Jıynǵa sarapshy retinde shaqyrylǵan «Halyq fınans» dırektorlar keńesiniń múshesi, basqarma tóraǵasy Farhad Ohonov ekonomıkanyń negizgi donory memlekettik bıýdjet pen Ulttyq qor ekenin, onyń naryq zańdylyǵyna qaıshy keletinin aıtty. Ishki naryq, onyń ishinde salymshylar qor naryǵynyń múmkindikterin baǵalaı almaı otyr. Sarapshy aıtqandaı, baǵaly qaǵazdar men qor naryǵy sońǵy úsh jylda kóp ózgergen. Bırja jetildirilgen tehnologııalardy satyp alyp, paıdalanýǵa engizdi. Bul tetik naryqta jańa oıynshylardyń paıda bolýyna sep bolady degen úmit bar. Sebebi jıǵan-tergeninen artylǵanyn qor naryǵyndaǵy aksııalardy satyp alýǵa jumsaıtyndar qatary ósken. Qarjy naryǵyn retteý jáne baqylaý agenttigi de osy baǵytta biraz jumys atqaryp jatyr. Bul qor naryǵy baǵytyn ártaraptandyrýǵa, halyqtyń oǵan kóptep qatysýyna, brokerlik bıznestiń jandanýyna múmkindik beredi.
F.Ohonov aıtyp ótkendeı, dál qazir ósimge sebep bolatyn faktor – ekonomıkany sıfrlandyrý. Biraq ósimge sebep bolatyn faktorlardyń ózi qazir qyryq qubylyp jatyr. Búgingi tyń tehnologııa erteńinde-aq eskirip qalyp jatyr. Sondyqtan qor naryǵynda broker men klıent arasyndaǵy baılanysty sıfrlandyratyn tehnologııalardy jetildirýge basymdyq berý qajet. «Qazir mobıldi qosymshalar barlyq segmenttiń jumysyn ońtaılandyryp jatyr. Salymshy bırjaǵa kelmeı-aq túngi saǵat 3-te London nemese Shanhaı qor bırjasynyń jumysyna qatysa alady. Eger sıfrlandyrýdyń múmkindigi qor naryǵynyń barlyq segmentine jetse, onda jańa naryqta jańa oıynshylar paıda bolady. Bul – naryq úshin jańa ınvestor. Biz ulttyq ınvestorlardy osylaı qalyptastyra alamyz», deıdi F.Ohonov.
Osy tusta sarapshy ınvestorǵa aksııasyn saýdalaý, banktegi esepshotyn toltyrý úshin ınvestısııalyq orta kerek ekenin eskertti. Basqasy mańyzdy emes. Sebebi naryqqa ınvestısııa salýǵa den qoıǵan ınvestor ózine qajetti aqparatty ǵalamtordan taýyp alady. «Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi bul máselelerdi retteýge kiristi. Biraq olar bul máseleni tym óbektep ketti. Qor naryǵyndaǵy jaǵdaı ashyq básekelestikke, táýekelge beıimdelýi kerek. Sol kezde adamdar qoldaǵy aktıvterdiń baǵasy arzandap nemese kúrt qymbattap ketse, ony qalypty jaǵdaı dep qabyldaıdy. «Úkimet arzandap ketýge jol bermeıdi» degen oıdan alystaıdy. Qor naryǵynda baǵyn synaǵysy kelgen ınvestor kez kelgen táýekelge daıyn bolyp, istiń sońyn sabyrmen kútýdi úırenýi kerek. Qor naryǵyn qoldan rettemeı, naryqtyń yńǵaıyna beıimdeý – ulttyq ınvestorlardyń qataryn kóbeıtedi», deıdi F.Ohonov.
Al sarapshy Maǵbat Spanov naryqtaǵy kúrdeli jaǵdaıdy sheshý úshin bıýdjettegi tapshylyqty joıyp, naqty sektorǵa kóńil bólý qajettigin aıtady. Memleket bul baǵytty shyndap qolǵa alsa, bıýdjettegi defısıt qana emes, ımportqa táýeldilik, qymbatshylyq, jumyssyzdyq sekildi ózge de problemalar sheshiletini belgili.
Sarapshynyń aıtýynsha, Úkimet barlyq ekonomıkalyq problemany áleýmettik kómekpen sheshýge úırenip, halyqty da solaı úıretip qoıǵan. Kópshilik bıznes jasap, mal basyn kóbeıtýdi emes, aılyqtyń kóbeıýin kútip, jalaqydan jalaqyǵa ómir súrýge daǵdylanyp barady. Turǵyn úı de, kólik te, azyq-túlik te qymbattap, ony satyp alǵysy keletin adamdar sany eselep ósip jatyr. Bul – naryqtyń zańyna qaıshy keletin eń arzan tásil. Halyqtyń qolyndaǵy aqshanyń kóbeıýi ınflıasııany jedeldetip, eldi naryq pen baǵa ortasyndaǵy «dopqa» aınaldyryp jiberdi.
