Aýyldy damytýǵa kóńil bólinedi

Palata Tóraǵasynyń orynbasary Pavel Kazansev keıingi úsh jylda respýblıkalyq bıýdjetten 206 mlrd teńge qarajat bólinip, 2,5 myńnan astam joba júzege asyrylǵanyn atap ótti. Bul 250 turǵyn úı-kommýnaldyq nysandy, 676 áleýmettik ınfraqurylym nysanyn jáne 1,7 myńnan astam kólik ınfraqurylymy nysanyn jańǵyrtýǵa múmkindik bergen.

Parlamenttegi bul jıynda depýtattar aldynda Ulttyq ekonomıka mınıstri Álibek Qýantyrov «Aýyl – el besigi» jobasyn oryndaý barysynda atqarylyp jatqan jumystarǵa toqtaldy.

«Búkil aýyldyń ishinen damý áleýeti bar 3,5 myń aýyl tańdaldy. Olarda aýyl turǵyndarynyń 89 paıyzy turady. Osy 3,5 myń aýyldyń 1 171-i tirek aýyl jáne 2 368-i olardyń aınalasyna jaqyn ornalasqan seriktes aýyl. Bul aýyldardy damytý atalǵan joba aıasynda birinshi kezektegi másele retinde júzege asyrylady», dedi Á.Qýantyrov.

Vedomstvo basshysy keltirgen derekterge súıensek, qazirgi tańda respýblıkada 6 293 aýyldyq eldi meken bar. Ondaǵy halyq sany 7,7 mıllıonnan asady. Mınıstrdiń aıtýynsha, 4 429 aýylǵa ortalyqtandyrylǵan sý barǵan. Aýdan ortalyǵyna deıin asfalttalǵan jol salynǵan aýyldar sany 5 535-ke jetken.

«2021 jyly jobany júzege asyrýǵa respýblıkalyq jáne jergilikti bıýdjetten 126,3 mlrd teńge bólindi. Bul qarajatqa 1 myńnan astam joba júzege asyrylyp, 480 aýyldyń ınfraqurylymy jańǵyrtyldy.

Jergilikti atqarýshy organdarmen birlesip «Aýyl – el besigi» jobasyna engen aýyldarǵa ınvestısııa tartýdyń tıimdiligine taldaý jasadyq. Mysaly, 2019-2020 jyldary Pavlodar oblysynyń Ertis aýdanyndaǵy 2 aýyl jobaǵa endi. Ony júzege asyrý nátıjesinde aýyldarǵa 2,5 mlrd teńge jeke ınvestısııa tartyldy», dedi Á.Qýantyrov.

Mınıstrdiń sózine súıensek, Aqtóbe oblysynyń Mártók aýdanyna qarasty Qazanqa, Sarjansaı, Jaısań, Saryjar aýyldarynda 2021 jyly 5,7 mlrd teńge ınvestısııa tartyldy. Bul qarajat 50 jobany júzege asyrýǵa jumsalady. 2022 jyly damý áleýeti bar 492 aýylda 914 jobany iske asyrýǵa 100 mlrd teńge bólindi.

«Bul qarajat turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq salasynda 95 jobany, 313 áleýmettik ınfraqurylymdy iske asyrýǵa múmkindik beredi. Onyń ishinde 123 bilim berý jobasyn, 51 densaýlyq, 62 mádenıet jáne 77 sport jobasy bar. Sonymen qatar 506 kólik ınfraqurylymy jobasy júrgiziledi. Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes «Aýyl – el besigi» aıasynda batys jáne ońtústik oblystarǵa 20 mlrd teńge kóleminde qarajat bólý jos­parlanyp otyr. Bul qarjy halyqty áleýmettik-mádenı, sport jáne bilim berý ınfraqurylymyn damytýǵa arnalady. Bólinetin qarajat mektepter, aýrýhanalar, mádenıet úıleri, sport nysandaryn salý, qaıta jańǵyrtý jáne jóndeý boıynsha jobalarǵa jumsalady», dedi Á.Qýantyrov.

Budan keıin Májilistiń Ekonomı­kalyq reforma jáne óńirlik damý komıtetiniń tóraǵasy Albert Raý joba barysynda jiberilgen kemshilikterge toqtaldy. Onyń aıtýynsha, joba aýyl­dyq aýmaqtardy damytýǵa jańa serpin berýge, birinshi kezekte, aýyl halqynyń turmys sapasy men ál-aýqatyn arttyrýǵa arnalǵan.

