Áńgimeni aldymen jaqsy jaıdan bastaǵymyz keledi, muny sóz etkende ózimizdiń jańalyq ashyp otyrmaǵanymyzdy da bilemiz. Jalpy, búginde respýblıkalyq telearnalar jumysynda úlken serpilis bar der edik. Ásirese «Qazaqstan» ulttyq arnasynyń, «Habar» agenttiginiń, «Balapan» arnasynyń izdenisteri, ıgi isteri aıryqsha qýantady, erekshe rıza etedi. Al qatarǵa keıin qosylǵan «Abaı» telearnasy, shyn máninde, týǵan halqymyzdyń kózaıymyna aınalyp, ulttyq rýhymyzdy shyrqaý bıikke kóterip tastaǵan joq pa! Qazir «kók jáshikte» tańǵy alageýimnen bastap qalyń tún ortasyna deıin úzdiksiz sozylatyn túrli konsert, shoý jáne t.b. neshe túrli «qyzyqty» kórsetilimdermen (árıne, kórermen úshin bular da qajet) qatar, kórgen jannyń kóńil túkpirinen oıyp oryn alatyn, sanasyna sáýle quıatyn, janyn jadyratatyn, júregin shymyrlatatyn oıly, parasat-paıymy joǵary baǵdarlamalardyń, ózekti máselelerdi qamtıtyn saraptamalyq jáne taldaý sıpatyndaǵy habarlardyń molaıýy qýantady. Halyqqa jaqyn, kóptiń muńyn muńdap, joǵyn joqtaıtyn, el-jurttyń qamyn jegen áleýmettik baǵyttaǵy sapaly habarlar sanynyń artýy da anyq ańǵarylady. Sonymen birge burynǵydaı emes, búginde televıdenıedegi jas qyzmetkerler arasynda bir shoǵyr jańalyqty, oqıǵany órnekti oıymen, túsinikti sózimen jetkize biletin, sheshen sóıleıtin telejýrnalıster, júrgizýshilerdiń qatary qalyptasyp qaldy. Olardyń keıbiriniń habardy berýdegi, kórsetýdegi sheberlikteri myqty degen aldyńǵy tolqyndaǵy áriptesterinen de asyp túsip jatatyny jalǵan emes.
Alaıda televıdenıedegi til tazalyǵyn jaqsartyp, sóıleý mádenıetin arttyrý úshin bizdińshe, áli de qyrýar jumys atqarý kerek. Munda sol baıaǵy shubarlanǵan qasań til, ala-qula sóz, sóılem, jarymjan jarnama «óz bıiginen» túskisi kelmeı turǵan sııaqty...
Biz sońǵy bir-eki jyl muǵdarynda teledıdardaǵy osyndaı sózderdi túrtip alyp júretinbiz. Biraq qazir onyń bárin tizip, tizbelep jatýdyń qajeti shamaly dep esepteımiz. О́ıtkeni 2021 jyly buqaralyq aqparat quraldary ókilderine arnalǵan «Sóztúzer».Qate qoldanystar sózdigi» (óz basymyz ony áli kóre alǵan joqpyz) atty asa qajetti jınaq jaryq kórgeninen habarymyz bar. Sonda keltirer mysalymyzdyń bári derlik qamtylǵan shyǵar degen oıdamyz. Áıtse de osy oraıda keıbir oı-pikirimizdi ortaǵa salýdy jón kórdik.
