Túnek ishindegi shýaqty álem

Sol sebepti táýlik boıy túńilip-toryǵyp, tórt qabyrǵanyń ishinde qamalyp, káriptiń kúıin keshkennen góri zaǵıp jandar mádenı-rýhanı ómir súrýge beıim keledi: zaýqy soqqanda konsertke baryp án tyńdap, súıikti aqyn-jazýshysynyń avtorlyq keshine qatysyp, kitaphana jaǵalap, mýzeı aralap, qylqalam sheberleriniń qalamynan týǵan shedevrlerdi tamashalaǵandy ermek etedi. Iá, ıá, tap solaı, bylaıǵy jurt bilmeıtin de bolar, qos janarynan aıyrylǵandardyń kópshiligi mýzeı aralaıdy.

Mýzeıde turǵan kartınalardy, eksponattardy qolmen ustaýǵa bolmaıtyny kópshilikke málim. Bul – mekemeniń basty talaby. Al mýzeıdegi myńdaǵan eksponattardyń arasynda júrip, mysaly, halyq sýretshisi Moldahmet Ken­baevtyń «Asaýdy quryqtaý» atty ataqty kartınasynyń aldyna kelgende zaǵıp jan ne sezinedi? Keń jazıra alqapta qos qaptalynan qýyp júrip qyl moınyna quryq salyp jýasytqysy kelgen ekeýge erkindigin bermeı, en dalaǵa qaraı basyn alyp qashqan asaý aqbozdyń jaıyn ol qalaı uǵynady? О́te ońaı.

Inklıýzıvti jobalar aıasynda Á.Qas­teev atyndaǵy О́ner mýzeıindegi ár týyndynyń janynda QR-kod orna­tylǵan. Mýzeı tamashalaǵan adam tele­fonyn kodqa jaqyndatsa, osy ekspo­nattyń tarıhy týraly aýdıojazba iske qosylady. Buǵan qosa gıd maman avtor men kartına týraly keń aýqymdy aqparat beredi. Eń bastysy, qolmen ustaýǵa tyıym salynǵan kartınada ne beınelengeni gıpsten jasalǵan kóshirme músin túrinde qoıylǵan. Janaryn tuman tumshalaǵan zaǵıp adamǵa eń tıimdisi de osy – maıly boıaýmen kenepke salynǵan sýretti gıpsten ılenip jasalǵan músin túrinde arǵymaqtyń basyn, jalyn, jigitterdiń qolyn, quryǵyn, saqal-murtyn qolymen sıpap sezine turyp, QR-kod tetigin basyp, qulaǵyndaǵy aýdıodybys arqyly jylqynyń kisinegenin, tuıaǵymen dala tó­sin dúbirletkenin, jylqyshy jigit­terdiń aıǵaıyn, shybyn-shirkeıdiń yzyńyn estı alady. Qabyrǵaǵa ilingen taqtaıdaı tegis kartına qol astynda oıly-qyrly, kedir-budyr kólemdi músinge aınalyp shyǵa kelgeni óz aldyna, endi kartınadaǵy beıne til qatady. Bul «kartınanyń relefti modeli» nemese 3D kóshirme dep atalady. Zaǵıp jan­nyń qarýy – kóz emes, qol, júrek bolǵan­dyqtan, mamandar oılap tapqan bul «noý-haýdy» olar qýana qabyldaǵan. Elimizde mundaı múmkindikke ıe 6 mýzeı bar.

Eki kózi shyradaı janǵan, qol-aıaǵy balǵadaı, on eki múshesi saý qalypty adam ózin qorshaǵan keńistikti kishkentaı núkteden bastap kólemdige aınalǵanǵa deıin  nemese jalpydan jalqyǵa deıin kóre alady. Al múmkindigi shektelgen zaǵıp janǵa keńistik kólemdiden bastalyp kishireıip baryp bezbendeledi. Osy sebepti mýzeı tájirıbesindegi osyndaı ınklıýzıv jańalyqtardy jetildire túsý ýaqyt talabyna aınalyp otyr. Sebebi 3D tehnologııa jetistigi «qolmen ustaýǵa bolmaıdy!» degen eksponat pen tamashalaýshy adam arasyndaǵy tyıymdy tez arada alastaı alady. Mundaı aýdıogıd jetistigi tek zaǵıp jandarǵa ǵana emes, qoǵamdaǵy ózge toptaǵy adamdar úshin de mańyzdy. «Kózben kórgen áserdi qolmen ustap tolyqtyra túsý úshin asa qajet» dep esepteıdi mamandar.