«Azyq-túlik baǵasyn qymbattatpaý úshin Úkimet 5 jylǵa 4,5 trln teńgeni ortaǵa tastady. Bul sheshim baǵany qymbattatpaý úshin qabyldandy. Ony ákimdikter men Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine qarasty uıymdar ıgeredi. Bul qarjy baǵany jarty jyl ustap turýǵa jetedi. Demek «aspırındik» áserge ǵana ıe. Naryqty saýyqtyrý úshin aǵzany saýyqtyrý kerek. Eger sol 4,5 trln teńgeni ShOB-qa grant retinde bólse, bıznestiń kúre tamyryna qan júgiredi. Halyq ta qaltasyna qarap ómir súrýge beıimdeledi. «Qazir adamdar qarjy men ınflıasııa arasyndaǵy «dopqa» aınalady. О́ndiris joq bolǵandyqtan qarjy ózbek nemese qytaı taýarlaryn satyp alýǵa, ózgeniń naryǵyn bútindeýge ketedi. Munaı men gazdan túsetin kiris áleýmettik problemalardy sheshýge emes, ekonomıkany kóterýge jumsalýy tıis», deıdi M.Spanov.
Sarapshy aıtqan ekinshi másele – ekonomıkalyq strategııalar úshin jaýap beretin quzyrly oryndardyń múmkindigi men quziretiniń shekteýliligi. Ekonomıkany kóterýge bólgen memleket qarjysy ekinshi deńgeıli bankterdiń depozıtterinde jyldar boıy jatady. «Munymen shyndap aınalysýy tıis Úkimet ázirge ýaqytsha áseri bar baǵdarlamalarmen ǵana aınalysyp júr. Bizge aldaǵy onjyldyqtarda jaǵdaıdy jaqsartatyn uzaq merzimdi emes, erteń jumyssyzǵa jumys kózin taýyp beretin, naqtylyqqa beıimdelgen, aýdan, oblys ákimderiniń tún úıqysyn bóletin strategııalyq josparlar kerek», deıdi M.Spanov.
Ekonomıstiń sózinen uqqanymyz, qymbatshylyq aldaǵy ýaqytta da qos búıirden qysa beredi. Sebebi bizdiń kirisimiz óndiristik shyǵyndardy jaba almaı otyr. Sodan keıingi másele – bıýdjette profısıt. Bizdiń el bıýdjettiń profısıti degendi sońǵy ret 2006 jyly ǵana kórdi. Sodan beri bıýdjettiń tabysynan shyǵynyn, ıaǵnı defısıttiń keri saldosyn ǵana kórdi. Sarapshy Ulttyq qordan qarjy ala berý bolashaq urpaqtyń múmkindigin shekteıtinin, Úkimet te «kórpege qarap kósilýdi» úırenetin kez kelgenin aıtty.
Jıynda «Ekonomıkalyq-saıası daǵdarys jaǵdaıynda Qazaqstannyń ekonomıkalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý joldary» taqyrybynda baıandama jasaǵan Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Ekonomıka ınstıtýty basshysynyń keńesshisi Naılıa Nurlanova Qazaqstandaǵy ekonomıkalyq qaýipsizdik máselesindegi negizgi problemalarǵa toqtalyp, tehnologııalyq qaýipsizdikti damytýǵa basymdyq berý kerektigin aıtty. Osyǵan baılanysty usynystaryn da ortaǵa saldy. «HHI ǵasyr tehnologııalar dáýirimen bastaldy. Budan keıingi kezeńdi boljaý múmkin emes. Tehnologııa adamnyń qııalynan da ozyp ketti. Adamzattyń ómir súrý úrdisin jeńildetetin tehnologııalar kún saıyn jańaryp jatyr. Tehnologııa tilin meńgergen memleket álemdi basqarady. Ǵylymǵa ekonomıkanyń júgin jeńildetýge múmkindik berý kerek. Sol kezde ǵana ǵalymdarymyzdyń múmkindigi bar qyrynan ashylady. Ǵylym men tehnologııa arasyndaǵy ıntegrasııanyń úzilip qalýy tehnologııalyq táýeldilikke alyp keletinin baıqap qaldyq. Endigi nazar aýdaratyn másele osy bolý kerek», deıdi N.Nurlanova.
