip­oryndardyń tutynýshylardy kó­lik­pen jetkilikti kólemde qamtı alatynyna senimdi.

– 2021 jyly avtokólik nary­ǵyndaǵy ósim 26 paıyzdy, ón­diristegi ósim 20 paıyzdy qu­rady. Osy jyldyń naýryz aıyndaǵy jaǵdaıǵa zer salsaq, naryqtyń ósimi 28 paıyzdan asty. Demek naryqta oń dınamıka qalyptasyp otyr. Iá, avtokólik defısıti bar ekenin moıyndaý kerek. Alaıda bul sheshiletin sharýa. Eń bastysy, qazir kópshilik aıtyp júrgendeı avtosalondarda avtokólikter joq emes, bar. Tek keıbir jıyntyqtar jetispeı jatyr. Jeńildetilgen avtonesıe baǵdarlamasy aıasynda halyqty jańa avtokólikpen qam­tý­ǵa daıynbyz, – dedi A.Maqasheva.

Baǵdarlamany júzege asyrýǵa 100 mlrd teńge bólingeni málim. Jan basyna beriletin kredıttiń ortasha somasy 10 mln teńge dep eseptesek, onda baǵ­dar­la­ma aıasynda 10 myń adamdy qamtýǵa múm­kindik bar. Bul az ba, kóp pe?

– Byltyr Qazaqstan naryǵynda 117,5 myń jańa avtokólik satyp alyndy. Jer­gilikti óndirýshiler 80 myńnyń ústin­de jeńil avtokólik qurastyrdy. Júk kólikterin qosa eseptesek, otandyq ónim­der­diń úlesi 90 myńnyń ústine shy­ǵady. Satyp alynǵan kólik pen qu­ras­tyrylǵan tehnıkanyń arasynda aıyrmashylyq ájep­táýir. Suranys pen usynystyń arasynda teńsizdik qalyptasyp otyr. Iаǵnı ishki naryqqa syrttan 30 myńnan astam jańa avtokólik ákelindi de­gen sóz. Demek naryqtaǵy de­fı­sıttiń kólemi de osy shamada. 30 myńnan astam kóliktiń qu­nyna teń qar­jyny otandyq óndirýshiler ýystan shy­ǵaryp alyp otyr. Árıne, shetel­dik qymbat kólikterdi satyp alýǵa tyıym sala almaımyz. Degenmen, óz óni­mimizdi kóptep usyný arqyly ımport­tyq tehnıkanyń úlesin azaıtýǵa bolady. Tórt paıyzdyq avtonesıeni iske qosýdaǵy maqsat ta syrttan keletin ım­­porttyq kólikterdi shekteý emes pe, – deıdi «QazAvtoProm» avtomobıl salasy kásiporyndary odaǵynyń mem­le­kettik retteý jónindegi dırektory Ádilbek Orymbaev.

Qazir «reseılik azamattar Qa­zaq­stan­da­ǵy jańa avtokó­lik­ter­di jappaı satyp alyp jatyr» degen áńgime jeldeı esip tur. Karma.kz avtoportalynyń teh­nı­kalyq dırektory Pavel Fedo­tovtyń pikirine súıensek, kórshi el sanksııalardyń qur­saýynda qal­ǵandyqtan, ondaǵy tuty­ný­shylar jaqyn tóńirektegi jańa avto­kó­likterdi satyp alýǵa tyrysatyny tú­si­nikti. О́ıtkeni qazir avtokólik júrip-tu­rýǵa qyz­met etetin tehnıka ǵana emes, ınves­tısııalyq qu­ralǵa aınaldy. Bul – álemdik tendensııa.

– 2020 jyldyń jeltoqsanynda Qa­zaq­­s­tanda kólemi 2,5 lıtr bolatyn eń qol­jetimdi Toyota Camry-diń baǵa­sy 12,5 mln teńge turatyn. Bú­ginde atal­ǵan kólik kolesa.kz saı­tynda 13,7 mln teńgege saty­lyp jatyr. Iesi avtosalonnan alǵan kólikti bir, bir jarym jyl minip satsa da 1 mln teń­geniń ús­tinde paıda kórdi. Buryn keri­sin­she edi ǵoı. Sa­lonnan shyq­qan kóliktiń baǵasy bir­den tómen­deı­tin. Qazir olaı emes. 2020 jyl­dyń sáýirinen bastap álemde osyndaı trend qalyptasa bastady, – deıdi P.Fedotov.

Qazaqstan naryǵyn úptep ketýi múm­kin reseılik tutynýshylarǵa problema dep emes, múmkindik dep qaraý kerek. Bul pikirdi Májilis depýtaty Ekaterına Smyshlıaeva aıtty.