«Is júzinde baǵdarlama 3,5 myń aýyldyń 665-in ǵana qamtyǵan. Iаǵnı úsh jylda 18 paıyz ǵana ilgerileý bolǵan. Aldaǵy tórt jylda joba 2 870 aýyldy nemese 82 paıyzyn qamtýǵa tıis. Ulttyq joba parametrleriniń oryndalmaý qaýpi bar», dedi A.Raý.

Sondaı-aq depýtat memlekettik organdardyń «jańǵyrtylǵan aýyl» uǵymy túsinigi ózgeshe ekenine toqtaldy. Mysaly, eger bir aýylda joba júzege asyrylsa, oǵan memlekettik organdar jaqyn arada qaıta toqtalmaıtyn kórinedi.

«Jańǵyrtylǵan aýyl degen osy ma? Barlyq standarttar oryndalǵan, basqasha aıtqanda, barlyq problemalar sheshilgen aýyldy ǵana «jańǵyrtylǵan aýyl» dep ataý kerek. Aldaǵy eki jylda «Tolyq aıaqtalǵan aýyl» qaǵıdaty boıynsha tirek aýyldardy jobalarmen tolyq qamtý qajet. Áıtpese, bul bıýdjet qarjysyn bosqa shashý.

Ekinshi másele – atqarylǵan jobalardyń sapasyna emes, sanyna umtylý. Máselen, aýdandyq aýrýhanany jóndeýge bólingen bıýdjet qarajaty júzege asqan jobalardyń sanyn kóbeıtý úshin basqa jobalarǵa jumsalǵany anyqtaldy. Depýtattar anyqtaǵan taǵy bir másele, ekonomıkalyq áleýeti, damyǵan ınfraqurylymy bar perspektıvaly aýyldar jobaǵa múldem engizilmegen. Nege deseńizder, bul eldi meken «tirek» aýyldan 18 shaqyrym qashyqta ornalasqan, al baǵdarlama boıynsha 15 shaqyrymnan aspaý kerek. Aýyldardyń taǵdyry osyndaı qaǵazbastylyqpen sheshilip jatyr. Aýyldardy damý áleýeti boıynsha saralaý sátinen bastap úsh jyl ótti. Múmkin bolatyn ózgeristerdi eskerip, qolda bar tizbeni, eń aldymen, aýyldyq jerlerdiń ekonomıkalyq áleýeti men damý perspektıvalaryna súıene otyryp, standarttardy ózgertý qajet», dedi A.Raý.

Sondaı-aq depýtat bıýdjet qaraja­tynyń júıesiz bólingenine alańdaý­shylyq bildirdi. Mysaly, 2021 jyly ár oblysta bir turǵynǵa arnap bólingen qarajat 10 myńnan 33 myńǵa deıin jetken. Iаǵnı aıyrmashylyq 3 eseni quraǵan.

«О́ńirlerde qarjy bólýde de júıelilik joq. Oblystyń bir aýdanynda birneshe joba júzege asyrylyp jatqanda, basqalary múldem umyt qalatyny túsiniksiz. Áli kúnge deıin sýsyz qalǵan aýyldar kóp. Bul – kez kelgen aýyl úshin basty másele.

Sondaı-aq qandaı jobalardy res­pýblıkadan túsetin transfertter arqyly júzege asyrý kerek ekeni, qandaı jobalardy jergilikti bıýdjetten qarjylandyrylýǵa tıis ekeni múlde anyqtalmaǵan. Tek respýblıkalyq bıýdjetten bólingen aqshaǵa ǵana súıense, onda táýeldilik týady. Sondaı-aq bıznestiń nemen aınalysatynyn sıpattaý qajet. О́ıtkeni birqatar standart bıýdjetke saı emes», dedi A.Raý.

Depýtat osy oraıda jobalardy júıe­siz qarjylandyrý bıýdjet qarajatynyń jymqyrylýyna ákeletinin atap ótti. Sonymen qatar aýyl turǵyndaryn jumys­pen qamtý máselesine de toqtal­dy. Máselen, 2020 jyly ondaǵy ju­mys­syzdar sany 4,8 paıyzdy quraǵan. Budan bólek aýyldardaǵy jastardyń máse­lesine de erekshe toqtaldy. Depýtat keltirgen derekterge súıensek, ondaǵy jastar arasyndaǵy jumyssyzdyq qalalyq jerlerge qaraǵanda áldeqaıda joǵary.

