Etek-jeńi keń pishilgen Sadovyı aýyly Shaǵalaly ózenin jıekteı ornalasqan. Erte kóktemde ǵana arnasynan asyp, bir tasyp, býyrqanyp, burqanyp alatyn ózen jaz shyǵa momaqan keıipke enedi. Toıǵan qozydaı tompaıyp jatqan Buqpa taýynyń omyraýyndaǵy maldyń tuıaǵynan, soqanyń tisinen aman qalǵan bulqynyp aqqan bulaq pen saı-saladaǵy erigen qar sýy uly aǵysty ańsap, quldılaı júgirip, Shaǵalalyǵa qosylady. О́zen sýy osylaı molyqpaq. Jańasha keıipke enbek. Sýy móldirlenip, arnasy synyq súıem bolsa da sál keńip, úı jyqqandaı ekpinmen kenezesi kepken dalany aralap, enteleı aqpaq. О́zenniń tirshiligine qarap otyrsań, el bolmysy da dál osylaı eken dep túısineriń bar. Áridegi danyshpan qazaq «elge el qosylsa qut» degen. Bir kezde jergilikti ult ókilderi saýsaqpen sanarlyq eldi mekenge taǵdyrdyń tálkegimen tórtkúl dúnıege tarydaı shashylyp ketken aǵaıyn at basyn burǵaly el qarasy kóbeıip, tilimiz tórge shyǵyp, ǵajaıyp ádet-ǵuryp, salt-dástúr ýaqyttyń shań-tozańyn silkip tastap, qaıta ornyqty.
Basynan baǵy taımastaı myqtap turyp irge tepti. Aqpaıtyn sý tárizdi toqyrap qalǵan ortaǵa jyly aǵys bolyp quıylǵan sońǵy kóshtiń sebezgilegen shyraıy edi. Attyń jalynda, túıeniń qomynda kún keshse de atadan balaǵa mura bolyp qalǵan ata dástúrdiń nebir qunarlysyn, qundysyn kebejesine salyp ákelgendeı etip mundaǵy jurtqa qaıta tabystady.
– Sonaý 1991 jyly jalǵyz ózim jer tańdaı keldim, – deıdi Soltanshárip aqsaqal Abzaluly. – Bul jaqta eshkimdi tanyp-bilmeımin, orys tilinen de maqurymmyn. Zań-zákóninen de. Áıteýir, atajurtqa oralsaq degen asyl arman qos qoltyǵymnan jelep-jebedi. Sol kezdegi Kókshetaý oblystyq ákimshiligi basshysynyń orynbasary Fedor Lesnıak degen azamat eken. Obaly neshik, keýdemnen ıtergen joq. Kókshetaý aýdanyn usyndy. Kókshetaý aýdandyq ákimdiginde Omar Myrzageldınov degen kóshi-qonǵa jaýapty kósheli azamat bar eken, sol kisige jolyqtym. Jaqsy dedi. Usynǵany Elenovka selosy. Ol kezde keńshar ortalyǵy. Turǵyn úıdiń múmkindigine oraı Mońǵolııadan bet túzeıtin 22 otbasyn Bulaq, Qaraǵaı, Jańaýyl eldi mekenderine bólemiz dep josparlady. Al biz taý asyp, tas basyp kelgen aǵaıyn bir-birimizge qaraılasyp otyrý úshin bólingimiz kelmedi. Keıin osy aýdannyń basshysy Kárim Júsipbekovke jolyqtyq. Arýaǵyńnan aınalaıyn, janashyr jan eken. Máseleni birden sheship berdi. Sodan beri osy eldi mekendep jatyrmyz. Aıtpaqshy, jer máselesin sheshken soń Baıan-О́lgeıge barmaımyn ba, ondaǵy jurt meni qajylyqtan kelgendeı qarsy aldy. Kóshemiz dep qomdanyp otyrǵan qanshama jurt mundaǵy eldiń jaǵdaıyn surap jatyr, men bolsam, qazaqtyń eń quıqaly jerleriniń biri – jer shoqtyǵy Kókshetaý ǵoı deımin.
Aqsaqaldyń aıtýyna qaraǵanda, birden qazaq mektebin ashýǵa kúsh salǵan. Muǵalimderdi de óz arasynan taýypty. Sol kezde elýdi eńserip qalǵan Soltanshárip aqsaqaldyń ózi mektepte eńbek páninen sabaq bergen.