– Tyǵyryqqa tirelgen reseılik tuty­nýshylardyń bizdiń naryqqa oıysa­tyny daýsyz. Endeshe, osy bir sátti paıdalanyp, otandyq óndiristiń qarqynyn údetý kerek. Iá, reseılik azamattar jeke tul­ǵa retinde Qazaqstannan avto­kólik satyp ala alady. Mundaı qaýiptiń bary da jasyryn emes. Biraq kóp kólemde satylady deý qısynǵa kelmeıdi. О́ıtkeni otan­dyq ón­dirýshiler memleket al­dyn­daǵy ja­ýap­kershilikteri men mindettemelerin umyt­paýy kerek. Olar birinshi kezekte ishki naryqqa basymdyq beredi. Eger jaǵdaı ýshyǵyp ketetin bolsa, Úkimet tıisti qadamdardy qolǵa alady. Biraq qazirgi máseleniń bári aqparattyq alańda ǵana bolyp jatyr. Shynaıy jaǵdaıda bári qalypty. Menińshe, suranystyń kóbeıgeni jaqsy. Sonda suranys otan­dyq avtoóndiristiń draıverine aınalady. Budan qorqýdyń qajeti joq, – deıdi E.Smyshlıaeva.

Avtokólik naryǵynyń sarapshysy Artýr Mıskarıan jeńil­de­til­gen avtonesıe baǵdarlamasy ishki naryqqa anaý aıt­qan­daı ser­pilis ákelmeıdi degen pi­kir­di alǵa tartyp otyr.

– Baǵdarlamadan keıin otandyq avto­ón­diris qarqyndy damyp ke­te­di degenge senbeımin. О́ıtkeni sońǵy jyldary Qazaqstanda da, álemde de avtokólik defısıti qa­lyptasýda. Jeńildetilgen avtonesıe baǵdarlamasyna qaramastan osyndaı jaǵdaıǵa kýá bolyp otyrmyz. О́ıtkeni suranysqa basqa faktorlar áser etýde. Negizgi úsheýi mynalar – avtoparkti jańalaý tendensııasy, avto­mobıldendirýdiń tómen deńgeıi, tóleýge qabiletti suranystyń saqtalýy. Sondyqtan bul baǵdarlamaǵa ıek arta berýdiń qajeti shamaly. Iá, baǵdarlama aıasynda shamamen 6,6-10 myń jańa kólik satylar. Biraq bul da anaý aıtqandaı kóp emes. Baǵdarlama uzaq merzimge arnalǵan jáne re­vol­verlik prınsıp boıynsha jumys isteıdi. Alaıda bul jerde naryqtyń kólemi men baǵa dınamıkasyn da esten shyǵarýǵa bolmaıdy. Degenmen, jeńildetilgen baǵdarlamanyń jaqsy tustaryn da aıtýǵa tıispiz. Memleket bankter usynbaıtyn talaptar bo­ıynsha kólik alýǵa múmkindik berip otyr. Nesıeni bastapqy jarnasyz alýǵa bolady. Bul turǵyndar úshin tıimdi bolǵanymen, memleket úshin táýekel. О́ıtkeni teńge baǵamy teńselip tur jáne halyqtyń naqty kirisi tómendep keledi, – deıdi A.Mıskarıan.

Otandyq «Za rýlem» jýr­na­ly­nyń bas redaktory Alekseı Alekseev te jeńil­detilgen avtone­sıe baǵdarlamasy otan­dyq kó­lik­ter­diń saýdasyn qyzdyrady degenge senbeıdi.

– Ras, baǵdarlamanyń eshqandaı kem­shi­ligi joq. Birinshiden, turǵyn­dar­ǵa tıim­di. Ekinshiden, otandyq óndi­riske qoldaý. Úshinshiden, baǵ­dar­lama re­vol­verlik júıemen ju­­mys isteıdi. Klıent­terden qaı­­­ta­rylǵan qaryz aınalymda júre beredi. Iаǵnı ózgelerdiń baǵ­­­dar­lama boıynsha kólik alýy­na jol ashylady. Biraq budan avto­kó­lik saýdasy qarqyn almaıdy. Bó­lin­gen qarjyǵa ári ketse 10 myń kólik alynady. Bul teńizge tamǵan tamshydaı ǵana, – deıdi ol.

«Ýtıl alymǵa jol joq» qo­­ǵam­dyq qozǵa­lysynyń ókili Al­mas­bek Sadyr­baev jeńilde­tilgen avtonesıe baǵdar­la­ma­syna múldem qarsy.