Budan keıin depýtattar «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasynyń júzege asyrylýyna jaýapty mekemeler basshylaryna saýaldaryn qoıdy. Suraq-jaýap barysynda kóptegen máseleler kóterildi. Máselen, depýtattar birdeı nysandardyń qurylysyna nelikten túrli kólemde qarajat bólinetinine narazylyq bildirdi.

«Birdeı qýaty bar jobalarǵa qarajat bólý ondaǵan nemese odan da kóp aıyrmashylyqty qurap otyr. Mysaly, Qyzylorda oblysy Jańaqorǵan aýdanynyń Shalqııa kentindegi 150 oryndyq aýyldyq klýbtyń qurylysy 50 mln teńgeni qurasa, dál sol 150 orynǵa arnalǵan klýbtyń Almaty oblysy Alakól aýdany Aqtúbek aýylyndaǵy qurylysyna 518 mln teńge jumsalǵan. Aıyrmashylyq 10 esege jetken.

Mańǵystaý oblysy, Túpqaraǵan aýdanynyń Aqshuqyr aýylynda 160 oryndyq deneshynyqtyrý saýyqtyrý kesheniniń qurylysy 255 mln teńge bolsa, Qaraǵandy oblysy, Buqar jyraý aýdanynyń Botaqara kentinde eki ese úlken 320 oryndyq keshenniń qurylysyna 89 mln teńge jumsalǵan. Osyndaı mysaldardy kóptep keltirýge bolady. Ne sebepti mınıstrlik qýatty­lyǵy birdeı nysandar quny boıynsha eleýli aıyrmashylyqqa jol bergen?», dedi depýtat Mádı Ahmetov.

Ulttyq ekonomıka mınıstri Álibek Qýantyrov mundaı jaǵdaılardyń kezdeskenin moıyndap, bul máselege qatysty standarttyń qaıta pysyq­ta­la­tynyn atap ótti. Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý vıse-mınıstri Erkebulan Daýylbaev elimiz­de nysandarǵa qatysty tıptik jobalar ázirlengenin atap ótip, qundaǵy aıyr­mashylyq tapsyrys berýshige baılanys­ty ekenin jetkizdi.

Bul máselege qatysty Májilis tóraǵasynyń orynbasary Pavel Kazansev pikir bildirdi. Onyń aıtýynsha, birdeı nysandar qurylysynda quny boıynsha eselengen aıyrmashylyq faktileri tekserilýge tıis. «Osyndaı 10 ese aıyrmashylyqqa negiz bar ma? Aýylda qandaı erekshe jabdyqtar qoıyp jatyr? Bul máseleni egjeı-tegjeıli qaraý kerek», dedi P. Kazansev.

Budan keıin de depýtattar «Aýyl – el besigi» jobasyn júzege asyrý barysynda jiberilgen kemshilikterge toqtaldy. Máselen, Ekaterına Smysh­lıaeva aýyldardaǵy aýrýhanalar men medısınalyq ortalyqtardyń máselesin kóterdi. Ámirhan Rahymjanov joba qamtyǵan aýyldarda shyn máninde ońdy tirlik istelmegenin aıtyp, Ulttyq ekonomıka mınıstrin synǵa aldy. Onyń aıtýynsha, kóp aýyldy qamtý maqsatynda bólingen qarajat bolmashy dúnıege ǵana jumsalǵan.

Talqylaý barysynda depýtattar aýyl mektepterindegi oqýshylardyń bilim sapasyna, jergilikti jerlerde jaıylymdyq jerlerdi qaıtarýǵa, aýyldan qalaǵa qonys aýdarǵan azamattarǵa, turǵyn úı qurylysyna, jumyspen qam­týǵa, halyqtyń tabysyn arttyrýǵa, aýyz sý, jol, ınternet, ekologııaǵa qatysty ózekti máselelerge nazar aýdardy.

Usynylǵan málimetke súıensek, aldaǵy tórt jylda aýyldyq eldi meken­derdiń ınfraqurylymdyq máselelerin sheshýge taǵy 670 mıllıard teńge qajet, ol 7 mıllıonǵa jýyq aýyl turǵynynyń ómir sapasyn arttyrýǵa jol ashady. Otyrys sońynda talqylanǵan taqyryp boıynsha arnaıy usynymdar ázirlendi.