– Ol kezde oblystyq bilim basqarmasy Kókshetaýǵa belgili kósheli azamattyń biri Telman Muqyshev basqaryp turdy, – deıdi aqsaqal. – Bir kelgeninde óz qolymyzben jasaǵan eńbek páni kabınetin kórip, qatty rıza bolǵany bar. Bizdiń oqý tájirıbemizdi uzaq ýaqyt nasıhattady.
Atajurtqa kelgennen keıin mundaǵy aǵaıynǵa suraý salyp, túp tórkinindegi Baıtaılaq batyrǵa izdeý salǵan. Abaq Kereıden shyqqan Baıtaılaq batyr zamanynda basqynshy jaýǵa toıtarys bergen, el qorǵaǵan jaýjúrek batyr bolypty. Soltústik Qazaqstan oblysynyń Aqjar aýdanynyń ortalyǵy Talshyq aýylynyń mańyndaǵy qorymnan tabylǵan. Byltyr batyr babanyń basyna kesene salypty. Erligin elge málim etken. Ásirese jas quraqtaı jaıqalyp ósip kele jatqan jas urpaqtyń kókiregine quıǵan. О́nege etý úshin. Qaıran da qaıran arýaqty atalardyń el qorǵaǵan qaıtpas qaısar erligi úlgi bolýy úshin.
– Bizdiń qazaq qashanda dostyqty, baýyrmaldyqty, aǵaıyn ishindegi aýyzbirlikti, el ishindegi yntymaqty aıryqsha baǵalaǵan el ǵoı, – deıdi aqsaqal. – Mine, otyz jyl osy eldiń sýyn iship, otyn ottap otyrmyz. Bura tartqan biri joq. Tipti bala ekesh balanyń da júz shaıysqanyn estimeppin. Bul aýylda orys ta, nemis te, ýkraın da, belorýs ta, ózge de ondaǵan ulttyń ókili turyp jatyr. Dostyqqa syzat túsken joq. El birligin kádimgi qazaqtyń kıizúıiniń shańyraǵy dep esepteıtin bolsaq, sol shańyraqtyń tirshiliktiń daýyldary men jaýyndarynda myzǵymaı turýy ýyq-keregeniń myqtylyǵynan emes pe? Sol ýyq-kerege myna irgedegi qońsy qonǵan orys pen ýkraın, nemis pen polıak.
Kópti kórgen aqsaqaldyń keleli sózin tiriltetin taǵy bir azamatpen júzdese ketkenimiz. Ol maıtalman mehanızatordyń biri – Anatolıı Lomkov. Otyzdan jańa asqan jigit. Áýeli júzine qarap orys tilinde amandasqanbyz. Álgi Anatolıı qos qoldap «Assalaýmaǵaleıkým!» dep sálem bergende, ishimiz jylyp qaldy. Sóıtsek, Aqadyr aýylynyń týmasy eken, orta mektepti qazaq tilinde bitiripti. Kelinshegi Karına da, baldyrǵan qyzdary Vera men Ira da jergilikti ult tilin jetik biledi.
– Tamyr degendi bilesiz be? – dep surady qazaq tilin qazaqtan kem bilmeıtin Anatolıı.
Synaı qarap turǵan sııaqty, álde orys tilinde amandasqanymdy ersi kórdi me eken.
– Bilemin, – dedim men.
– Bilseńiz sol, meniń munda tamyrlarym kóp. Myna Azamat Álenov jan aıaspas dos, tamyr. Týǵan topyraǵymdaǵy bal kúlkili balalyq shaqty ótkizgen qanshama tamyr kún qurǵatpaı habarlasyp jatady. Keıde oılaımyn, osy tamyr degen sózdiń ózi tamyrymyz bir degen uǵymdy bildire me dep. Bir topyraqta týyp, bir jerdiń aýasyn jutqan soń bir aǵashtyń japyraǵy tárizdi tamyrlasyp ketken jandarmyz ǵoı. Tildi ǵana emes, ádet-ǵurypty da jaqsy bilemin. Soǵym soıǵan soń aralasyp júrgen aǵaıyndy omyrtqaǵa shaqyryp, úlkenderdiń batasyn alamyn. Bir aýylda turǵan soń qýanysh ta, qaıǵy da ortaq. Taıaýda osy aýylda turatyn bir aǵamyz ómirden ótti. Qazaq degen joq, bar jurt, orys ta, nemis te, basqalary da jergilikti eldiń dástúrimen bata qylyp, jerledik. Al toı-qýanysh qashanda ortaq. О́ziń syılasań, ózińdi de jurt syılaıdy.