...Birtalaı jyl ótti-aý deımiz, ózara áńgimemizde, ásirese, teledıdardaǵy hıkaıalarda «Janym sol» degen sóz paıda boldy. Bul qaıdan shyqty? Negizinde jaqsy kóretin adamdarymyzǵa qarata «Janym meniń!», «Aınalaıyn, janym!» deıtin edik qoı. Al 2020 jyly «Shabdaly, 18» telehıkaıasynda ony «Altyndarym sol!» áspettepti. Onyń ornyna «Altyndarym meniń!» degen ádemi ǵoı, durysy da osy emes pe? Qatelespesek, osydan bir-eki jyl buryn «Jibek» teleserıaly boldy.Sondaǵy keıipkerler bir-birine qoldaryn kóterip, «Sáttilik!» deıdi. Bul orystyń «Ýdacha!» degen sóziniń tikeleı aýdarmasy. Áıtpese, ózimizshe «Sáttilik tileımin!», «Isiń sátti bolsyn,saparyń sátti bolsyn!» dep aıtýdyń ornyna qysqa qaıyrǵan túrimiz be bul?! 2018 jyly qarjy pıramıdasy jóninde sóz bolǵanda telejúrgizýshi áldekimdi «Kúdiktelýde» dedi. Durysy, «kúdikke ilindi» emes pe eken. Bir áriptesimiz «EKSPO-17» kórmesindegi etnoaýylǵa kelýshiler merekeniń kórkin (durysy kórigin) qyzdyrdy» degenin de qulaǵymyz estidi...
Qazir bizdiń qazaqtyń kóbi, ásirese, jastar jaǵy bylaı dep sóıleıtin boldy: «Barý kerekpiz, alý kerekpiz, salý kerekpiz...» Oıbaı-aý, týrasy: «Barýymyz kerek, alýymyz kerek, salýymyz kerek» qoı! Mysal, 2020 jyly 4 jeltoqsanda, basqa bolsa bir sári,bir belgili zańger ózine júgingen azamatqa teledıdarda «Aryz jazý kereksiz...» dep soǵyp otyr.
Áńgime aıaǵynda myna jaıdy da arnaıy sóz etkimiz keledi. Oryssha «vopros» degen sózdiń qazaqsha eki maǵynasy baryn kópshiligimiz bile bermeıtin sııaqtymyz. Birinshi – suraq, ekinshi – másele. Qazir ol kóp jerde tek suraq maǵynasynda qoldanylyp júr – jazbasha da, aýyzsha da. Máselen, «Búgingi jınalystyń kún tártibine eki suraq qoıyldy» dep jazady... Aınalaıyn-aý, jınalystyń qaraýyna suraq emes, másele qoıylady ǵoı!
Keıbir úlkendi-kishili sheneýnikter de halyq aldynda sóılegende «bul suraqty osylaı sheshemiz» dep saıraı jóneledi...
Qazaq tiliniń álemdegi eń baı, eń qunarly, eń sulý, eń ádemi til ekenin árdaıym maqtan etemiz. Sondyqtan onyń osy keremet qadir-qasıetin kózdiń qarashyǵyndaı saqtaý, jas urpaqtyń sanasyna, boıyna bar jaqsylyǵyn, tamasha taǵylymyn sińire bilý – ultyn súıgen ár azamattyń asyl paryzy. Endeshe, osy maqsat jolynda tildik qorymyzdyń kúsh-qýatyn, áleýetin barynsha tolyq paıdalanyp, durys jaza bileıik, túsinikti sózimizben týra, sóıleı bileıik. Bul da, sóz joq, mádenıettiliktiń, bilimdiliktiń belgisi. Ol úshin «Abaı» telearnasyndaǵy «Sóztanym» sııaqty habarlardy, baǵdarlamalardy kóbeıtip, basqa da san túrli ádis-tásilderdi tıimdi paıdalanǵanymyz jón. Osy oraıda qazaq tili men ádebıetin oqytatyn ustazdar da aýqymdy jumys atqara alar edi.
Sonda ǵana «jumys isteýdi» «jumys jasaýmen» almastyrmaı (osylaı jazamyz da, aıtamyz da...), «О́tkinshi qar jaýady...», «Italııada aptap ystyq ornady...», « Nazar bóledi...», «Qyzmet jasap otyr...» degen tárizdi múgedek sóılem, sózden arylyp qalarmyz!
Berikbaı QADYQOV,
Qazaqstannyń Qurmetti jýrnalısi
Almaty oblysy,
Qarasaı aýdany