Múmkindigi shekteýli zaǵıp jannyń ár kúni úırenýmen ótedi. Jórgekten jańa shyǵyp, beımálim álemmen tanystyǵyn bastaǵan balaǵa «baıqa, sý ystyq, kúıip qalasyń» degen sózdiń maǵynasyn ata-anasy qalaı úıretse, qara túnek ishinde ómir súretin adamdar da fılosofııalyq, psıhologııalyq uǵymdarmen tanysý úshin sondaı qajyrlylyqty qajet etedi. Kilem degen qandaı bolady? Ol neden jasalady? Jip qalaı ıiriledi? О́rnek degen ne? Onyń túsi qalaı úı­lesedi? Balalar jıi qoıatyn «Ol kim? Bul ne?» degen suraq ınklıýzıv bilim­di qajetsinetin áleýmettik ortanyń su­ranysyna oraı mýzeı tájirıbesinde birshama sheshimin tapqanyn Á.Qasteev mýzeıindegi jádigerlermen tanysý ba­rysynda kóz jetkizdik. Mýzeıdegi kilem eksponattarynyń relefti replıkasy osy tehnologııa bazasynda jaqsy damyǵan. 3D tehnologııasynyń nátıjesinde teriden jasalǵan buıymdar, temir, mys, jez, altyn, kúmisten soǵyl­ǵan áshekeıler de zaǵıp jandardyń qyzyǵa tamashalaıtyn jádigerlerine aınalǵan. Endi kózben kóre almaıtyn eksponatty qolmen ustap sezinýdi oılap tapqan osy salanyń mamandary 3D men QR-kod múmkindigine qosymsha ıis sezimin engizýdi oılastyryp otyr. Dál sol «Asaýdy quryqtaý» kartınasynyń janyna kelgende onyń murnyna attyń ashy teriniń ıisi, dala gúlderiniń ıisi kelip, qylqalamnan týǵan beıneniń quny men áserin odan saıyn arttyra túspek.

Inklıýzıvti jobalar aıasyn keńeıte túsý maqsatynda Memlekettik óner mýzeıiniń «Mýzeıdiń qoljetimdi ortasyn jáne barlyq adamnyń mádenı ómirge teń qatysýyn qamtamasyz etý» taqyrybynda dóńgelek ústel uıym­das­tyrýdaǵy basty sebep te osy – úzdiksiz jetildirýdi qajetsinetin júıege qatysty mańyzdy máselelerdi mamandarmen birlese talqylaý. Sebebi murajaı kóp­­shi­liktiń eń kóp baratyn mádenı me­ke­meleriniń biri retinde áleýmettik to­by men mártebesine qaramastan, qol­je­timdi keńistiktiń úlgisi bolyp otyr jáne jaýapkershiligi shekteýli jan­darǵa qyzmet kórsetýdi qamtamasyz etý máselesine nemquraıdy qaraı almaıdy. Á.Qasteev atyndaǵy Memlekettik óner mýzeıi dırektorynyń ǵylym isteri jónindegi orynbasary Svetlana Kópjanovanyń moderatorlyǵymen ótken basqosýda kezdesýge kelgen shyǵar­mashylyq ókilderi jańa jáne iske asyrylyp jatqan áleýmettik-ınklıýzıvti jobalarmen tanysty. Sonyń biri – janary kómeski tartqan, kózi kórmeıtin adamdardyń oqýyna arnalǵan relefti-núkteli Braıl shrıftimen basylǵan jol kórsetý anyqtama quraly. Bul qural arqyly mýzeı tamashalaýǵa kelgen adam ózine qajetti nysandy tez taýyp alýyna múmkindik bar. Arhıtektýradaǵy, kınorejıssýradaǵy, beıneleý, músin ónerindegi, bilim berýdegi ınklıýzıvti jobalardy jańa sapaǵa kóterý máselesi kún tártibinen túspeýge tıis jáne buǵan qoǵamnyń da nazaryn aýdarý kerek. Mýzeı mamandary men jurtshylyqtyń kúsh-jigerin biriktirý mýzeı quralda­ry arqyly múgedek adamdardy áleýmet­tendirý jáne shyǵarmashylyq ońaltý tájirıbesin jetildirýge, sondaı-aq murajaıda qoljetimdi orta qurýǵa sapaly ózgerister engizýge múmkindik beredi. Biraq mamandar oılastyryp otyrǵan dál osy jetistikke qol jetkizý úshin úkimet tarapynan úlken qoldaý, qyrýar qarajat qajet.