San ultqa qonys bolǵan aýyl irgesi kórkem tabıǵattyń sulýlyǵy kilkigen kórinisin kóshirip qoıǵandaı. О́zen jaǵasy qalyń toǵaı. Beride eńseli úıler, baý-baqsha egiletin keń albarlar, ótken qystan qalǵan qoıanjon maıalar yntymaǵynan yrysy shalqyǵan birliktiń beınesindeı. Eń shette eńseli úı tur. Úı janynda seksenniń seńgirine taban iliktirgen Fanııa ájeı Mýbarakshına yńyldap án salyp otyr. Taý eteginen sebezgileı soqqan samal jel ájeıdiń dostyq ráýishti kókseıtin ádemi áýenin Saryarqanyń keń dalasyna, barsha qazaq eline taratyp bara jatqandaı.
Tatarym men qazaǵym,
Astana men Qazanym.
Dostyǵymdy myzǵymas,
Án tilimen jazamyn.
Astana men Qazanym,
Tarqamasyn bazaryń.
Máńgi bolsyn dostyǵyń,
Tatarym men qazaǵym.
– Jańa ǵana Kókshetaýdan keldim. Assambleıa janynda tatar halqynyń «Ǵalııabaný» ansambli bar ǵoı. Kún aralatyp daıyndyq ótkizemiz. Biz ózimizdiń ánimizben, ónerimizben barsha halyqty baýrap, dostyq atty uly kúshtiń jarqyn shýaǵyn júrekterine quıǵymyz keledi. Mynandaı jerde, mynandaı elde turǵan adam qandaı baqytty?! Biz sol eldiń mereıin ánmen kórkeıtip, ánmen aıshyqtap júrmiz ǵoı. Mine, Kókshetaý týraly ándi tyńdashy, qulynym.
Sulý án syzylyp júre berdi. Buqpanyń bıiginen ushyp, Býrabaıdy sharpyp, Oqjetpestiń asqaryna baılanyp qalǵandaı. Aqsha bulttarmen astasqan záý bıiktegi aspan astyndaǵy aq nıetti, adal ánniń aq shilterin Aınakóldiń tolqyndary ilip alyp, álpeshtep jatqandaı. Týǵan jerińdi ózge tilde dál osylaısha sulý sezimge orap, jan dúnıesimen berilip aıtqan kezde júregiń eljirep, kókirek kóziń nurlanyp ketedi eken.
– Osydan eki jyl buryn sáýir aıynda qatty daýyl turyp, úıdiń tóbesin ushyryp áketti, – deıdi Fanııa ájeı. – Qatty qoryqtym. Kelesi kúni búkil aýyl, barsha jurt bir adamdaı jınalyp kelip, shatyrymdy ornatyp berdi. Tipti mektep oqýshylary da kómek qolyn sozdy. Negizi, bala bitken meni jaqsy kóredi. Ara-tura dámi til úıiretin baýyrsaq pisirip beremin. Aýyldaǵy eń basty qundylyq, arly adamgershilikke negizdelgen jyly shyraıly dostyq eken. Biz buǵan el ishin aralap júrip ábden kóz jetkizdik.
– Bizdiń aýyldyq okrýgte myń jarymnan astam adam turady. Onyń ishinde ondaǵan ulttyń ókili bar, – deıdi aýyldyq okrýgtiń ákimi Bazarbaı Qosamanov. – Qazaqtyń jalpaq tilimen aıtqanda, bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp tirshilik etýdemiz. El ishi tynysh, júgen buzaq teli-tentek joq.
– Ultqa bólinbegenmen, rýǵa, ataǵa bólinip jatatynymyz bolýshy edi, – dedik biz birliktiń beriktigin bilgimiz kelip.
Ákim áýeli oılanyp qalǵan. Sodan soń bizdiń suraǵymyzdy býynsyz jerge pyshaq salǵandaı kórdi me, shamyrqanyp baryp til qatty:
– Joq, joq atamańyz. Men ózim О́zbekstannan kóship kelgenmin. Aýyldaǵynyń atyn ozdyraıyn dese, meni osy qyzmetke qoıdyrar ma edi?
Jalǵyz aýyz sózi kóp jaıdy ańǵartqandaı.
Yntymaqty eldiń irgesinde Shaǵalaly ózeni aǵyp jatyr. On san jylǵalarmen tolyǵyp, tolysyp. Qutty jaǵalaýyndaǵy eldiń jarqyn kórinisi tárizdi.
Aqmola oblysy,
Zerendi aýdany
