О́nerdiń ólshemi – talant. Ekibastan. Degenmen keıde kórkem týyndynyń sátti shyǵýyna talanttyń taǵdyry da áser etip jatady. Jalpy, ónerdegi mundaı oqıǵalar týraly myń san mysal keltirýge bolady. Máselen, kez kelgen ataqty sýretshiniń esimi onyń shyǵarmashylyǵymen ǵana baılanysty sııaqty. Aqıqatynda, ol kartınalardyń qatparynda avtordyń qıly taǵdyry men kúıi, jan tebirenisi men tolqynysy jatyr. Iá, ár kórkem týyndynyń astarynda óz tarıhy, óz áýeni, óz sezimi, óz muńy bar. Bálkı, Chak Palanıktiń «О́ner tek muńnan týady» degeni de ras shyǵar. Álqıssa.
Adamdar árdaıym aspanǵa qol sozady. Umtylady. Eń jaqsy tilegin aspanǵa qarap aıtady. Bar arman-tilegin aspanǵa joldaıdy. Sol úshin de biz aspandy jaqsy kóremiz. Al juldyzdy aspannyń áseri tym bólek. Qap-qara túnge túımedeı bolyp qadalǵan sary altyndar ár jannyń júrek sózin aıtatyndaı jarqyraıdy. Tabıǵattyń tamashasy ma dersiń... Juldyzdy aspan – ǵajaıyp kúı. Sýretshi Vınsent Van Gog ta áıgili kartınasyn dál osy kórinisten soń saldy. Bul 1889 jylǵy juldyzdy tún bolatyn.
Nıderlandyq sýretshi Vınsent Van Gog óte sezimtal hám tuıyq bala bolyp ósti. Jeti jasynan aǵasynyń fırmasynda kartına satýmen aınalysyp, sýret salýǵa qyzyqty. Degenmen kommersııa men ónerdi bir jolǵa syıǵyza almaǵan ol áke jolyn qýýǵa bekinedi. Dintanýdy oqýǵa neshe márte talpynsa da sýretshi boıyndaǵy sulýlyq sezimi men ádildiginen adamdarmen til tabysa almaıdy. Keıin shyǵarmashylyqqa den qoıyp, Pol Gogenmen birge sheberhana ashpaqshy bolady. Alaıda qoǵamdaǵy túrli ádiletsizdik, adamdar arasyndaǵy túsinbeýshilikter onyń ishki kúıine áser etip, bul jospary da oryndalmady. Qulaǵyn kesip tastaıtyn oqıǵasy da osy tusta bolǵan edi. Nátıjesinde, 1889 jyly sýretshi Arle qalasyndaǵy psıhıatrııalyq aýrýhanaǵa túsedi. Ondaǵy bir jylda Van Gog, tek shyǵarmashylyqpen aınalysyp, negizgi kartınalaryn sol aýrýhanada saldy.
Avtordyń ekspressıvti hám dınamıkalyq shyǵarmasy «Juldyzdy tún» kartınasy da osy aýrýhana palatasynda salynǵan edi. Iаǵnı onda aýrýhana terezesinen qaraǵan kórinis beınelenedi. Kartınanyń (sol jaq) aldyńǵy bóliginde bıik aǵashtar (kıparıster) aspanmen talasa moıyndaryn sozyp tur. Jerdegi tirshilikten alshaqtap, Aı men juldyzdardyń ádemi bıine qosylǵysy keletindeı. Al oń jaqta – taý bókterindegi qalyń uıqyǵa batqan aýyl. Eki álem – eki keńistik.
Kartınadaǵy ekspozısııalar, negizinen oıdan shyǵarylǵan. Aqıqatynda, sýretshi terezeden tek bıdaı alqaby men aspandy ǵana kórgen eken. Postımpressıonıst Van Gog terezeden kórgen sol bıdaıdyń sary dalasy men sol aspandy nege salmady? Sýrette eshbir qospasyz, qııalsyz ómirdiń ózin beıneleýdi ustanatyn Van Gog bul joly nege oısha elestetkenin saldy? Múmkin sol sáttegi shynaıy ómir tym qatal bolǵandyqtan bolar: ol syrtqa shyǵa almady, sýret salýǵa da tyıym saldy. «Juldyzdy tún» – avtordyń shyn máninde kórgenin emes, ne kórgisi kelgenin beıneleıdi. «Juldyzdy tún» – Van Gogtyń aýrýhana palatasynan juldyzdarǵa qashýy.
Postımpressıonıst baǵytyndaǵy sýretshiler zattardyń dál beınesine, sondaı-aq sáttiń ımpressıonıstik nátıjesine mán bermedi. Olar, eń aldymen, tús pen formaǵa nazar aýdardy. Sol arqyly negizgi ıdeıany berýge tyrysty. Alaıda Van Gog «Juldyzdy tún» kartınasynyń ıdeıasyn túsindire alǵan joq. О́nertanýshylar úlken quıyndy juldyzdar dinı sezimderge alyp keledi deıdi: bolmystyń sońy, máńgilik týraly oılar. Kartınadaǵy qanyq boıaýlar men quıyndy detaldar sýretshiniń sol sáttegi alaquıyn kóńilin meńzeıtin shyǵar, bálkı (eske salsaq, «qulaq kesý shabýyly» osy ýaqytta bolǵan edi).
Bul kartına avtordyń áıgili týyndylarynyń biri bolsa da, ol sýretshi Emıl Bernarǵa jazǵan hattarynda ony «sátsizdik» dep ataıdy. О́ıtkeni Van Gog jaratylystyń naq ózin salýǵa hám juldyzdardyń jarqyraýy syndy abstraktili dúnıelerden aýlaq bolýǵa tyrysty.
Kartınadaǵy alyp aǵashtyń oń jaǵynda eń jaryq juldyz – Venerany baıqaımyz. Zertteýshilerdiń aıtýynsha, Venera sol ýaqytta shynynda da Provansta osylaı kóringen. Sáıkestik. Aıta keteıik, bul týyndy 1941 jyldan beri Nıý-Iork zamanaýı óner murajaıynda saqtaýly tur.
Sýretshi kartınany aıaqtaǵan soń aǵasyna hat jazady. «Nege aspandaǵy jaryq juldyzdar Fransııa kartasyndaǵy qara núktelerden mańyzdy bola almaıdy? Biz Taraskonǵa nemese Rýanǵa jetý úshin poıyzǵa otyratynymyz sııaqty, juldyzdarǵa jetý úshin ólemiz».
Bir jyldan keıin nıderlandyq sýretshi óz keýdesine ózi oq atty. Juldyzdarǵa jetti…