– Kólik baǵasy álemde arzan, Qazaq­s­tanda qymbat. Alysqa bar­maı-aq Eýra­zııalyq ekono­mı­ka­lyq odaqty mysalǵa alaıyq. Bul odaqqa bizben birge Armenııa da, Qyrǵyzstan da múshe. Biraq atalǵan eki memlekettegi kólik baǵasy bizden ál­de­qaıda arzan. Nelikten bulaı? De­mek bizdiń óz ishimizdegi júıede kem­shilik bar. Statıstıkaǵa súıensek, Qazaq­standa 1 myń adamǵa 250 kólikten tıedi. О́rkenıetti elderde 1 myń adamǵa 700-800 kólikten aınalady. Sonda biz jeńildetilgen avtonesıemen qaı jyr­tyǵymyzdy jamamaqpyz?! Bir jylǵy kezektiń ózin retteı almaı otyr­myz. Bizdiń sheneýnikter men bázbireý­lerdiń bıznesine jumys isteıtin qaýym­das­tyq­tar álemde avtokólik defısıti qa­lyp­tasyp otyr degen ýájdi alǵa tartady. Bul durys emes. Álemde avtokólik defısıti oryn alǵan joq, kerisinshe ón­diris quldyrap, jabylyp jatyr. Oǵan sanksııalar, geosaıası jaǵdaılar keri áser etýde.

Túptep kelgende, tórt paıyz­dyq nesıe halyqty jaryl­qa­maı­dy. Sebebi osy nesıeniń ózi ha­lyqtyń jınap bergen saly­ǵy­nan alynyp otyr. Iаǵnı ha­lyqtyń óz bıdaıyn ózine qýyryp berýde. Ekologııalyq kodekske súıen­sek, ýtıl alymnan jınal­ǵan qa­­ra­jatty ne­sıe retinde paı­da­lanýǵa tyıym sa­lyn­ǵan. Ha­lyq­tyń aýzyn jabý úshin Úkimet qol­da­nystaǵy talaptardyń bárin bel­den basty. Sondyqtan muny toq­tatý kerek. Halyqtyń qar­jy­­syn halyqqa qa­ryzǵa berý ar­qyly naryqtaǵy úsh-tórt baı­dyń bıznesin, birneshe banktiń ju­­mysyn júrgizgennen basqa uta­ry­myz joq. Úkimet halyqqa shynymen jany ashysa, ýtıl alymdy alyp tastaý, ishki na­ryq­qa syrttan arzan kólikti kirgizýge ruqsat berý ja­ǵyn qarastyrýy kerek, – deıdi A.Sadyrbaev.

Eske sala keteıik, jýyrda je­ńil­­de­til­gen avtonesıe baǵdarla­ma­synyń sharttary bekitilip, Úki­met de­ńgeıinde resmı túrde she­­shim qabyldandy. Baǵdarlama sáýirdiń sońynda iske qosylady, shamamen 100 mlrd teńge bólinedi. Sondaı-aq óńirlerdegi avtobýstar parkin jańartý úshin 30 mlrd teń­gege jýyq qarajat qa­ras­ty­ryl­ǵan. Bul qarajat «Jasyl damý» kompanııasynan alynyp otyr. Je­ńil avtomobılderdi satyp alýǵa nesıe berý sharttary kelesideı: syıaqy mólsherlemesi – 4 paıyz; nesıe somasy – 10 mln teńgeden as­paýy kerek, qar­jy­lan­dyrý mer­zimi – 7 jyldan as­paıdy; bas­tapqy jarna – 0 paıyzdan bastalady; kóliktiń quny 15 mln teńgeden as­paýy shart.

– Baǵdarlama iske qosylǵan soń, ekin­shi deńgeıli bankterge baryp ótinim berý kerek. Bankter jalpy sharttardy qaperge alady jáne ózderiniń ishki ta­­laptary ne­gizinde klıenttiń nesıe tarı­hyna, tólem qabilettiligine nazar aýdarady. Nesıeni ekinshi deńgeıli bankter beredi. Satyp alynatyn kóliktiń quny 15 mln teńgeden, al bankter be­re­tin nesıe somasy 10 mln teńgeden as­paýy qajet. Demek qalǵan 5 mln teńgeni klıenttiń ózi tóleıdi. Sondaı-aq qaryz alýshy eki jyldyń ishinde bir ret qana nesıe resimdeı alady. Eger klıenttiń eńbekaqysy múmkindik berse, kólikti bastapqy jarnasyz alýǵa bolady. Al bankter klıenttiń aı saıynǵy tólemdi tóleýge shamasy jetpeıtinin anyq­ta­sa, onda 10 nemese odan kóp paıyz kóleminde bastapqy jarna su­ra­týy múmkin. О́ıtkeni bul jerde bank­ter de táýekelge barady. Olar mem­lekettiń bergen qar­jysyn keıin keri qaı­tarady. Jaýapkershilik júgi aýyr. Son­dyqtan bankter bastapqy jarnaǵa qa­tysty qosymsha talaptar qoıýy yq­tımal, – deıdi Qazaqstan av­to­bıznes qaýymdastyǵynyń teh­nıkalyq retteý jónindegi dırektory Erbol Seıpilov.