Qosh keldik, Qara teńiz!

2002 jylǵy 23 sáýirdegi aýa raıynyń qysqa merzimdi jaqsarýy súńgý ju­mystaryn júrgizýge jáne sýasty quby­rynyń termınaldyq manıfoldyn ashýǵa múmkindik berdi. Bul kórsetilgen aılaqtyq qurylǵyda munaıdy aýys­tyryp tıeýdi qaıta bastaýǵa sep­tigin tıgizdi. Konsorsıýmnyń resmı saı­tyndaǵy málimdemede osylaı deli­nedi. Olardyń aıtýynsha, zaqym tıgen qalqymaly shlangtardy aýystyrý, qysymdy synap kórý jáne barlyq aı­laqtyq qurylǵylardyń jumysqa ja­ram­dylyǵyn tekserý sátti aıaqtalǵan.

Qazirgi kezde úshinshi aılaqtyq qurylǵyǵa Delta Commander tankeri baılanyp, oǵan munaı tıeý jumystary júrip jatyr. Ekinshi aılaq ýaqytsha paıdalanýdan shyǵarylǵan. Al birinshi aılaq shtatty rejimde jumys istep tur eken.

Eske salsaq, 23 naýryzda KQK munaı tıeý jumystaryn tolyq toqtatqan edi. Olar buǵan qolaısyz aýa-raıy sebep boldy dep habarlaǵan. 28 naýryzda konsorsıým mınımaldy qýattylyqpen Teńiz-Novorossıısk júıesinde munaı qabyldaýdy qaıta bastady. Elimizdiń Energetıka mınıstrliginiń habar­laýynsha, eger ekinshi jáne úshinshi jyljymaly aılaqtyq qurylǵynyń jóndeý jumystary sáýir aıynyń sońyna deıin sozylǵanda bizdiń táýliktik joǵaltýymyz 320 myń barrelge (1,3 mln tonna) jýyq bolar edi. Qarjy mınıstrliginiń esepteýinshe, KQK-daǵy apat saldarynan el qazynasyna 330 mln dollardan astam qarjy túspeı qaldy.

Osydan apta buryn Ener­getıka mınıstri Bolat Aq­sholaqov qubyr jelisin jóndeý jumystary ary ketse bir jetide támam bolady degen edi.

«Jóndeý jumystary aıaq­taldy deýge bolady. Aýa raıy­na baılanysty jumys úzilis­pen júrdi. Qubyrlardy aýys­tyrý aıaqtaldy. Keshe munaı tógilýdi boldyrmaý maqsatynda prob­lemalyq ýchaskelerdi anyqtaý úshin sýmen toltyrý arqyly qysym tekserildi. Biz mamandarymyzdy jiberdik, olar báriniń sátti aıaqtalǵanyna kóz jetkizýi tıis. Apta sońynda aılaqtyq qu­rylǵylardyń biri qatarǵa ora­lady. Taǵy biri jóndelip jatyr, biraq ol rezervte bolǵan. Termınal árkez eki aılaqtyq qurylǵymen jumys istedi», dep túsindirdi B.Aqsholaqov.

«Munaı jáne gaz aqparattyq taldaý orta­lyǵynyń» dereginshe, KQK teńiz termı­nalyndaǵy ahýal turaqtalǵannan keıin Qazaqstan táýligine 255 myń tonna munaı óndirý deńgeıine qaıtyp oralǵan. Termınal qozǵalyssyz qalǵan bir aı ýaqyt ishinde elimizdiń táýliktik óndirisi 14 paıyzǵa tómendep ketti. Energy Monitor sarapshylary úshinshi aılaq iske qosylardan birneshe kún buryn Qazaqstannyń táýligine 225 myń tonna munaı óndirgenin jáne bul kórsetkish termınaldaǵy apatqa deıingi kórsetkishten 12 paıyzǵa tómen bolǵanyn aıtady. Nátıjesinde, Qazaqstan munaı eksporttaýdyń balama joldaryn izdeı bastady. Sóı­tip, «Teńizshevroıl» aıyna 200-300 myń tonna munaıdy «Atyraý-Samara» baǵytymen jáne temirjol tasymalymen jóneltýdi josparǵa engizdi. Qashaǵannyń 40 myń tonna munaıyn aı saıyn «Atasý-Alashankoý» marshrýtymen Qytaıǵa eksporttaý jaıy da osy apat kezinde aıtyldy.

Energetıka mınıstrliginiń málimeti boıynsha, «Atyraý-Samara» marshrýtyn munaı tasymaldaýdyń eń balamaly joly retinde aıtýǵa bolady. Onyń qýattylyǵy 7 mln tonnany quraıdy. Sondaı-aq Qazaqstan óz munaıyn temirjolmen de tası alady. Biraq sısterna va­gon­dardyń jetispeýshiligi «qara altyndy» shoıyn jolmen zymyratýǵa kedergi bolyp tur.

Mınıstrdiń sózine súıensek, eki aılaqtyq qu­ryl­ǵynyń ózi-aq munaı tıeýdi 100 paıyzǵa qam­­ta­masyz etedi. Úshinshi aılaqtyq qurylǵyny jón­deý jumystary mamyr aıynda támamdalýy tıis.

Konsorsıým aqparynsha, qubyr jelisi arqyly jylyna 67 mln tonna munaı tıeledi. 2021 jyly 60 mln tonna munaı tıelgen, sonda táýligine 1,2 mln barrel jóneltken. 2022 jyldyń qańtar-aqpanynyń ózinde tıelgen munaı kólemi 10 mln tonnadan asypty.

Kaspıı qubyr jelisi konsorsıýmy – Qazaqstan, Reseı jáne álemdik jetekshi munaı óndirýshi kompanııalary (Shell, Chevron, Lukarco jáne t.b.) qatysatyn asa iri halyqaralyq munaı transporttyq jobasy. Konsorsıým Qazaqstan men Reseı munaıyn Kaspıı-Qara teńiz óńirine tasymaldaý úshin quryl­dy. Qashyqtyǵy 1,5 myń shaqy­rym bolatyn Teńiz (Qazaq­stan) – Novorossıısk (Reseı) munaı qubyry Qazaq­stannyń batys ólkesindegi mu­naı óndirý oryndaryn (Teńiz, Qashaǵan jáne basqa) Novoros­sıısk túbindegi Iýjnaıa Ozereevka eldi mekenindegi teńiz termınalymen baılanystyrady. Ol jerden munaı tankerlerge tıelip, álemdik naryqqa jol tartady. Dál osy baǵytpen Qazaqstan munaıynyń 90 paıyzy tasymaldanady. Sonymen qatar reseılik ken oryndaryndaǵy (onyń ishinde Kaspııde ornalasqan Vladımır Fılanovskıı, Iýrıı Korchagın atyndaǵy) shıkizat jahan naryǵyna shyǵarylady.

Qubyr jelisiniń qurylysy 1999 jyldyń 12 mamyrynda bastaldy. 2001 jyldyń 13 qazanynda termınal alǵashqy tankerge munaı tıeýdi bastady. Sodan beri birde-bir daýyl soq­paǵan teńiz termına­ly tap Reseı-Ýkraına zoba­lańy bastalǵan mezette isten shyq­ty. Tabı­ǵattyń taza daýyly ma, álde saıasattyń doly «daýyly», ony endi aıyryp bile qoıý qıyn. Túsingenimiz – alda da mundaı «daýyldar» bolmaı turmaıdy. Ondaı «daýyldyń» ekpininen balama joldy damytyp qorǵana almaqpyz.